Ανάλυση: Ο πόλεμος πλησιάζει την Ευρώπη - Ο ρόλος της Μαύρης Θάλασσας και το «άρθρο 4» του ΝΑΤΟ
Έξι επιθέσεις σε 10 ημέρες από ύποπτα ρωσικά drones κλιμακώνουν δραματικά τη ναυτική σύγκρουση
Snapshot
- Έξι επιθέσεις με σε εμπορικά πλοία στη Μαύρη Θάλασσα μέσα σε10 ημέρες έχουν προκαλέσει πολλούς νεκρούς και αγνοούμενους ναυτικούς.
- Οι επιθέσεις, κατά 80% αποδιδόμενες σε ρωσικές δυνάμεις, αποσκοπούν στον περιορισμό των ουκρανικών εξαγωγών σιτηρών και αγροτικών προϊόντων.
- Η ναυτιλία στη Μαύρη Θάλασσα έχει γίνει εξαιρετικά επικίνδυνη, με αυξημένα ασφάλιστρα και μειωμένη παρουσία πλοίων στα ουκρανικά λιμάνια.
- Η κλιμάκωση των επιθέσεων κοντά στα σύνορα του ΝΑΤΟ αυξάνει τις προκλήσεις ασφαλείας και ενδέχεται να οδηγήσει σε ενεργοποίηση του Άρθρου 4 της Συμμαχίας.
- Οι επιθέσεις απειλούν την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια, δεδομένης της σημασίας της Μαύρης Θάλασσας για τη διακίνηση τροφίμων και σιτηρών.
Το πλήρωμα του βουλγαρικού επιβατηγού πλοίου Dioscuria αντιλήφθηκε για πρώτη φορά ότι είχε σημειωθεί επίθεση σε φορτηγό πλοίο στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη της Βουλγαρίας στη Μαύρη Θάλασσα, τις πρώτες πρωινές ώρες της 6ης Οκτωβρίου, όταν άκουσε μια μακρινή έκρηξη, περίπου 70 μίλια από την παραθαλάσσια πόλη Μπιάλα.
Το τουρκικών συμφερόντων πλοίο Alfa Watan, το οποίο κατευθυνόταν προς το ρουμανικό λιμάνι της Σουλινά, είχε δεχθεί πλήγμα από ύποπτα ρωσικά εναέρια και ναυτικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Όταν το Dioscuria έφτασε στο σημείο, εντόπισε μια αναποδογυρισμένη σωσίβια λέμβο και σωσίβια γιλέκα να επιπλέουν στο νερό. Ωστόσο, δεν υπήρχε κανένα ίχνος από τα 10 μέλη του πληρώματος του Alfa Watan.
Έξι ημέρες αργότερα, drones έπληξαν ένα ακόμη πλοίο στα ανοικτά των βουλγαρικών ακτών, το HS Dignity. Έντεκα μέλη πληρώματος έχασαν τη ζωή τους.
Μέχρι την Πέμπτη, οι επιθέσεις είχαν επεκταθεί στον εναέριο χώρο και στα χωρικά ύδατα της Ρουμανίας. Δύο δεξαμενόπλοια μεταφοράς χημικών, τα Wine Trader και Yara J, δέχθηκαν επίθεση και τυλίχθηκαν στις φλόγες. Επτά ακόμη ναυτικοί αγνοούνταν.
Οι επιθέσεις σε έξι πλοία μέσα σε 10 ημέρες —μεταξύ των οποίων και τα Able και Chelsea-3, που επίσης επλήγησαν— σηματοδότησαν μια δραματική κλιμάκωση της ναυτικής σύγκρουσης που πλησιάζει τα σύνορα του ΝΑΤΟ.
Ενώ η παγκόσμια προσοχή έχει επικεντρωθεί στους κινδύνους για τους ναυτικούς που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ, τους τελευταίους μήνες η Μαύρη Θάλασσα έχει αναδειχθεί σε ακόμη πιο επικίνδυνο θαλάσσιο πέρασμα. Μέσα σε διάστημα μιάμισης εβδομάδας έχουν χάσει τη ζωή τους περισσότεροι ναυτικοί από όσους Αμερικανοί στρατιωτικοί σκοτώθηκαν σε ολόκληρο τον πόλεμο με το Ιράν.
Η εταιρεία ναυτασφαλίσεων και ανάλυσης κινδύνου Ambrey έχει προειδοποιήσει ότι δεν διαφαίνεται τέλος στις απειλές κατά των φορτηγών πλοίων που διασχίζουν τη Μαύρη Θάλασσα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που μεταφέρουν σιτηρά και πετρέλαιο. Παράλληλα, τα ασφάλιστρα για τη διέλευση από την περιοχή έχουν εκτοξευθεί.
Ο Τόμας Αλέξα, ανώτερος αναλυτής της Ambrey, έχει επισημάνει ότι από τον Ιούλιο παρατηρείται απότομη αύξηση του ρυθμού των επιθέσεων. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, οι ρωσικές δυνάμεις ευθύνονται για το 80% των επιθέσεων.
Όπως εκτιμά, η πρόσφατη αύξηση των νεκρών έχει επιδεινωθεί από τις λεγόμενες επιθέσεις «διπλού πλήγματος», στις οποίες χρησιμοποιούνται τόσο εναέρια όσο και θαλάσσια drones. Τα τελευταία συχνά μεταφέρουν εκρηκτικό φορτίο που φτάνει τον μισό τόνο. Τα μικρότερα πλοία, τα οποία χρησιμοποιούν κυρίως το σύστημα καναλιών του Δούναβη, βυθίζονται γρήγορα.
«Οι επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων στη Μαύρη Θάλασσα δεν είναι κάτι καινούργιο. Ωστόσο, παρατηρούμε κλιμάκωση τόσο στον αριθμό των επιθέσεων όσο και στη γεωγραφική τους έκταση», δήλωσε ο Αλέξα.
Όπως πρόσθεσε, δεν έχει αλλάξει το προφίλ των πλοίων που δέχονται επιθέσεις, δηλαδή εκείνων που πραγματοποιούν εμπορικές μεταφορές με την Ουκρανία.
«Η πρόθεση της Ρωσίας είναι σαφής: να περιορίσει τις εξαγωγές ουκρανικών σιτηρών και αγροτικών προϊόντων», σημείωσε.
Μειώνονται τα πλοία που προσεγγίζουν την Ουκρανία
Αποτέλεσμα των επιθέσεων είναι η κατακόρυφη μείωση του αριθμού των πλοίων που επισκέπτονται ουκρανικά λιμάνια. Τα ασφάλιστρα έχουν εκτοξευθεί, ενώ ναυτικοί και ναυτιλιακές εταιρείες εμφανίζονται ολοένα πιο απρόθυμοι να δραστηριοποιηθούν στη λεκάνη της Μαύρης Θάλασσας, ακόμη και όταν τα πλοία τους δεν μεταφέρουν ουκρανικά φορτία.
Η συντριπτική πλειονότητα των περισσότερων από 60 θανάτων ναυτικών στη Μαύρη Θάλασσα από τη στιγμή που η Ρωσία ξεκίνησε την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, έχει καταγραφεί τον τελευταίο χρόνο.
Τον Σεπτέμβριο, η Joint War Committee, η οποία εκπροσωπεί την ασφαλιστική αγορά του Λονδίνου, αποφάσισε να επεκτείνει τις περιοχές υψηλού κινδύνου στη Μαύρη Θάλασσα, συμπεριλαμβάνοντας πλέον ολόκληρη τη θαλάσσια λεκάνη, με εξαίρεση τα χωρικά ύδατα της Τουρκίας, της Ρουμανίας, της Βουλγαρίας και της Γεωργίας.
Η απειλή δεν περιορίζεται μόνο στη Μαύρη Θάλασσα. Οι επιθέσεις στα ουκρανικά λιμάνια της περιοχής έχουν επίσης αυξηθεί απότομα τον τελευταίο χρόνο.
Γιατί κλιμακώνονται οι επιθέσεις κοντά στα σύνορα του ΝΑΤΟ
Σύμφωνα με ειδικούς, αρκετοί παράγοντες οδηγούν στην επέκταση και την κλιμάκωση της σύγκρουσης προς τις ακτές χωρών του ΝΑΤΟ.
Η Ρωσία έχει απαντήσει στη γεωγραφική επέκταση των ουκρανικών επιθέσεων εναντίον του λεγόμενου σκιώδους στόλου των πετρελαιοφόρων της, εντείνοντας τα πλήγματα σε ουκρανικά πλοία που μεταφέρουν αγροτικά προϊόντα, έναν βασικό πυλώνα της οικονομίας του Κιέβου.
Καθώς τα πλοία αναζητούν ασφαλέστερες διαδρομές μακριά από τις ακτές, αλλάζει και η φύση της απειλής: από τις θαλάσσιες νάρκες στα drones, τα οποία πλέον διαθέτουν ολοένα μεγαλύτερη εμβέλεια.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, δήλωσε μετά τη βύθιση του Alfa Watan: «Εμπορικά πλοία —και αθώα πληρώματα— γίνονται στόχος, με ανθρώπινες ζωές να έχουν ήδη χαθεί στη θάλασσα».
Σε δήλωσή του στον Οργανισμό για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ), ο συνταγματάρχης Τζόμπι Ρίμερ, ανώτερος Βρετανός στρατιωτικός σύμβουλος, ανέφερε:
«Επιθέσεις που δεν διακρίνουν μεταξύ στρατιωτικών στόχων και πολιτικών πλοίων ή οι οποίες αναμένεται να προκαλέσουν υπερβολικές παράπλευρες απώλειες μεταξύ αμάχων και πολιτικών πλοίων σε σχέση με το αναμενόμενο στρατιωτικό όφελος ενδέχεται να παραβιάζουν το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο και τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.
»Κάθε επίθεση αυξάνει τον κίνδυνο για πληρώματα κάθε εθνικότητας, ανεβάζει το κόστος ασφάλισης και περιορίζει τη ροή τροφίμων προς όσους εξαρτώνται από αυτά. Το Ηνωμένο Βασίλειο ανησυχεί βαθιά για τις εκτεταμένες συνέπειες των διαδοχικών κρίσεων στον παγκόσμιο θαλάσσιο χώρο. Οι σταθερές και ασφαλείς θαλάσσιες οδοί αποτελούν παγκόσμιο δημόσιο αγαθό από το οποίο επωφελούμαστε όλοι».
Φόβοι για μετατροπή της Μαύρης Θάλασσας σε «νεκρή ζώνη»
Ναυτιλιακοί φορείς έχουν προειδοποιήσει για τις ευρύτερες επιπτώσεις στο εμπόριο στη Μαύρη Θάλασσα, μεταξύ άλλων και στα βουλγαρικά λιμάνια.
Σε πρόσφατη συνέντευξή του στη βουλγαρική τηλεόραση, ο ιδιοκτήτης ναυτιλιακού πρακτορείου Τόντορ Γκεοργκίεφ προειδοποίησε ότι η Μαύρη Θάλασσα κινδυνεύει να μετατραπεί σε «νεκρή ζώνη».
«Κάθε φορά που οι Ρώσοι εντοπίζονται να έχουν πλήξει ένα πλοίο με κάποιο από τα drones τους, ισχυρίζονται ότι το σκάφος μετέφερε όπλα», δήλωσε. «Δεν μεταφέρονται όπλα στην Ουκρανία μέσω της Μαύρης Θάλασσας».
Ο πρωθυπουργός της Βουλγαρίας, Ρούμεν Ράντεφ, έχει χαρακτηρίσει τις επιθέσεις κοντά στα χωρικά ύδατα της χώρας του «απολύτως απαράδεκτες».
Βούλγαροι αξιωματούχοι ζητούν από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ να στηρίξουν τις προσπάθειες ενίσχυσης της ασφάλειας, ενώ παράλληλα συνεργάζονται με την Τουρκία και τη Ρουμανία για την ενίσχυση της περιφερειακής προστασίας.
Παρότι έχουν αποφύγει να αποδώσουν ευθέως την ευθύνη στη Ρωσία, οι αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχει «καμία λογική» στο ενδεχόμενο η Ουκρανία να επιτίθεται στα δικά της φορτία.
«Δεν διαθέτουμε σαφή και αδιάσειστα στοιχεία που να αποδίδουν την ευθύνη στη μία ή στην άλλη πλευρά», δήλωσε ο Ράντεφ. «Ωστόσο, όπως έχω ήδη αναφέρει, η λογική δείχνει ότι το αποτέλεσμα εξυπηρετεί τη Ρωσική Ομοσπονδία».
Στο τραπέζι το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ
Καθώς οι ρωσικές επιθέσεις εναντίον πλοίων πλησιάζουν ολοένα περισσότερο τα σύνορα κρατών-μελών του ΝΑΤΟ, η Συμμαχία αντιμετωπίζει αυξανόμενες προκλήσεις ασφαλείας. Παράλληλα, βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με την εντεινόμενη υβριδική δράση της Μόσχας σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Υπάρχουν εκτιμήσεις ότι οι χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ που επηρεάζονται ενδέχεται να αναγκαστούν να επικαλεστούν το Άρθρο 4 της Συνθήκης της Συμμαχίας, ένα βήμα πριν από το Άρθρο 5, το οποίο αφορά τη συλλογική άμυνα.
Το Άρθρο 4 έχει ενεργοποιηθεί δύο φορές στο πλαίσιο του πολέμου στην Ουκρανία: αμέσως μετά τη ρωσική εισβολή το 2022 και από την Πολωνία το 2025, όταν ρωσικά drones παραβίασαν τον εναέριο χώρο της. Προβλέπει επίσημες διαβουλεύσεις μεταξύ των συμμάχων όταν ένα κράτος θεωρεί ότι απειλείται η ασφάλειά του.
Την Πέμπτη, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, συναντήθηκε με τον Ράντεφ και τον πρόεδρο της Ρουμανίας, Νικουσόρ Νταν, για να συζητήσουν την ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα.
«Το ΝΑΤΟ θα συνεχίσει να συνεργάζεται στενά με τους συμμάχους μας στη Μαύρη Θάλασσα, προσαρμόζοντας, όπου χρειάζεται, τη στάση αποτροπής και άμυνας», δήλωσε ο Ρούτε.
Ο κίνδυνος νέας παγκόσμιας επισιτιστικής κρίσης
Μία ακόμη συνέπεια της κλιμάκωσης των επιθέσεων είναι ο αυξημένος κίνδυνος για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια. Η Ουκρανία και η Ρωσία συγκαταλέγονται στους σημαντικότερους εξαγωγείς σιτηρών παγκοσμίως, όπως και η Ρουμανία.
«Βλέπουμε τη Μαύρη Θάλασσα ως μια παγκόσμια αρτηρία για τη διακίνηση τροφίμων», δήλωσε την περασμένη εβδομάδα η υπουργός Εξωτερικών της Ρουμανίας, Οάνα Τόιου, σε διάσκεψη για την ασφάλεια στη Βαρσοβία.
«Δυστυχώς, τους τελευταίους μήνες είναι η πιο θανατηφόρα θάλασσα όσον αφορά τον αριθμό των ναυτικών που έχουν χάσει τη ζωή τους. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να αυξήσουμε τις επενδύσεις μας στην αποτροπή και την άμυνα», πρόσθεσε.
Ο Νταμιέν Σεβαλιέ, διευθυντής θαλάσσιας ασφάλειας στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό του ΟΗΕ (IMO), είχε προειδοποιήσει τον προηγούμενο μήνα για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις που έχουν στη ναυτιλία οι επιθέσεις οι οποίες συνδέονται με τις συγκρούσεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή.
«Με τις απώλειες να αυξάνονται στη Μαύρη Θάλασσα, στην Ερυθρά Θάλασσα και στα Στενά του Ορμούζ, το να είσαι ναυτικός έχει γίνει ένα πραγματικά επικίνδυνο επάγγελμα», δήλωσε.
«Οι ναυτικοί δεν εκπαιδεύονται για να αντιμετωπίζουν απειλές που συνδέονται με ευρύτερα ζητήματα ασφάλειας ή γεωπολιτικές καταστάσεις.
»Αυτό που καθιστά τη σημερινή συγκυρία πραγματικά πρωτοφανή δεν είναι μόνο ο αριθμός των περιστατικών, αλλά και το μοτίβο που κρύβεται πίσω από αυτά. Η ναυτιλία έχει μετατραπεί σε ένα σκόπιμο εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης».
*Με πληροφορίες από τον Guardian
