Θεοφάνης Τάσης: «Για πρώτη φορά στη ιστορία, πρέπει να βάλουμε ένα όριο στην επιστημονική έρευνα»

Τι είναι η εικονοκλαστική κοινωνία και γιατί προτιμούμε τα ψηφιακά ψέματα από την αλήθεια της πραγματικότητας; Θα έρθει κάποια στιγμή που θα ζούμε μόνο σε έναν ψηφιακό κόσμο φορώντας μια στολή και VR γυαλιά; Και η Δημοκρατία; Τι θα είναι η δημοκρατία στο άμεσο μέλλον; Ο νέος ψηφιακός κόσμος που ανοίγεται μπροστά μας και εξελίσσεται με τεράστια ταχύτητα, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για έναν άλλο κόσμο και εν τέλει για έναν νέο άνθρωπο.

Καίρια ερωτήματα απασχολούν σήμερα όχι τόσο τους τεχνικούς και τους προγραμματιστές όσο τους κοινωνικούς επιστήμονες και την πολιτική, με την ευρεία έννοια. Όπως για παράδειγμα αν σήμερα με την πληθώρα των επιλογών που έχουμε λόγω της ψηφιακής τεχνολογίας, είμαστε περισσότερο ελεύθεροι. Αλλά τελικά, η ελευθερία επιλογής είναι ταυτόσημη έννοια με την ελευθερία;

Ο σύγχρονος άνθρωπος περνά περίπου 9 ώρες την ημέρα κοιτάζοντας οθόνες. Σύμφωνα με έρευνες ο συνολικός ημερήσιος χρόνος που αφιερώνεται στο διαδίκτυο σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες είναι περίπου 6 ώρες και 38 λεπτά. Κατά τη διάρκεια μιας ζωής, 5 χρόνια είναι αφιερωμένα μόνο στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Αν το σκεφτούμε μοιάζει τρομακτικό.

Ωστόσο, ζούμε ακόμη σε έναν πραγματικό κόσμο. Τι θα συμβεί όταν η πραγματική μας διαβίωση θα γίνεται σχεδόν αποκλειστικά σε έναν ψηφιακό κόσμο; Όταν τα ψηφιακά αντικείμενα θα αλληλοεπιδρούν με τα πραγματικά και εμείς φορώντας μια στολή θα ζούμε τα πάντα μέσω μιας εκτεταμένης πραγματικότητας αντί της πραγματικής ζωής; Ακόμη και ο έρωτας, με την έννοια της σεξουαλικής πράξης μπορεί πια να προσομοιωθεί. Εδώ και πολλά χρόνια γίνονται έρευνες σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα με εκπληκτικά και ταυτόχρονα τρομακτικά αποτελέσματα.

Η φυσική πραγματικότητα θα γίνεται τελικά ολοένα και περισσότερο επιθυμητή; Θα είναι εύκολο να βιωθεί αν δεν είσαι προνομιούχος; Ο καθαρός αέρας θα γίνει πολυτέλεια; Οι ήχοι της φύσης θα είναι πολυτέλεια για λίγους; Αυτά και άλλα πολλά ερωτήματα που μοιάζουν τεχνολογικά αλλά στην ουσία τους είναι φιλοσοφικά, απασχολούν τους κοινωνικούς επιστήμονες όπως είπαμε και ένας από αυτούς είναι και ο Θεοφάνης Τάσης, ο οποίος διδάσκει Φιλοσοφία της Πληροφορίας και Ψηφιακό Ανθρωπισμό στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο.

Η φιλοσοφία της πληροφορικής λοιπόν δεν είναι πολυτέλεια, και στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Ψηφιακός ανθρωπισμός ΙΙ» ο Θεοφάνης Τάσης μιλά για όλα αυτά, για την επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης και προβλέπει ότι σε λιγότερο από τρεις δεκαετίες θα ΄χει επιτευχθεί η γενική τεχνητή νοημοσύνη που θα είναι ικανή να κάνει ότι κάνουμε εμείς σήμερα με την ίδια ή και καλύτερη ποιότητα. Ο Θεοφάνης Τάσης μίλησε στο Newsbomb.gr για αυτό τον «θαυμαστό καινούργιο κόσμο» που μας περιμένει.

Τι είναι ο ψηφιακός ανθρωπισμός που είναι και ο τίτλος του νέου βιβλίου σας;

Ψηφιακός ανθρωπισμός είναι ένα πρόταγμα αυτογνωσίας και επιμέλειας εαυτού, στο ατομικό επίπεδο, ως προς τη χρήση των αλγορίθμων, της τεχνητής νοημοσύνης και την ανθρώπινη αναβάθμιση.

Και αντίστοιχα σε κοινωνικό επίπεδο, το πώς ως κοινωνία, αποφασίζουμε να αξιοποιήσουμε αυτές τις τεχνολογίες, αυτοπεριοριζόμενες, προκειμένου να προστατεύσουμε την «ανθρωπινότητά» μας.

Την επιμέλεια εαυτού τη μεταφράζω όσον αφορά την ψηφιακή εικόνα εαυτού. Δηλαδή, γιατί αναρτώ όταν αναρτώ κάτι; Σε τι προσβλέπω; Ποια είναι η εικόνα που θέλω να φιλοτεχνήσω στο δημόσιο προφίλ μου; Ποια είναι η απόσταση μεταξύ αυτού που είμαι και αυτού που θέλουν να βλέπουν οι άλλοι; Δηλαδή, στην παραδοσιακή επιμέλεια του εαυτού του Φουκώ που αφορούσε το σώμα, την ψυχή και τη διάνοια και είχε αντίστοιχες ασκήσεις, προσθέτω και την ψηφιακή εικόνα εαυτού, η οποία επίσης πρέπει να αποτελέσει ένα πεδίο ασκήσεων και επιμέλειας.

Γιατί θέλουμε όμως να έχουμε στον ψηφιακό κόσμο μια άλλη εικόνα, κάτι που συμβαίνει συχνά. Πού εδράζεται αυτό;

Πρώτα απ' όλα, ανέκαθεν προσπαθούσαμε να εμφανίζουμε τον εαυτό μας στη δημόσια σφαίρα, που η δημόσια σφαίρα ούτως ή άλλως είναι ένας χώρος ορατότητας. Από τη στιγμή που εκτίθεμαι στο βλέμμα των άλλων, με απασχολεί το πώς με βλέπουν οι άλλοι. Είτε επειδή επιδιώκω να βρω έναν ερωτικό σύντροφο, είτε επιδιώκω την πολιτική εξουσία, είτε επειδή θέλω να πλουτίσω. Άρα, με ενδιαφέρει η εικόνα.

Που σημαίνει ότι ανέκαθεν, επιμελούμασταν την εικόνα μας. Σκεφτείτε, λόγου χάρη, τους Φαραώ ή τους κάθε λογής ηγεμόνες, ή ιερείς. Αυτοί εμφανίζονταν σε συγκεκριμένους χρόνους, σε συγκεκριμένους τόπους, στο πλαίσιο ενός τελετουργικού. Πολλές φορές χρησιμοποιώντας κουστούμια ή μάσκες ή αντίστοιχα τις λειτουργίες της εκκλησίας.

Η εικόνα λοιπόν πάντοτε χρησιμοποιούνταν με αυτόν τον τρόπο. Όμως, λόγω των ψηφιακών τεχνολογιών, η επιμέλεια της εικόνας πια μπορεί να γίνει σε απίστευτα πιο εκλεπτυσμένο βαθμό από ό,τι παλαιότερα και μπορεί να γίνει από όλους και όχι μόνο από τους προνομιούχους. Πιο συγκεκριμένα, τη δεκαετία του 50 και του 60, μία Σοφία Λόρεν, μία Αλίκη Βουγιουκλάκη, μία Μέριλιν Μονρόε, απασχολούσαν φωτογράφους, μακιγιέρ, τις καλούσαν σε περιοδικά για να φιλοτεχνηθεί μία εικόνα.

Και σήμερα μία έφηβη από ένα χωριό της Θράκης μπορεί να το κάνει σε δευτερόλεπτα με πολύ μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και ταχύτητα και εκθέτοντας την εικόνα της σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης.

Άρα αυτό υπήρχε πάντοτε και γι' αυτό και είναι επιτακτικό το ζήτημα της επιμέλειας εαυτού, διότι συντελέστηκε τόσο γρήγορα η δυνατότητα διαμόρφωσης της ψηφιακής εικόνας, που δεν προλάβαμε να την επεξεργαστούμε και να συλλογιστούμε για την ικανότητα μιας επιμέλειας εαυτού.

Και σε αυτή την ταχύτητα καταλαβαίνουμε ότι δεν υπάρχει επιβράδυνση. Άρα σε είκοσι χρόνια πού θα βρισκόμαστε; Ο άνθρωπος τι θα είναι σε είκοσι χρόνια από σήμερα; Δηλαδή αυτό που είχε πει ο Φουκώ ότι «ο άνθρωπος είναι μια πρόσφατη επινόηση που είναι καταδικασμένη να εξαφανιστεί» πώς το αντιλαμβάνεστε σήμερα;

Ο Φουκώ αναφέρεται στον άνθρωπο ως ιδέα και ασκεί κριτική στον ανθρωπισμό. Εδώ όμως πια μιλάμε για τον άνθρωπο ως βιολογική οντότητα. Και χωρίς να χρειάζεται κανείς να προσπαθεί να προβλέψει το μέλλον, είναι πασιφανές για μένα, ότι αν η τεχνολογική εξέλιξη συνεχιστεί και δεν αυτοκαταστραφούμε είτε από ένα πυρηνικό όλεθρο είτε από μια τεχνητή υπερνοημοσύνη, σε πενήντα, σε εκατό, σε διακόσια που βάζω πάρα πολύ αν αναλογιστούμε την ταχύτητα ανάπτυξης της τεχνικής, σίγουρα το είδος θα αλλάξει επειδή θα συγχωνευτεί η βιολογική εξέλιξη με την τεχνική εξέλιξη.

Εάν δεν κάνουμε κάτι για να το αποτρέψουμε, δεν λέω ότι είναι προδιαγεγραμμένο και ανεξάρτητο από εμάς, αλλά εάν δεν κάνουμε κάτι τότε κινούμαστε σε αυτή την κατεύθυνση. Ήδη έχουμε νευροεμφυτεύματα, ήδη έχουμε πολύ αποτελεσματικές τεχνολογίες με τις οποίες μπορούμε να αποκόπτουμε με χειρουργική ακρίβεια συγκεκριμένα γονίδια.

Έχουμε δηλαδή στα χέρια μας τη δυνατότητα της ανθρώπινης αναβάθμισης μέσω της τεχνικής και η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει την έρευνα σε αυτή την κατεύθυνση. Και αυτά τα δύο πεδία, η τεχνητή νοημοσύνη και η ανθρώπινη αναβάθμιση, είναι αυτά στα οποία πιστεύω πως ως κοινωνία οφείλουμε να θέσουμε ένα όριο.

Για πρώτη φορά δηλαδή στην ιστορία μας, θα πρέπει να τεθεί ένα όριο στην επιστημονική έρευνα, διότι αν δεν το θέσουμε θα είναι πολύ αργά.

Αν φτάσουμε στο σημείο η τεχνητή νοημοσύνη να κάνει τα πάντα για εμάς, ή σχεδόν τα πάντα, τότε πώς θα είναι η αυριανή κοινωνία και οικονομία; Θέλω να πω ότι ο σύγχρονος καπιταλισμός βασίστηκε στην εργασία και στην υπεραξία της. Τι μορφή θα πάρουν όλα αυτά;

Απλά θα τελειώσει. Ο καπιταλισμός βασίζεται στη σπανιότητα, ότι υπάρχουν περιορισμένοι πόροι, υπάρχει ένα έλλειμμα. Αν η τεχνητή νοημοσύνη όμως μας δώσει δωρεάν ενέργεια, όπως λέει ο ερευνητής τεχνητής νοημοσύνης, και νευροεπιστήμονας, Ντέμης Χασάμπης, και λυθεί το ενεργειακό, τότε παράγεις οτιδήποτε. Η ενέργεια είναι δωρεάν και αν η ενέργεια είναι δωρεάν όλα τα υπόλοιπα θα λυθούν.

Εκ των πραγμάτων θα βρεθούμε σε ένα στάδιο της ανθρώπινης ιστορίας που θα έχουμε περάσει από την σπάνη, από το έλλειμμα, από την οδύνη, από τον βασίλειο της ανάγκης και τον αγώνα της επιβίωσης, στο πεδίο της ελευθερίας, υπό την έννοια της αφθονίας, όπου πια θα πρέπει να αναμετρηθούμε όχι με την οδύνη που προξενεί η ανάγκη, αλλά με την πλήξη που προξενεί η πληθώρα, η αφθονία των αγαθών.

Και η δημοκρατία; Τι θα είναι η δημοκρατία;

Η δημοκρατία βασανίζεται τις τελευταίες δεκαετίες γιατί υπάρχει μία διαφορά φάσης μεταξύ της παρούσας μορφής της και της τεχνοεπιστημονικής εξέλιξης. Δηλαδή, η δημοκρατία είναι μία κοινωνικοϊστορική δημιουργία δυόμισι αιώνων από την αμερικανική επανάσταση μέχρι σήμερα, η οποία έλαβε την μορφή που έλαβε διότι αυτή ανταποκρινόταν στις τεχνικές δυνατότητες εκείνης της εποχής.

Για παράδειγμα, το να κάνεις εκλογές μία φορά κάθε τέσσερα χρόνια σε μία αχανή χώρα, όπως είπα, το 1780 είναι απολύτως λογικό. Το να έχεις εκπροσώπους τη στιγμή που δεν έχεις καν τηλέγραφο ακόμη και αν έχεις μερικά εκατομμύρια πληθυσμό είναι επίσης απολύτως κατανοητό. Αλλά αν έχεις ένα έξυπνο κινητό και μπορείς να επικοινωνείς ακαριαία με όλον τον πλανήτη, το να διατηρήσεις αυτήν τη μορφή δημοκρατίας προξενεί προβλήματα.

Δεν έχουμε αξιοποιήσει την τεχνική για να διευρύνουμε, εμβαθύνουμε και εν τέλει εμπλουτίσουμε τη δημοκρατία και αν δεν το κάνουμε αυτό, τότε η δημοκρατία είναι πολύ πιθανό να εκλείψει.

Φαντάζεσαι στο μέλλον κοινωνικές επαναστάσεις με τη μορφή που τις είχαμε τους τελευταίους αιώνες; Οκτωβριανή Επανάσταση, Γαλλική Επανάσταση, Αραβική Άνοιξη. Τι μορφή μπορεί να έχουν οι κοινωνικές επαναστάσεις;

Σίγουρα πιστεύω στην ανθρώπινη δημιουργικότητα και στην ανθρώπινη επιθυμία για αυτονομία. Οπότε οι επαναστάσεις του μέλλοντος μπορεί να αφορούν για παράδειγμα τους προνομιούχους της τεχνητής νοημοσύνης. Μπορούν να αφορούν την πρόσβαση στην φυσική πραγματικότητα γιατί οι περισσότεροι θα βιώνουν τη ζωή τους με στολές στην εκτεταμένη πραγματικότητα. Μπορεί να είναι και κάτι πιο τετριμμένο. Μπορεί να είναι και πόλεμοι νερού. Δεν μπορώ να το προδιαγράψω. Αλλά θα ήθελα να είναι επαναστάσεις που να μην ξεκινούν από την ανάγκη, αλλά να ξεκινούν από την ελευθερία. Να είναι επαναστάσεις που να ζητούν περισσότερη πρόσβαση στην ομορφιά. Να μην είναι επαναστάσεις που να ξεκινούν από την στέρηση. Να μην είναι επαναστάσεις που να ξεκινούν πρωταρχικά από την αδικία.

Να είναι επαναστάσεις που να εμφορούνται από την επιθυμία της γνήσιας αλλαγής. Αλλά το πρόβλημα είναι ότι η τεχνική υποκαθιστά την πολιτική. Ο κόσμος αλλάζει σήμερα, όχι λόγω της πολιτικής, αλλά λόγω της τεχνικής.

Και ερήμην εν πολλοίς ακόμη και των ίδιων των πρωτεργατών της. Αν συνεχιστεί αυτή η αντικατάσταση της πολιτικής από την τεχνική, πιθανώς μια επανάσταση θα είναι ακριβώς απέναντι σε αυτό. Την άρνηση των ανθρώπων να εκχωρήσουν τον βίο τους σε μια τεχνητή νοημοσύνη. Σε μια τεχνητή νοημοσύνη που θα ασκεί διακυβέρνηση.

Η πολιτική υποκύπτει στην τεχνητή νοημοσύνη και στην τεχνολογία σήμερα;

Σε ατομικό επίπεδο ναι. Πιστεύω ότι πάρα πολλοί πολιτικοί τη χρησιμοποιούν ως ψηφιακό βοηθό, τη χρησιμοποιούν ως λογογράφο, τη χρησιμοποιούν ως αναλυτή δημοσκοπήσεων. Αλλά μετά θα προκύψει και ο πειρασμός να χρησιμοποιηθεί η ίδια τεχνητή νοημοσύνη.

Για παράδειγμα, σήμερα λέμε, πού θα φτιάξουμε ένα νοσοκομείο, πού θα φτιάξουμε ένα στρατόπεδο, πού θα φτιάξουμε ένα πανεπιστημιακό τμήμα; Και όλα αυτά είναι προϊόν συγκρούσεως τοπικών συμφερόντων και αλισβερισιών. Μια τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να λάβει μια απόφαση απολύτως ορθολογικά με βάση τα δεδομένα που θα της δώσω.

Οπότε σε ένα πρώτο στάδιο θα μπορούσε να λειτουργεί στη διακυβέρνηση, να λειτουργεί γνωμοδοτικά, να λειτουργεί συμβουλευτικά, να λειτουργεί ως καταπολέμηση της γραφειοκρατίας. Αλλά φοβάμαι μπορεί να γίνει και το επόμενο βήμα και να αναλάβει εξολοκλήρου πια τη διακυβέρνηση, εφόσον θα πουν και γιατί να έχουμε ανθρώπους που είναι με τις ατέλειές τους ή και διεφθαρμένοι. Ας το αναθέσουμε στην τεχνητή νοημοσύνη να κυβερνήσει αυτή.