Καιρός: «Κάθε άνθρωπος πεθαίνει από τη ζέστη» – Το εφιαλτικό καλοκαίρι του 15440

Για να κατανοήσει πλήρως η επιστήμη τη δυναμική της σύγχρονης κλιματικής αλλαγής, χρειάζεται να κοιτάξει βαθιά στο παρελθόν, πολύ πριν από την εποχή των σύγχρονων μετεωρολογικών οργάνων. Σε αυτό το συναρπαστικό σημείο όπου συναντώνται η ανθρώπινη ιστορία και οι επιστήμες της Γης κινείται το πρωτοποριακό έργο των Όλιβερ Βέτερ και Κρίστιαν Πφίστερ, δύο διακεκριμένων ερευνητών του Κέντρου Ερευνών για την Κλιματική Αλλαγή Όεσγκερ στο Πανεπιστήμιο της Βέρνης.

Η έρευνά τους έφερε στο φως ένα γεγονός που είχε ουσιαστικά ξεχαστεί για αιώνες, αποδεικνύοντας ότι η Κεντρική και η Δυτική Ευρώπη βίωσαν τον 16ο αιώνα μια κλιματική καταστροφή βιβλικών διαστάσεων.

Το 2013, οι δύο επιστήμονες προκάλεσαν αίσθηση στην ακαδημαϊκή κοινότητα δημοσιεύοντας την πρώτη τους μελέτη με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ένα υποτιμημένο γεγονός-ρεκόρ – γιατί το καλοκαίρι του 1540 ήταν πιθανότατα θερμότερο από το 2003».

Η δημοσίευση αποτέλεσε τη βάση για μια συνολική επανεκτίμηση των θερμικών ανωμαλιών του παρελθόντος και έδειξε ότι ο διαβόητος καύσωνας του 2003, ο οποίος θεωρούνταν τότε αξεπέραστη κορύφωση της θερμικής καταπόνησης στην Ευρώπη, είχε στην πραγματικότητα ξεπεραστεί κατά πολύ από την κόλαση που έζησαν οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί πέντε αιώνες νωρίτερα.

Από τα ιστορικά κείμενα στα επιστημονικά δεδομένα

Η μεγάλη πρόκληση για τους ερευνητές ήταν να μετατρέψουν τις υποκειμενικές περιγραφές του παρελθόντος σε μετρήσιμα και επιστημονικά τεκμηριωμένα δεδομένα.

Για τον σκοπό αυτό, οι Βέτερ και Πφίστερ, μαζί με μια μεγάλη διεθνή ομάδα συνεργατών, πραγματοποίησαν μια τεράστια ερευνητική προσπάθεια, η οποία κορυφώθηκε το 2014 με τη δημοσίευση της μελέτης «Η πρωτοφανής ευρωπαϊκή ζέστη και ξηρασία του 1540 που διήρκεσε έναν ολόκληρο χρόνο – το χειρότερο δυνατό σενάριο».

Οι επιστήμονες δεν περιορίστηκαν στην εξέταση μεμονωμένων ημερολογίων. Συγκέντρωσαν, διασταύρωσαν και αξιολόγησαν περισσότερες από 300 ιστορικές πηγές από ολόκληρη την Ευρώπη.

Κεντρικό στοιχείο της μεθοδολογίας τους ήταν η φαινολογία, δηλαδή η μελέτη των σταδίων ανάπτυξης των φυτών σε σχέση με τις κλιματικές συνθήκες.

Οι ερευνητές εξέτασαν με ιδιαίτερη προσοχή γεωργικά και εκκλησιαστικά αρχεία της εποχής, αναζητώντας σαφείς βιολογικούς δείκτες. Η ημερομηνία του τρύγου των σταφυλιών, για παράδειγμα, αποδείχθηκε ένας εξαιρετικά αξιόπιστος φυσικός δείκτης θερμοκρασίας.

Το γεγονός ότι σε μεγάλες περιοχές της Γαλλίας, της Ελβετίας και της Γερμανίας τα σταφύλια είχαν ωριμάσει πλήρως ή ακόμη και είχαν αρχίσει να μαραίνονται πάνω στα κλήματα ήδη από το πρώτο μισό του Αυγούστου αποτέλεσε ισχυρή ένδειξη για την ακραία θερμική επιβάρυνση εκείνης της χρονιάς.

Με τη χρήση σύνθετων στατιστικών μοντέλων, τα φαινολογικά δεδομένα μετατράπηκαν σε εκτιμήσεις θερμοκρασίας, επιτρέποντας στους επιστήμονες να υπολογίσουν τις μέσες θερμοκρασίες με εξαιρετικά μικρό περιθώριο αβεβαιότητας.

Η Ευρώπη γονατίζει: Ποτάμια στέρεψαν, τοπία άλλαξαν

Τα αποτελέσματα των αναλύσεων περιγράφουν ένα σκηνικό που παραπέμπει σε Αποκάλυψη, με μια μεγα-ξηρασία που διήρκεσε αδιάκοπα για 11 μήνες.

Η σχεδόν πλήρης απουσία βροχοπτώσεων, σε συνδυασμό με την ακραία εξάτμιση που προκαλούσαν οι υψηλές θερμοκρασίες, οδήγησε στην κατάρρευση του υδρολογικού συστήματος μεγάλου μέρους της Ευρώπης.

Οι ιστορικές μαρτυρίες που εξετάστηκαν στη μελέτη περιγράφουν συγκλονιστικές εικόνες από την κατάσταση των μεγάλων ποταμών.

Ο Ρήνος και ο Έλβας, ζωτικής σημασίας για το εμπόριο και την επιβίωση των πληθυσμών, είδαν τη στάθμη τους να υποχωρεί δραματικά, μετατρεπόμενοι σε ρηχά και στάσιμα ρεύματα, τα οποία σε αρκετά σημεία μπορούσαν να διασχιστούν ακόμη και με τα πόδια ή με άλογο.

Η ακραία ξηρασία προκάλεσε πρωτοφανή κρίση νερού. Χιλιάδες πηγάδια στέρεψαν, τα υπόγεια αποθέματα νερού μειώθηκαν δραματικά και το πόσιμο νερό μετατράπηκε σε είδος πολυτελείας.

Μάλιστα, σε ορισμένες περιοχές της Γαλλίας και της Γερμανίας, ιστορικές μαρτυρίες αναφέρουν ότι το κρασί ήταν φθηνότερο και πιο εύκολα διαθέσιμο από το νερό.

Την ήδη δραματική κατάσταση επιδείνωσαν οι δασικές πυρκαγιές που προκαλούσαν η ξηρότητα του εδάφους και της βλάστησης. Ολόκληρες δασικές εκτάσεις στη Γαλλία, τη Γερμανία και τα Βαλκάνια καίγονταν για εβδομάδες.

Οι άνθρωποι της εποχής περιέγραφαν ουρανούς καλυμμένους από πυκνό καπνό και έναν ήλιο που για μήνες εμφανιζόταν ωχρός ή αφύσικα κόκκινος, καθώς το φως του περνούσε μέσα από τη στάχτη που αιωρούνταν στην ατμόσφαιρα.

Η θερμική ανωμαλία: Οι αριθμοί που προκαλούν σοκ

Σε καθαρά ποσοτικό επίπεδο, τα στοιχεία που συγκέντρωσαν οι ερευνητές του Κέντρου Ερευνών για την Κλιματική Αλλαγή Όεσγκερ σκιαγραφούν μια ακραία κλιματική κατάσταση.

Οι υπολογισμοί δείχνουν ότι η θερμική ανωμαλία του καλοκαιριού του 1540 έφτασε σε εντυπωσιακά επίπεδα, με τη μέση θερμοκρασία να εκτιμάται περίπου 4,7 βαθμούς Κελσίου υψηλότερα από τον μέσο όρο του 20ού αιώνα, για την περίοδο 1901-2000.

Σε ορισμένες περιοχές της Κεντρικής Ευρώπης, η κορύφωση της ανωμαλίας ενδέχεται να έφτασε ακόμη και τους +6,8 βαθμούς Κελσίου.

Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος του φαινομένου, αρκεί μια σύγκριση με το πρόσφατο παρελθόν. Το καταστροφικό καλοκαίρι του 2003, το οποίο συνδέθηκε με δεκάδες χιλιάδες θανάτους σε ολόκληρη την Ευρώπη, κατέγραψε μέση θερμική ανωμαλία περίπου +2,9 βαθμών Κελσίου.

Σύμφωνα με τους κλιματολόγους, πίσω από το ακραίο θερμό και ξηρό σκηνικό του 1540 βρισκόταν ένας τεράστιος εμποδιστικός αντικυκλώνας.

Πρόκειται για μια επίμονη και σχεδόν ακίνητη περιοχή υψηλών πιέσεων, η οποία εκτόπιζε τις ατμοσφαιρικές διαταραχές του Ατλαντικού προς τον βορρά και ευνοούσε τη συνεχή μεταφορά πολύ θερμών αέριων μαζών από την Αφρική προς την Ευρώπη.

Παράλληλα, οι συγκεκριμένες συνθήκες εμπόδιζαν τον σχηματισμό νεφών και καταιγίδων για σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο.

Η κόλαση στην Ιταλία: Οι συγκλονιστικές μαρτυρίες από τη Μόντενα

Η βόρεια και κεντρική Ευρώπη δεν ήταν οι μόνες περιοχές που επλήγησαν από αυτή την ακραία κλιματική καταστροφή. Η ιταλική χερσόνησος βρέθηκε επίσης αντιμέτωπη με τις συνέπειες της παρατεταμένης ξηρασίας και της ακραίας ζέστης.

Οι επιπτώσεις καταγράφηκαν με ιδιαίτερη λεπτομέρεια από τοπικούς χρονικογράφους, οι μαρτυρίες των οποίων παρουσιάζουν εντυπωσιακές ομοιότητες με τα συμπεράσματα των σύγχρονων κλιματικών μοντέλων.

Μία από τις σημαντικότερες ιστορικές πηγές προέρχεται από τον Τομαζίνο ντε Μπιάνκι, γνωστό ως ντε' Λαντσελότι, έναν προσεκτικό παρατηρητή της εποχής και συγγραφέα του περίφημου «Χρονικού της Μόντενα».

Στις λεπτομερείς καθημερινές καταγραφές του, ο χρονικογράφος περιγράφει μια κοινωνία που δοκιμαζόταν από την ακραία κλιματική κατάσταση.

Ήδη από την άνοιξη κατέγραφε την ασυνήθιστη απουσία βροχοπτώσεων, ενώ όσο πλησίαζε το καλοκαίρι οι περιγραφές του γίνονταν όλο και πιο δραματικές.

Τον Αύγουστο του 1540, ο χρονικογράφος έγραψε στο ημερολόγιό του μια φράση που αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο την αίσθηση σωματικής και ψυχολογικής εξάντλησης που επικρατούσε στον πληθυσμό: «Κάθε άνθρωπος πεθαίνει από τη ζέστη».

Οι αναμνήσεις του περιγράφουν και τις σοβαρές κοινωνικές επιπτώσεις της καταστροφής. Η γη είχε σκάσει από τον ήλιο, τα ζώα πέθαιναν, ενώ οι επιδημίες δυσεντερίας ενισχύονταν από τα στάσιμα και μολυσμένα νερά.

Την ίδια στιγμή, οι νερόμυλοι σταμάτησαν να λειτουργούν λόγω της έλλειψης νερού στα ποτάμια, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να αλεστεί το σιτάρι. Η επισιτιστική κρίση και ο κίνδυνος λιμού έγιναν έτσι αναπόφευκτες συνέπειες μιας από τις πιο ακραίες κλιματικές περιόδους που έχει καταγράψει η ευρωπαϊκή ιστορία.