Οι κίνδυνοι της τελειομανίας για τους νέους: Social media και κοινωνικές προσταγές

Η τελειομανία δεν είναι το ίδιο με το να είσαι φιλόδοξος, πειθαρχημένος ή εργατικός. Οι ψυχολόγοι περιγράφουν την επιβλαβή τελειομανία ως ένα μοτίβο μη ρεαλιστικά υψηλών προτύπων, φόβου για λάθη, σκληρής αυτοκριτικής και της αίσθησης ότι η προσωπική αξία εξαρτάται από τη συνεχή επιτυχία.

Για τους νέους που μεγαλώνουν με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media), την ακαδημαϊκή πίεση, την οικονομική ανασφάλεια και τη συνεχή σύγκριση, η τελειομανία μπορεί να γίνει λιγότερο σαν κίνητρο και περισσότερο σαν παγίδα.

Γιατί ανησυχούν οι ψυχολόγοι;

Μια σημαντική ανάλυση επιμέρους ερευνών διαπίστωσε ότι η τελειομανία μεταξύ των φοιτητών συνέχισε να αυξάνεται επί αρκετές δεκαετίες. Η ανασκόπηση ανέλυσε 307 μελέτες από το 1989 έως το 2024, καλύπτοντας περισσότερους από 82.000 φοιτητές στις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Η πιο ανησυχητική άνοδος δεν αφορούσε απλώς τον καθορισμό υψηλών στόχων. Ήταν σε τελειομανείς ανησυχίες: φόβος αποτυχίας, αμφιβολία για τις πράξεις και ανησυχία για την αρνητική κρίση από τους άλλους. Αυτή είναι η μορφή που συνδέεται πιο έντονα με την αγωνία, το άγχος, την κατάθλιψη, την αποφυγή και την επαγγελματική εξουθένωση.

Πώς τα social media τροφοδοτούν την πίεση

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν δημιουργούν τελειομανία από μόνα τους, αλλά μπορούν να την εντείνουν. Οι νέοι εκτίθενται συνεχώς σε φωτο-επεξεργασμένα σώματα, επιμελημένα “επιτεύγματα”, πολυτελή τρόπο ζωής, ιστορίες ακαδημαϊκής επιτυχίας, “μεταμορφώσεις” φυσικής κατάστασης και προσεκτικά σκηνοθετημένες στιγμές ευτυχίες.

Το πρόβλημα δεν είναι μία ανάρτηση. Είναι η επαναλαμβανόμενη εντύπωση ότι όλοι οι άλλοι πετυχαίνουν βάσει σχεδίου, φαίνονται καλύτερα, εργάζονται σκληρότερα και ζουν με λιγότερα ελαττώματα και περισσότερες απολαύσεις. Για έναν νέο, που είναι ήδη επιρρεπής στην αυτοκριτική, αυτή η σύγκριση μπορεί να κάνει τις συνηθισμένες και απολύτως φυσιολογικές καθημερινές “αποτυχίες” να μοιάζουν με προσωπική καταστροφή.

Αυτό είναι ιδιαίτερα δύσκολο επειδή τα social media ανταμείβουν την απόδοση. Η εμφάνιση, η δημοτικότητα, το χιούμορ, η παραγωγικότητα, ο ακτιβισμός, οι σχέσεις, ακόμη και η ψυχική υγεία μπορούν να γίνουν πράγματα που μπορούν να συσκευαστούν και να μετρηθούν μέσω likes, προβολών και σχολίων.

Τι επίπτωση έχει η τελειομανία στην ψυχική υγεία

Η τελειομανία μπορεί να φαίνεται παραγωγική απ' έξω. Ένα νεαρό άτομο μπορεί να παίρνει καλούς βαθμούς, να προπονείται σκληρά, να φαίνεται οργανωμένο ή να φαίνεται «ώριμο». Αλλά εσωτερικά, το μοτίβο μπορεί να είναι εξαντλητικό.

Μπορεί να οδηγήσει σε αναβλητικότητα, επειδή το να ξεκινήσει την προσπάθεια για το οτιδήποτε φαίνεται επικίνδυνο αν το αποτέλεσμα δεν είναι εγγυημένα τέλειο. Μπορεί να προκαλέσει υπερβολική προσπάθεια επειδή η πιο χαλαρή προσέγγιση φαίνεται αδικαιολόγητη. Μπορεί να κάνει τα λάθη να φαίνονται ντροπιαστικά παρά χρήσιμα. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο άγχους, κακής διάθεσης, προβλημάτων ύπνου, ευερεθιστότητας, κοινωνικής απόσυρσης και επαγγελματικής εξουθένωσης.

Η τελειομανία μπορεί επίσης να περιορίσει τη ζωή. Οι νέοι μπορεί να αποφεύγουν νέα χόμπι, φιλίες, σχέσεις, αθλήματα, μαθήματα ή καριέρες επειδή το να είσαι αρχάριος ή “όχι ιδανικός υποψήφιος” μοιάζει αφόρητο.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς και τα σχολεία

Οι ψυχολόγοι τονίζουν ότι οι νέοι χρειάζονται περιβάλλοντα όπου η προσπάθεια έχει σημασία, αλλά η αξία δεν συνδέεται με την απόδοση. Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν αντιδρώντας ήρεμα στα λάθη, επαινώντας την επιμονή και όχι μόνο τα αποτελέσματα και δείχνοντας ότι η αγάπη δεν εξαρτάται από τους βαθμούς, την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο, την εμφάνιση ή τα επιτεύγματα.

Τα σχολεία και τα πανεπιστήμια μπορούν επίσης να μειώσουν την πίεση, μειώνοντας τις κουλτούρες όπου επαινώνται μόνο τα ελίτ αποτελέσματα. Η βαθμολόγηση και η εποικοδομητική κριτική της προσπάθειας θα πρέπει να βοηθά τους μαθητές να βελτιώνονται χωρίς να κάνουν την αποτυχία να μοιάζει με κατάρρευση ταυτότητας.

Για τον νέο, ο στόχος δεν είναι να σταματήσει να νοιάζεται. Είναι να μάθει την έννοια της ευέλικτης προσπάθειας: να εργάζεται για ουσιαστικούς στόχους, επιτρέποντας παράλληλα την ατέλεια, την ξεκούραση, την αναθεώρηση και τα συνηθισμένα ανθρώπινα όρια.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Η τελειομανία αξίζει υποστήριξης όταν προκαλεί πανικό για μικρά λάθη, συνεχή αναζήτηση καθησυχασμού, αποφυγή, ανάγκη επιβεβαίωσης, διαταραχή ύπνου, διαταραγμένη διατροφή, σκέψεις αυτοτραυματισμού ή επίμονα συναισθήματα αναξιότητας.

Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία και άλλες τεκμηριωμένες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις μπορούν να βοηθήσουν τους νέους να αμφισβητήσουν τα άκαμπτα πρότυπα, να μειώσουν τον φόβο της αποτυχίας και να οικοδομήσουν μια πιο υγιή αυτοεκτίμηση.

Συχνές Ερωτήσεις

Πώς ξεχωρίζει η υγιής φιλοδοξία από την επιβλαβή τελειομανία;

Η υγιής φιλοδοξία επιτρέπει λάθη, ξεκούραση, εποικοδομητική κριτική και σταδιακή βελτίωση. Η επιβλαβής τελειομανία κάνει τα λάθη να μοιάζουν απαράδεκτα και μετατρέπει την απόδοση σε απόδειξη προσωπικής αξίας.

Πρέπει οι γονείς να φιμώσουν τις προσδοκίες τους για το παιδί;

Όχι. Οι νέοι εξακολουθούν να επωφελούνται από τη δομή και την ενθάρρυνση. Το κλειδί είναι να διαχωρίσουμε τις προσδοκίες από την άνευ όρων αποδοχή, ώστε η επίτευξη να υποστηρίζεται χωρίς να κάνει την αγάπη ή την έγκριση να μοιάζουν ότι βασίζονται στο αποτέλεσμα και μόνο.

Μπορούν να βοηθήσουν τα διαλείμματα από τα social media;

Ναι, ειδικά από τη στιγμή που τα social media προκαλούν συγκρίσεις, δυσαρέσκεια με το σώμα, άγχος ή το αίσθημα συνεχούς καθυστέρησης. Τα διαλείμματα λειτουργούν καλύτερα όταν συνδυάζονται με σύνδεση στον πραγματικό κόσμο, ύπνο, χόμπι και περιορισμούς σε online λογαριασμούς/σελίδες/πλατφόρμες που κάνουν πολλές συγκρίσεις.

Συμπέρασμα

Η τελειομανία αυξάνεται μεταξύ των νέων και οι ψυχολόγοι προειδοποιούν ότι η πιο επιβλαβής μορφή της οφείλεται στον φόβο: ο φόβος της αποτυχίας, της κρίσης, της απόρριψης ή του να μην είσαι επαρκής. Τα social media, ο ακαδημαϊκός ανταγωνισμός και η οικονομική πίεση μπορούν να κάνουν αυτόν τον φόβο να φαίνεται διαρκής.

Οι νέοι δεν χρειάζεται να σταματήσουν να αγωνίζονται. Πρέπει να μάθουν ότι η επιτυχία είναι πιο υγιής όταν αφήνει χώρο για λάθη, ανάρρωση, αυτοσυμπόνια και μια ζωή που είναι μεγαλύτερη από την επίτευξη.

Πιο σημαντικό από την Ιθάκη είναι το ταξίδι προς αυτήν.

Πηγές:
psychologytoday.com
apa.org (1)
apa.org (2)
nih.gov