Voyager 1: Κανένα ανθρώπινο δημιούργημα δεν έφτασε τόσο μακριά -Τι μήνυμα μεταφέρει στους εξωγήινους
Έφτασε μία ημέρα φωτός μακριά από τη Γη
Snapshot
- Το Voyager 1 της NASA έφτασε σε απόσταση μίας ημέρας φωτός από τη Γη, περίπου 26 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά, και είναι το πιο μακρινό ανθρώπινο δημιούργημα στο διάστημα.
- Τα Voyager 1 και 2 συνεχίζουν να στέλνουν επιστημονικά δεδομένα από τον διαστρικό χώρο, αν και η ηλεκτρική τους ισχύς μειώνεται σταθερά.
- Κάθε διαστημόπλοιο μεταφέρει έναν χρυσό δίσκο με ήχους, εικόνες και χαιρετισμούς της Γης, προοριζόμενο για ενδεχόμενη επαφή με εξωγήινους πολιτισμούς.
- Από το 2012, το Voyager 1 έχει περάσει το όριο της ηλιόσφαιρας και σε ένα δισεκατομμύριο χρόνια θα έχει διανύσει περίπου 20.000 έτη φωτός από τη Γη, συνεχίζοντας το ταξίδι του στον Γαλαξία.
- Η ομάδα ελέγχου των Voyager διαχειρίζεται προσεκτικά τη μειούμενη ενέργεια των διαστημοπλοίων για να διατηρήσει τη λειτουργία τους όσο το δυνατόν περισσότερο.
Το Voyager 1 της NASA έφτασε το πρωί της Τετάρτης σε απόσταση μίας ημέρας φωτός από τη Γη, σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκτόξευσή του το 1977. Το διαστημόπλοιο που έστειλε τις πρώτες κοντινές εικόνες του Δία, του Κρόνου και των δορυφόρων τους βρίσκεται πλέον σχεδόν 26 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά. Κανένα άλλο ανθρώπινο κατασκεύασμα δεν έχει ταξιδέψει τόσο μακριά από τον πλανήτη μας.
Το δίδυμό του, το Voyager 2, ακολούθησε διαφορετική τροχιά, προσθέτοντας τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα στη «Μεγάλη Περιήγηση» στους εξωτερικούς πλανήτες. Το 2018, έξι χρόνια μετά το Voyager 1, πέρασε κι εκείνο στον διαστρικό χώρο.
Τα δύο διαστημόπλοια εξακολουθούν να στέλνουν στη Γη δεδομένα για τα μαγνητικά πεδία, τα φορτισμένα σωματίδια και τα κύματα πλάσματος στον χώρο ανάμεσα στα άστρα. Στο μεταξύ, η ηλεκτρική ισχύς που διαθέτουν μειώνεται σταθερά και τα σήματά τους φτάνουν όλο και πιο εξασθενημένα.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς, το Voyager 1, που κινείται με σχεδόν 61.000 χιλιόμετρα την ώρα, θα περνούσε το ορόσημο της μίας ημέρας φωτός την Τετάρτη στις 12.16 ώρα Ελλάδας. Από αυτή την απόσταση, τα ραδιοσήματά του, αν και ταξιδεύουν με σχεδόν 300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, χρειάζονται ένα ολόκληρο εικοσιτετράωρο για να φτάσουν στο Εργαστήριο Αεριώθησης (JPL) της NASA.
Η 13μελής ομάδα της αποστολής θα πρέπει, επομένως, να περιμένει μέχρι την Πέμπτη για να λάβει το πρώτο σήμα που εξέπεμψε το Voyager 1 αφού πέρασε αυτό το όριο. Τότε θα έχει και την επιβεβαίωση.
Καμία άλλη διαστημική υπηρεσία στον κόσμο δεν έχει επιχειρήσει αποστολή ανάλογη με εκείνη των Voyager. Πολλοί τη συγκαταλέγουν, μαζί με τις προσεληνώσεις του προγράμματος Apollo, στα μεγαλύτερα επιτεύγματα της αμερικανικής διαστημικής ιστορίας.
«Δύσκολα το περιγράφεις, δύσκολα βρίσκεις τις λέξεις. Νιώθω ότι αυτή η αποστολή είναι ένα από τα σπουδαιότερα πράγματα που κάναμε ποτέ ως άνθρωποι», λέει ο Καρίμ Μπανταρούντιν, επικεφαλής της διαστρικής αποστολής Voyager. Είναι ένας από τους μόλις τρεις ανθρώπους που εργάζονται με πλήρη απασχόληση για να διατηρούν τα δύο διαστημόπλοια σε λειτουργία και τις κεραίες τους στραμμένες προς τη Γη.
«Όλοι μας, ο καθένας ξεχωριστά, είτε εργάστηκε σε αυτή την αποστολή είτε όχι, μπορούμε να νιώθουμε περήφανοι. Είναι κάτι που κατάφερε ο πολιτισμός μας».
Πόση ενέργεια απομένει στα δύο Voyager
Κανείς δεν γνωρίζει για πόσο ακόμη θα λειτουργούν τα Voyager. Το πλουτώνιο στις γεννήτριές τους διασπάται σταδιακά. Με προσεκτική διαχείριση και λίγη τύχη, οι μηχανικοί ελπίζουν ότι θα συνεχίσουν να λαμβάνουν δεδομένα για αρκετά ακόμη χρόνια, προτού τα σήματα σιγήσουν οριστικά.
Κάθε Voyager εκτοξεύθηκε με όργανα που ήταν τότε στην αιχμή της τεχνολογίας, για να μελετήσει από κοντά τους πλανήτες και να καταγράψει τις συνθήκες που επικρατούν στο διάστημα.
Το Voyager 1 ξεκίνησε το ταξίδι του με περίπου 470 βατ ηλεκτρικής ισχύος. Σήμερα διαθέτει λίγο περισσότερα από 210 βατ. Αρκούν για να διατηρεί τον σωστό προσανατολισμό και να λειτουργεί δύο από τα δέκα επιστημονικά του όργανα. Το ένα μετρά το μαγνητικό πεδίο και το άλλο καταγράφει κύματα πλάσματος. Το Voyager 2 διαθέτει λίγο περισσότερα από 230 βατ, αρκετά για να κρατά σε λειτουργία τρία όργανα.
Ακόμη κι όταν εξαντληθεί η διαθέσιμη ενέργεια, τα διαστημόπλοια θα συνεχίσουν το ταξίδι τους. Εκτιμάται ότι θα παραμείνουν σε μεγάλο βαθμό άθικτα για ένα δισεκατομμύριο χρόνια, ίσως και περισσότερο. Σχεδόν σίγουρα θα υπάρχουν ακόμη όταν ο ανθρώπινος πολιτισμός θα έχει πια χαθεί.
Από τον Μπαχ στον Τσακ Μπέρι, ένα μήνυμα από τη Γη
Για τη μακρινή πιθανότητα να συναντήσει κάποτε κάποιος εξωγήινος πολιτισμός ένα Voyager στα παγωμένα βάθη του διαστρικού χώρου, καθένα από τα δύο διαστημόπλοια μεταφέρει το δικό του «μήνυμα σε μπουκάλι». Πρόκειται για έναν χρυσό δίσκο φωνογράφου με εικόνες και ήχους της Γης.
Οι δύο πανομοιότυποι δίσκοι περιέχουν χαιρετισμούς σε 55 γλώσσες, 115 φωτογραφίες ανθρώπων, άγριας ζωής και ανθρώπινων επιτευγμάτων της τεχνολογίας, καθώς και ήχους της φύσης. Περιλαμβάνουν ακόμη έργα τέχνης και μουσική από διαφορετικούς πολιτισμούς, από τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ και τα παραδοσιακά τραγούδια των Ναβάχο μέχρι τον Τσακ Μπέρι να τραγουδά το «Johnny B. Goode».
«Αν κάποτε, στο μακρινό μέλλον, το Voyager συναντήσει στο διάστημα όντα από κάποιον άλλο πολιτισμό, φέρει μαζί του ένα μήνυμα, έναν δίσκο φωνογράφου […] με οδηγίες χρήσης», έλεγε ο αστρονόμος Καρλ Σέιγκαν, επικεφαλής της ομάδας που δημιούργησε τον χρυσό δίσκο, στην τηλεοπτική σειρά Cosmos το 1980.
«Και πάνω σ’ αυτόν τον δίσκο υπάρχουν εικόνες, ήχοι, χαιρετισμοί και μιάμιση ώρα υπέροχης μουσικής. Οι μεγαλύτερες επιτυχίες της Γης. Ένα δώρο που διασχίζει τον κοσμικό ωκεανό, από το ένα νησί πολιτισμού στο άλλο».
Δύο μέρες για ένα «γεια»
Από τον διαστρικό χώρο, το Voyager 1 στέλνει τις μετρήσεις του ως μια ακολουθία από μηδενικά και μονάδες. Το σήμα εκπέμπεται από την παραβολική κεραία του, διαμέτρου 3,7 μέτρων, με ισχύ μικρότερη από τη μισή εκείνης που καταναλώνει μια λάμπα ψυγείου των 40 βατ.
Όταν το σήμα φτάνει στη Γη, 24 ώρες αργότερα, η ισχύς του είναι ένα απειροελάχιστο κλάσμα του ενός τρισεκατομμυριοστού του βατ, ασύγκριτα μικρότερη από εκείνη που χρειάζεται για να λειτουργήσει ένα ρολόι χειρός. Για να συλλάβει αυτόν τον αμυδρό «ψίθυρο», η NASA επιστρατεύει τις γιγάντιες κεραίες διαμέτρου 70 μέτρων του παγκόσμιου Δικτύου Βαθέος Διαστήματος.
Μια εντολή από το κέντρο ελέγχου χρειάζεται πλέον ένα εικοσιτετράωρο για να φτάσει στο Voyager 1 και άλλο ένα για να μάθουν οι μηχανικοί αν το διαστημόπλοιο την έλαβε και την εκτέλεσε. Κάθε προσπάθεια αποκατάστασης μιας βλάβης σημαίνει αναμονή και αγωνία.
«Αν θέλεις να πεις ένα “γεια” στο Voyager, στέλνεις το μήνυμά σου, πηγαίνεις σπίτι σου και περιμένεις δύο μέρες μέχρι να πάρεις απάντηση», έγραψε η Σουζάν Ντοντ, επικεφαλής του προγράμματος Voyager στο JPL.
Τα δύο διαστημόπλοια τροφοδοτούνται από θερμοηλεκτρικές γεννήτριες ραδιοϊσοτόπων, γνωστές ως RTG. Οι γεννήτριες αυτές μετατρέπουν σε ηλεκτρική ενέργεια μέρος της θερμότητας που εκλύεται από τη ραδιενεργό διάσπαση του πλουτωνίου-238.
Καθώς η απόδοση των γεννητριών μειώνεται, η ομάδα ελέγχου διαχειρίζεται με προσοχή τόσο τη διαθέσιμη ηλεκτρική ισχύ όσο και τη θερμότητα. Οι σωληνώσεις του καυσίμου πρέπει να παραμένουν αρκετά ζεστές ώστε να μην παγώσουν. Μόνο έτσι μπορούν να ενεργοποιούνται, όποτε χρειάζεται, οι μικροί προωθητήρες που κρατούν τα διαστημόπλοια στη σωστή θέση, με τις κεραίες τους στραμμένες προς τη Γη.
Η μικρή ομάδα ελέγχου αισθάνεται το βάρος της ευθύνης, λέει ο Μπανταρούντιν.
«Αν σου περάσει ποτέ από το μυαλό “έκανα λάθος, εγώ προκάλεσα πρόβλημα στο διαστημόπλοιο”, αυτό σε συντρίβει. Όλοι στην ομάδα νιώθουμε ότι έχουμε δεσμευτεί να κάνουμε ό,τι περνά από το χέρι μας γι’ αυτά τα διαστημόπλοια. Κάνουμε ό,τι μπορούμε για να συνεχίσουν όσο αντέχουν».
Από τα 13 μέλη της ομάδας, μόλις τρία απασχολούνται με πλήρες ωράριο στο πρόγραμμα. Δύο είναι συνταξιούχοι που είχαν εργαστεί στην αποστολή την εποχή της εκτόξευσης και επέστρεψαν για να βοηθήσουν στο διαστρικό σκέλος του ταξιδιού. Οι υπόλοιποι μοιράζουν τον χρόνο τους ανάμεσα στα Voyager και σε άλλα προγράμματα.
«Είμαι στο JPL εδώ και 32 χρόνια. Όλοι αγαπούν το διαστημόπλοιο με το οποίο δουλεύουν. Το νιώθουν σαν μέλος της οικογένειάς τους και δίνουν ό,τι έχουν γι’ αυτό», λέει ο Μπανταρούντιν. «Το ίδιο ισχύει και για τα Voyager. Αυτοί οι δύο συνταξιούχοι γύρισαν πίσω και έχουν αφιερώσει απίστευτο χρόνο και κόπο».
Η «Μεγάλη Περιήγηση» στους εξωτερικούς πλανήτες
Το πρόγραμμα Voyager εγκρίθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όταν μια ευνοϊκή διάταξη των εξωτερικών πλανητών πρόσφερε μια σπάνια ευκαιρία. Ένα διαστημόπλοιο μπορούσε να περάσει κοντά από έναν πλανήτη και να αξιοποιήσει τη βαρύτητά του για να κερδίσει ταχύτητα και να συνεχίσει προς τον επόμενο. Αυτή η «Μεγάλη Περιήγηση» θα συντόμευε κατά χρόνια τον χρόνο εξερεύνησης των εξωτερικών πλανητών.
Για να περιοριστεί το κόστος, η αρχική χρηματοδότηση κάλυπτε μόνο τις διελεύσεις από τον Δία και τον Κρόνο. Πρώτο εκτοξεύθηκε το Voyager 2, στις 20 Αυγούστου 1977. Το Voyager 1 ακολούθησε στις 5 Σεπτεμβρίου.
Το Voyager 1 κινήθηκε σε ταχύτερη τροχιά και, όπως είχε σχεδιαστεί, έφτασε πρώτο στον Δία το 1979. Έστειλε εντυπωσιακές εικόνες από την ταραγμένη ατμόσφαιρα του γιγάντιου πλανήτη και τη Μεγάλη Ερυθρά Κηλίδα, μια πελώρια καταιγίδα που μαίνεται εδώ και αιώνες. Οι αστρονόμοι την παρατηρούν συστηματικά από τις αρχές του 19ου αιώνα, ενώ ενδέχεται να είχε καταγραφεί ήδη από το 1664.
Το διαστημόπλοιο φωτογράφισε από κοντά και τους μεγάλους δορυφόρους του Δία. Ανάμεσά τους η Ευρώπη, κάτω από τον παγωμένο φλοιό της οποίας εκτιμάται ότι απλώνεται ένας ωκεανός που καλύπτει ολόκληρο τον δορυφόρο, και η Ιώ, που αποδείχθηκε ο πιο ηφαιστειακά ενεργός κόσμος του ηλιακού συστήματος.
Το Voyager 1 συνέχισε προς τον Κρόνο. Οι φωτογραφίες του αποκάλυψαν στους αστρονόμους πρωτόγνωρες λεπτομέρειες των δακτυλίων του, των μικρών δορυφόρων που με τη βαρύτητά τους διατηρούν τα σωματίδια των δακτυλίων στις τροχιές τους, καθώς και της ατμόσφαιρας του πλανήτη. Καθώς απομακρυνόταν, φωτογράφισε και τον Τιτάνα, τυλιγμένο στα νέφη του.
Με την επιτυχή διέλευση από τον Τιτάνα, οι βασικοί στόχοι της αποστολής είχαν επιτευχθεί. Η NASA έδωσε τότε το πράσινο φως στο Voyager 2 να αξιοποιήσει τη βαρύτητα του Κρόνου ως «σφεντόνα» και να συνεχίσει προς τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα. Έφτασε στον πρώτο το 1986 και στον δεύτερο το 1989.
Η «αχνή γαλάζια κουκκίδα»
Στις 14 Φεβρουαρίου 1990, οι κάμερες του Voyager 1 χρησιμοποιήθηκαν για τελευταία φορά. Από απόσταση περίπου έξι δισεκατομμυρίων χιλιομέτρων, το διαστημόπλοιο τράβηξε ένα «οικογενειακό πορτρέτο» έξι πλανητών: της Αφροδίτης, της Γης, του Δία, του Κρόνου, του Ουρανού και του Ποσειδώνα.
Στη φωτογραφία, η Γη μόλις διακρίνεται. Είναι μια γαλάζια κουκκίδα μέσα σε μια ρόδινη λωρίδα φωτός, που δημιουργήθηκε από αντανάκλαση στο εσωτερικό της κάμερας.
«Κοιτάξτε ξανά εκείνη την κουκκίδα. Είναι εδώ. Είναι το σπίτι μας. Είμαστε εμείς», έλεγε ο Σέιγκαν για τη φωτογραφία. «Πάνω της έζησαν τη ζωή τους όλοι όσοι αγαπάτε, όλοι όσοι γνωρίζετε, όλοι όσους έχετε ακουστά, κάθε άνθρωπος που υπήρξε ποτέ […] πάνω σ’ έναν κόκκο σκόνης, μετέωρο μέσα σε μια ηλιαχτίδα».
Και κατέληγε: «Ίσως τίποτα δεν φανερώνει καλύτερα τη ματαιότητα της ανθρώπινης έπαρσης από αυτή τη μακρινή εικόνα του μικροσκοπικού μας κόσμου. Για μένα, υπογραμμίζει την ευθύνη μας να φερόμαστε ο ένας στον άλλον με περισσότερη καλοσύνη και να προστατεύουμε και να αγαπάμε αυτή την αχνή γαλάζια κουκκίδα, το μοναδικό σπίτι που γνωρίσαμε ποτέ».
Οι κάμερες του Voyager 1 παραμένουν έκτοτε σβηστές.
Πού θα βρίσκεται το Voyager 1 σε ένα δισεκατομμύριο χρόνια
Το 2012, το Voyager 1 πέρασε το εξωτερικό όριο της ηλιόσφαιρας, της τεράστιας «φυσαλίδας» που σχηματίζουν γύρω από τον Ήλιο ο ηλιακός άνεμος και το μαγνητικό του πεδίο. Μπήκε έτσι στον διαστρικό χώρο, σε αυτό που η πλανητική επιστήμονας Κάρολιν Πόρκο, μέλος της ομάδας απεικόνισης των Voyager, αποκαλεί «το βασίλειο του βαθιού χρόνου».
Σε περίπου 18.000 χρόνια, γράφει η Πόρκο στη σελίδα της στο Substack, το Voyager 1 θα περάσει άλλο ένα ορόσημο. Θα απέχει ένα έτος φωτός από τη Γη, περίπου 9,5 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα. Η απόσταση αυτή αντιστοιχεί μόλις στο ένα τέταρτο της απόστασης που μας χωρίζει από το πλησιέστερο άστρο πέρα από τον Ήλιο. Το διαστημόπλοιο θα βρίσκεται «ακόμη πολύ μέσα στη ζώνη όπου κυριαρχεί η βαρυτική επίδραση του Ήλιου».
Σε ένα εκατομμύριο χρόνια, το σιωπηλό πια διαστημόπλοιο θα έχει αφήσει πολύ πίσω του τα όρια του ηλιακού συστήματος και θα απέχει 56 έτη φωτός. Θα εξακολουθεί, ωστόσο, να βρίσκεται «στην τοπική διαστρική γειτονιά του Ήλιου, μια περιοχή χαμηλής πυκνότητας με διάχυτο υδρογόνο και ήλιο και διάσπαρτα άστρα. Τα περισσότερα είναι πολύ αμυδρά, κάποια μοιάζουν με τον Ήλιο και σχετικά λίγα έχουν μεγάλη λαμπρότητα».
Σε 100 εκατομμύρια χρόνια, καθώς το διαστημόπλοιο και το ηλιακό μας σύστημα θα κινούνται γύρω από το κέντρο του Γαλαξία, το Voyager 1 θα απέχει περίπου 2.000 έτη φωτός από τη Γη. «Και πάλι, όχι πολύ μακριά», γράφει η Πόρκο. «Τότε, όμως, θα βρεθεί ανάμεσα σε ψυχρά, πυκνά μοριακά νέφη, περιοχές όπου γεννιούνται άστρα, νεφελώματα και υπολείμματα εκρήξεων σουπερνόβα που άφησαν πίσω τους άστρα όταν πέθαναν».
Σε ένα δισεκατομμύριο χρόνια, το Voyager 1 θα έχει ταξιδέψει περίπου 20.000 έτη φωτός μακριά από τη Γη, έχοντας ολοκληρώσει τέσσερις περιφορές γύρω από το κέντρο του Γαλαξία.
«Μέχρι τότε, η αυξανόμενη λαμπρότητα του Ήλιου θα έχει θερμάνει τη Γη τόσο ώστε να χαθεί το διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα, να σταματήσει η παραγωγή οξυγόνου και να αφανιστούν τα φυτά και οι σύνθετες μορφές ζωής που εξαρτώνται από αυτά», γράφει η Πόρκο.
«Μέχρι τότε θα έχουν σβήσει και το ρομπότ και ο δημιουργός του».
Η Πόρκο κλείνει το κοσμικό αυτό οδοιπορικό με μια προσωπική σκέψη: «Όταν φαντάζεται κανείς τις μελλοντικές περιπλανήσεις του Voyager στον Γαλαξία, αναλογίζεται πόσο παροδικά είναι όλα όσα υπάρχουν και πόσο πολύτιμη είναι η ζωή. Κι αυτό ίσως να είναι το μεγαλύτερο δώρο του Voyager».