Οδύσσεια: Ο λόγος που το έπος του Ομήρου εξακολουθεί να «μιλά» στην καρδιά των θεατών

Η Οδύσσεια, το έπος του Ομήρου, ηλικίας 2.800 ετών —που μεταφέρεται τώρα στη μεγάλη οθόνη— είναι πολύ περισσότερα από μια απλή ιστορία ηρωισμού. Ο πρωταγωνιστής, ο Οδυσσέας, είναι ένας αρχετυπικός άνδρας ήρωας. Ωστόσο, η ιστορία διαμορφώνεται από τα τεχνάσματα, τις δολοπλοκίες και τους πειρασμούς των γυναικών, των νυμφών, των μαγισσών και των θεαινών που συναντά στον δρόμο του. Αυτό είναι και που τον κάνει να μοιάζει τόσο ανθρώπινος.

Το επικό ποίημα της Οδύσσειας αφηγείται την προσπάθεια του μυθικού Έλληνα πολεμιστή Οδυσσέα να επιστρέψει στο βασίλειό του, την Ιθάκη, έπειτα από χρόνια πολέμου στην Τροία. Το επικίνδυνο, δεκαετές ταξίδι της επιστροφής είναι γεμάτο σκληρές δοκιμασίες και κινδύνους — που αυτόν τον μήνα ζωντανεύουν στη μεγάλη οθόνη μέσα από τη μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν, με πρωταγωνιστή τον Ματ Ντέιμον και ένα εντυπωσιακό καστ.

Ο πρωταγωνιστής μπορεί να είναι άνδρας, όμως η Οδύσσεια είναι μια ιστορία στην οποία οι γυναίκες κυριαρχούν. Η προσπάθεια του ήρωα να επιστρέψει και να ανακτήσει το βασίλειό του διαμορφώνεται σε κάθε βήμα από τις στρατηγικές, τα τεχνάσματα και τη γοητεία των γυναικών, των νυμφών και των θεαινών που συναντά στην πορεία του. Η Οδύσσεια δεν είναι μια απλή αφήγηση ηρωισμού, αλλά μια ιστορία σεξ, στρατηγικής και εξουσίας, που εξακολουθεί να έχει απήχηση μέχρι σήμερα.

Το ποίημα ξεκινά in medias res — στη μέση της δράσης — με τον Οδυσσέα να κλαίει στην ακτή της Ωγυγίας, όπου ζει τα τελευταία επτά χρόνια με τη νύμφη Καλυψώ. Παρότι είχε αποδείξει την ανδρεία του στο πεδίο της μάχης της Τροίας, τώρα εμφανίζεται εντελώς ανήμπορος. Η εικόνα αυτή ενισχύεται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι χρειάζεται συμβούλιο των θεών για να εξασφαλιστεί η απελευθέρωσή του από το νησί.

Ωστόσο, ο Οδυσσέας δεν είναι τόσο αιχμάλωτος της Καλυψώς όσο του ίδιου του εαυτού του. Ο σύγχρονος αναγνώστης θα μπορούσε εύλογα να ερμηνεύσει την αδράνειά του —την αδυναμία του να συνεχίσει και να ολοκληρώσει τον νόστο του— ως σύμπτωμα μετατραυματικού στρες. Αυτό, βέβαια, δεν μειώνει την επιρροή που ασκεί επάνω του η Καλυψώ. Όπως ο ίδιος ο Οδυσσέας παραδέχεται στη νύμφη, η σύζυγός του Πηνελόπη δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της σε ομορφιά, καθώς είναι απλώς θνητή.

Η Πηνελόπη, η σύζυγος του Οδυσσέα, κάθε άλλο παρά παθητική υπήρξε κατά τη μακρά απουσία του άνδρα της. Με γενναιότητα και ευφυΐα αντιστάθηκε στις πιέσεις των 108 μνηστήρων που είχαν κατακλύσει το παλάτι, επιδιώκοντας να την παντρευτούν και να γίνουν οι νέοι βασιλιάδες της Ιθάκης.

Το τέχνασμα της Πηνελόπης με την ύφανση του νεκρικού σάβανου για τον πεθερό της, τον Λαέρτη —και το ξήλωμα του υφαντού κάθε νύχτα— αποτελεί ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα επεισόδια του ποιήματος. Η ίδια είναι, κατά κάποιον τρόπο, ένας «κινούμενος στόχος»: η επιτυχία της να κρατήσει μακριά τους μνηστήρες θα επηρεάσει άμεσα τη δυνατότητα του Οδυσσέα να ανακτήσει τη βασιλεία του.

Δεν είναι τυχαίο ότι η βασική υποστηρίκτρια του Οδυσσέα ανάμεσα στις θεότητες είναι μια θεά. Η στρατηγική Αθηνά τον βοήθησε στην Τροία και ήταν εκείνη που πήρε την πρωτοβουλία να ωθήσει την επιστροφή του στην πατρίδα.

Αργότερα, όταν ο Οδυσσέας ξεβράζεται ευάλωτος στη γη των Φαιάκων, η Αθηνά οργανώνει με δεξιοτεχνία τη διάσωσή του, καλύπτει την αδυναμία του και ενισχύει την εμφάνισή του, ώστε να μοιάζει θεϊκός και άξιος της θρυλικής φιλοξενίας τους. Αυτό τον βοηθά να κερδίσει τους θαλασσοπόρους Φαίακες, οι οποίοι του προσφέρουν καταφύγιο, θησαυρούς και ασφαλές πέρασμα πίσω στην Ιθάκη.

Είναι χαρακτηριστικό ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις όπου εμφανίζεται στον Οδυσσέα και στον γιο του, τον Τηλέμαχο, η Αθηνά μεταμφιέζεται σε άνδρα. Παρουσιάζεται, για παράδειγμα, ως Μέντης, ένας βασιλιάς φιλικά προσκείμενος στην Ιθάκη, αλλά και ως άνδρας κήρυκας των Φαιάκων. Η Αθηνά γνωρίζει πολύ καλά ότι οι άνδρες είναι εκείνοι που κρατούν την εξουσία στη γη, όμως οι γυναίκες είναι εκείνες που συχνά διαμορφώνουν τα γεγονότα μέσω της πανουργίας και της μεταμφίεσης.

Αρκεί να αναλογιστεί κανείς τους χαρακτήρες που συναντά ο Οδυσσέας στην πορεία του. Έχοντας φτάσει στη χώρα των Φαιάκων, αφηγείται στους βασιλικούς οικοδεσπότες του τις περιπέτειες που έχει ζήσει μέχρι τότε — από τους Λωτοφάγους έως τον Κύκλωπα. Ωστόσο, οι ιστορίες του για τις μυθικές γυναικείες μορφές αποδεικνύονται συχνά οι πιο απόκοσμες, ακριβώς επειδή η εμφάνισή τους δεν μοιάζει απειλητική.

Γλυκές προσόψεις

Ο Οδυσσέας παραδέχεται στους οικοδεσπότες του ότι λαχταρούσε να ακούσει το τραγούδι των Σειρήνων, οι οποίες κατοικούν σε ένα απομονωμένο και επικίνδυνα βραχώδες νησί στη δυτική θάλασσα. Στη μεταγενέστερη παράδοση και στην ελληνική τέχνη, οι Σειρήνες απεικονίστηκαν ως γυναίκες με χαρακτηριστικά πουλιών ή ως γοργόνες. Ο Οδυσσέας, όμως, επικεντρώνεται στο γλυκό σαν μέλι τραγούδι τους, που έχει τη δύναμη να παρασύρει τους άνδρες στον θάνατο.

Μπροστά στις Σειρήνες απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο από τα οστά των πολλών ανδρών που είχαν σταματήσει στο παρελθόν για να ακούσουν το τραγούδι τους. Ο Οδυσσέας είναι πρόθυμος να πάρει το ρίσκο: ζητά από τους άνδρες του να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου, ώστε να μην μπορεί να πηδήξει στη θάλασσα κυνηγώντας την στοιχειωτική μουσική. Όσο όμορφες κι αν ακούγονται, οι Σειρήνες είναι θανάσιμες.

Η Κίρκη ήταν μια ακόμη επικίνδυνη ομορφιά. Λίγοι από όσους τη συναντούσαν για πρώτη φορά θα τη θεωρούσαν απειλητική. Όπως όμως και οι Σειρήνες, η γλυκιά της πρόσοψη έκρυβε μαγικές δυνάμεις. Ο Όμηρος την παρουσιάζει ως μάγισσα: διέθετε βότανα και φίλτρα με τα οποία μεταμόρφωσε τους συντρόφους του Οδυσσέα σε χοίρους.

Όπως συμβαίνει με πολλά από τα παράξενα πλάσματα που συναντά ο Οδυσσέας στα ταξίδια του, η Κίρκη βρίσκεται εκεί τόσο για να τον εμποδίσει όσο και για να τον βοηθήσει. Αν και τον κάνει εραστή της, του επιτρέπει επίσης να κατέβει στον Κάτω Κόσμο, όπου συναντά τον μάντη Τειρεσία, ο οποίος του δίνει συμβουλές για την επιστροφή του στην Ιθάκη.

Το διαχρονικό μήνυμα είναι ότι τα γυναικεία τέρατα και οι σαγηνευτικές νύμφες δεν μπορούν απλώς να αγνοηθούν. Για να επικρατήσει, ο Οδυσσέας πρέπει να παραδοθεί σε αυτές μέχρι ενός σημείου — αλλά όχι υπερβολικά. Οι μορφές που συναντά δοκιμάζουν ξανά και ξανά την αποφασιστικότητά του και την ικανότητά του να επιτυγχάνει το μέτρο, μια αρετή ιδιαίτερα σημαντική για τους αρχαίους Έλληνες.

Οι αναγνώστες που αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τις περιπέτειές του και υποψιάζονται ότι μπορεί να πρόκειται για καθαρή επινόηση —ιστορίες που ο ίδιος επινόησε για να κερδίσει τους Φαίακες, ελπίζοντας ότι θα δεχθούν να τον μεταφέρουν στην πατρίδα— είναι πιθανό να αγκαλιάσουν πρώτοι μια τέτοια αλληγορική ανάγνωση.

Ίσως ο Οδυσσέας να μην πολεμούσε τόσο πραγματικά, σωματικά τέρατα, όσο τους δικούς του εσωτερικούς δαίμονες, πολλοί από τους οποίους αποδεικνύονται πολύ πιο ύπουλοι απ’ όσο δείχνουν.

Η ρευστότητα των αφηγήσεων του Οδυσσέα —η μεγαλοπρέπειά τους, τα χρώματά τους και η ικανότητά τους να τεντώνουν τα όρια της αξιοπιστίας— αποτελεί μεγάλο μέρος της μαγείας του ποιήματος. Είναι επίσης αυτό που ορίζει τον Οδυσσέα ως ήρωα. Όπως γράφει η Emily Wilson στη μετάφρασή της, είναι «ένας περίπλοκος άνδρας». Ρευστός και περίπλοκος, επειδή είναι μετρ της εξαπάτησης, αλλάζει την ιστορία και την ταυτότητά του ανάλογα με το τι τον εξυπηρετεί.

Έξυπνος, ευφάνταστος, ελαττωματικός, ο Οδυσσέας είναι τελικά ο πιο ανθρώπινος ήρωας του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η ευαλωτότητά του απέναντι στη γοητεία των γυναικών —αλλά και απέναντι στη σαγήνη μεγαλειωδών κόσμων, όπως εκείνος των Φαιάκων— είναι ταυτόχρονα η δύναμη και η αδυναμία του.

Δεν είναι παράξενο που εξακολουθεί να μιλά μέσα μας μέχρι σήμερα.

Πηγή: BBC

Διαβάστε επίσης