Ο ωκεανός στον Παναμά σταμάτησε να «αναπνέει» - Ανησυχία από τους επιστήμονες

Οι τροπικές ζώνες ανοδικών ρευμάτων (upwelling) συχνά περνούν σε δεύτερο πλάνο στην ωκεανογραφική έρευνα, σε σύγκριση με τα πιο μελετημένα συστήματα των μεσαίων και υψηλών γεωγραφικών πλατών.

Κι όμως, ο ρόλος τους στη διατήρηση της παγκόσμιας θαλάσσιας παραγωγικότητας είναι δυσανάλογα μεγάλος. Τροφοδοτούν τα επιφανειακά νερά με θρεπτικά στοιχεία, στηρίζουν αλιευτικά αποθέματα και συμβάλλουν στη ρύθμιση των παράκτιων θερμοκρασιών. Η εποχική τους σταθερότητα είναι κρίσιμη, ιδιαίτερα στον ανατολικό τροπικό Ειρηνικό, όπου η αλληλεπίδραση ωκεανού και ατμόσφαιρας είναι στενά συνδεδεμένη με τα τοπικά οικοσυστήματα.

Ο Κόλπος του Παναμά αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Κάθε χρόνο, από τον Ιανουάριο έως τον Απρίλιο, οι εμπορικοί άνεμοι ενεργοποιούν έναν φυσικό μηχανισμό: τα θερμά επιφανειακά νερά ωθούνται προς τα ανοιχτά και ψυχρό, πλούσιο σε θρεπτικά στοιχεία νερό ανεβαίνει από τα βάθη. Το αποτέλεσμα είναι μια σύντομη αλλά έντονη έκρηξη βιολογικής δραστηριότητας, ζωτικής σημασίας για την αλιεία και τους κοραλλιογενείς υφάλους της περιοχής.

Οι επιστήμονες παρακολουθούν εδώ και δεκαετίες αυτή τη διαδικασία, τόσο για την οικολογική της σημασία όσο και για την ευαισθησία της στις κλιματικές μεταβολές. Το σύστημα του Παναμά έχει αντέξει κύκλους Ελ Νίνιο και Λα Νίνια, με διακυμάνσεις στην ένταση και τον χρονισμό, χωρίς όμως να χάνει τον ετήσιο ρυθμό του.

Το 2025, αυτός ο ρυθμός διακόπηκε.

Πρώτη καταγεγραμμένη αποτυχία σε περισσότερα από 40 χρόνια
Για πρώτη φορά από την έναρξη των συστηματικών παρατηρήσεων, πριν από τέσσερις δεκαετίες, το φαινόμενο του upwelling στον Παναμά δεν εκδηλώθηκε.

Το γεγονός καταγράφεται σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), με επικεφαλής ερευνητές από το Smithsonian Tropical Research Institute και το Max Planck Institute for Chemistry.

Η ανάλυση βασίστηκε σε δορυφορικά δεδομένα, αρχεία θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας και άμεσες επιτόπιες μετρήσεις. Τα στοιχεία έδειξαν ότι τα επιφανειακά νερά παρέμειναν ασυνήθιστα θερμά, χωρίς τα χαρακτηριστικά σήματα χλωροφύλλης που υποδηλώνουν άνθηση φυτοπλαγκτού.

Αποστολή με το ερευνητικό σκάφος Eugen Seibold δεν εντόπισε καμία ένδειξη κατακόρυφης ανάμειξης, με τα ψυχρότερα και πλουσιότερα σε οξυγόνο νερά να παραμένουν παγιδευμένα κάτω από ένα έντονα στρωματωμένο επιφανειακό στρώμα.

Ακόμη και σε ισχυρά επεισόδια ENSO στο παρελθόν, το σύστημα δεν είχε σταματήσει πλήρως. Το 2025 αποτελεί την πρώτη πλήρη κατάρρευση που έχει καταγραφεί.

Οι άνεμοι δεν εξασθένησαν, απλώς… δεν ήρθαν
Η μελέτη εντοπίζει την αιτία όχι στη μείωση της έντασης των ανέμων, αλλά στη δραματική πτώση της συχνότητάς τους. Συγκεκριμένα, μειώθηκαν κατά περίπου 74% τα λεγόμενα Panama wind jets, βραχύβια αλλά κρίσιμα επεισόδια ανέμων που αποτελούν μέρος του χαμηλού αεροχειμάρρου της περιοχής και πυροδοτούν την ανοδική κίνηση των νερών.

Όταν οι άνεμοι εμφανίστηκαν, είχαν σχεδόν φυσιολογικές ταχύτητες. Το πρόβλημα ήταν ότι εμφανίστηκαν σπάνια. Η μείωση αυτή συνδέθηκε με μετατόπιση προς βορρά της Διατροπικής Ζώνης Σύγκλισης (ITCZ), ενός βασικού ατμοσφαιρικού συστήματος που καθορίζει τα τροπικά μοτίβα ανέμων.

Η μετατόπιση συνέπεσε με φάση Λα Νίνια στα τέλη του 2024 και τις αρχές του 2025, ωστόσο οι ερευνητές επισημαίνουν ότι ισχυρότερες Λα Νίνια στο παρελθόν δεν είχαν προκαλέσει παρόμοια κατάρρευση.

Το συμπέρασμα είναι ανησυχητικό: οι βασικές ατμοσφαιρικές συνθήκες φαίνεται να αλλάζουν, επηρεάζοντας τη σταθερότητα των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε άνεμο και ωκεανό. Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς, τα τροπικά συστήματα upwelling μπορεί να είναι πολύ πιο ευάλωτα απ’ ό,τι πιστεύαμε.

Αλυσιδωτές επιπτώσεις σε οικοσυστήματα και αλιεία

Οι βιολογικές συνέπειες έγιναν γρήγορα ορατές. Η μείωση του φυτοπλαγκτού στέρησε τη βάση της τροφικής αλυσίδας, με άμεσο αντίκτυπο σε είδη όπως οι σαρδέλες, τα σκουμπριά και άλλα πελαγικά ψάρια. Οι πληθυσμοί τους μειώθηκαν αισθητά, πλήττοντας την τοπική και εμπορική αλιεία.

Τα κοραλλιογενή οικοσυστήματα βρέθηκαν επίσης υπό πίεση. Η απουσία της εποχικής ψύξης οδήγησε σε παρατεταμένο θερμικό στρες, με εκτεταμένα επεισόδια λεύκανσης στις αρχές του 2025. Παράλληλα, τα επίπεδα οξυγόνου στο νερό μειώθηκαν, επιβαρύνοντας περαιτέρω τη θαλάσσια ζωή κοντά στον βυθό.

Ένα τυφλό σημείο στην παγκόσμια παρακολούθηση

Η κατάρρευση του upwelling ίσως να είχε περάσει απαρατήρητη χωρίς τις μακροχρόνιες προσπάθειες παρακολούθησης. Σε σύγκριση με εύκρατες περιοχές, τα τροπικά συστήματα παραμένουν υπο-παρατηρημένα. Ο Κόλπος του Παναμά δεν διαθέτει την πυκνή υποδομή αισθητήρων που υπάρχει, για παράδειγμα, στο ρεύμα της Καλιφόρνιας ή του Χούμπολντ.

Αυτό το κενό έχει παγκόσμιες συνέπειες. Τα τροπικά upwelling συμβάλλουν ουσιαστικά στον κύκλο του άνθρακα, στην παραγωγή τροφίμων και στη ρύθμιση του κλίματος, αλλά εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στα κλιματικά μοντέλα. Χωρίς επαρκή δεδομένα, τα πρώιμα προειδοποιητικά σήματα συστημικών αλλαγών μπορεί να χαθούν.

Οι ερευνητές ζητούν ενίσχυση των παρατηρησιακών δικτύων και καλύτερη ενσωμάτωση των αλληλεπιδράσεων ανέμου-ωκεανού στα μοντέλα. Το διακύβευμα, όπως προειδοποιούν, δεν είναι τοπικό. Η σταθερότητα ολόκληρων θαλάσσιων οικοσυστημάτων μπορεί να εξαρτάται από αυτό.