Ο Ε.Λ.Α.Σ. της Κατοχής και η αντιστασιακή του δράση

Η ίδρυση του κόμματος Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη - ΕΛ.Α.Σ. από τον Αλέξη Τσίπρα προκάλεσε πολλές και διάφορες αντιδράσεις. Πολλές από αυτές αφορούσαν το όνομα του κόμματος, κυρίως όμως τα αρχικά του: ΕΛ.Α.Σ.

Σε πολλούς, ειδικά στους νέους, έφερε στον νου τα αρχικά της Ελληνικής Αστυνομίας (ΕΛ.ΑΣ.). Σε άλλους, μεγαλύτερους ηλικιακά, αλλά και νεότερους, γνώστες της ιστορίας εκτός από την ΕΛ.ΑΣ. παρέπεμψε και... στον Ε.Λ.Α.Σ. ("Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός"), που ιδρύθηκε το 1942, έδρασε ως το τέλος της τριπλής (από Γερμανούς, Ιταλούς και Βούλγαρους) Κατοχής και διαλύθηκε ουσιαστικά με τη Συμφωνία της Βάρκιζας το 1945.

Ο Ε.Λ.Α.Σ. θεωρείται η σημαντικότερη και πολυπληθέστερη αντιστασιακή ελληνική οργάνωση της Κατοχής. Ιδρύθηκε από το ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο), που με τη σειρά του δημιουργήθηκε από το ΚΚΕ και άλλα αριστερά κόμματα.

Η ίδρυση του ΕΑΜ

Το ΕΑΜ ήταν η κυριότερη από τις μαζικές, αντιστασιακές οργανώσεις, που ανέλαβαν δράση εναντίον Γερμανών, Ιταλών και Βουλγάρων, στα χρόνια της Κατοχής. Ιδρύθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 1941, 5 μήνες δηλαδή μετά την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα, σε μυστική σύσκεψη στην πρωτεύουσα.

Την πρωτοβουλία για την ίδρυση του ΕΑΜ είχε το ΚΚΕ με βάση την απόφαση της 6ης Ολομέλειάς του (Ιούλιος 1941). Στη σύσκεψη αυτή πήραν μέρος εκπρόσωποι των εξής κομμάτων: Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ), Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΣΚΕ), Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας (ΕΛΔ) και Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας (ΑΚΕ). Το καταστατικό υπέγραψαν οι: Λευτέρης Αποστόλου (ΚΚΕ), Χ. Χωμενίδης (ΣΚΕ), Ηλίας Τσιριμώκος (ΕΛΔ) και Α. Βογιατζής (ΑΚΕ).

Η ίδρυση του ΕΑΜ από τα τέσσερα αυτά κόμματα αποφασίστηκε μετά την αποτυχία σειράς επαφών εκπροσώπου του ΚΚΕ, του Δημητρίου Γληνού, με ηγέτες όλου σχεδόν του πολιτικού κόσμου της χώρας, οι οποίοι, στην πλειονότητά τους εξέφραζαν τη δυσπιστία και τους φόβους τους για τις πραγματικές προθέσεις του ΚΚΕ και το ενδεχόμενο να χρησιμοποιηθεί η Εθνικοαπελευθερωτική Οργάνωση ως μέσο για την ανατροπή του κοινωνικού καθεστώτος. Τον χαρακτήρα και τους σκοπούς του ΕΑΜ ανέπτυξε σε φυλλάδιο που κυκλοφόρησε ευρύτατα, ο φιλόσοφος και παιδαγωγός Δημήτριος Γληνός. Ο τίτλος του φυλλαδίου, που κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 1942 ήταν: "Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ".

Την ηγετική θέση του Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ είχαν διαδοχικά οι: Λευτέρης Αποστόλου, Θανάσης Χατζής, γνωστός κι από τα λογοτεχνικά του έργα, Μιλτιάδης Πορφυρογένης και Μήτσος Παρτσαλίδης, όλοι ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ. Αμέσως μετά την ίδρυσή του το ΕΑΜ συμπεριέλαβε στις τάξεις του το Εργατικό Εθνικοαπελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΕΑΜ), που είχε ιδρυθεί από εκπροσώπους της ΓΣΕΕ (Ι. Καλομοίρης) και της Ενωτικής ΓΣΕΕ (Κ. Λαζαρίδης, του ΚΚΕ), με συμμετοχή, λίγο αργότερα, και της Οργάνωσης Ανεξάρτητων Συνδικάτων (Δ. Στρατής).

Με το ΕΑΜ συνεργάστηκε άμεσα η Εθνική Αλληλεγγύη, που είχε ιδρυθεί τον Μάιο του 1941, επίσης με πρωτοβουλία του ΚΚΕ και, λειτουργώντας κατά το πρότυπο του Ερυθρού Σταυρού οργάνωσε τα λαϊκά συσσίτια που πρόσφεραν σημαντική βοήθεια στους Έλληνες που λιμοκτονούσαν, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια της Κατοχής. Επίσης, το ΕΑΜ ίδρυσε το ΕΑΜ Νέων, στις 5/2/1942, που αργότερα αποτέλεσε τον βασικό πυρήνα της ΕΠΟΝ και τον Ε.Λ.Α.Σ.

Πώς ιδρύθηκε ο Ε.Λ.Α.Σ.; - Ο ρόλος του Άρη Βελουχιώτη

Το πρώτο κόμμα που αποφάσισε να στραφεί προς τα όπλα ήταν το ΚΚΕ. Από τις 3 Ιουλίου 1941 υπήρχε η σαφής και κατηγορηματική εντολή του Στάλιν: ν' αρχίσει στην κατεχόμενη Ευρώπη ένοπλος ξεσηκωμός των λαών. Την ηγεσία του ΚΚΕ ανέλαβε ο Γιώργης Σιάντος, γνωστός ως "Γέρος", ο οποίος έριξε το σύνθημα: ένοπλος αγώνας.

Η ύπαρξη στρατιωτικών όμως ήταν αναγκαία προϋπόθεση για να γίνει κάτι τέτοιο. Μετά την 4η Αυγούστου 1936 και την περίοδο Μεταξά, ελάχιστοι ήταν οι στρατιωτικοί που έμειναν πιστοί στο ΚΚΕ. Ένας από αυτούς, ο Ταγματάρχης Θεόδωρος Μακρίδης, σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής ήταν ο επίσημος στρατιωτικός σύμβουλος του κόμματος. Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ προσπάθησαν να προσεταιριστούν και άλλους στρατιωτικούς, αποστολή που ανέλαβαν οι Σπύρος Κωτσάκης και Πολύδωρος Δανιηλίδης.

Σημαντικότερη όλων ήταν η προσχώρηση στο ΕΑΜ της ομάδας του Υποδιοικητή της Ανακτορικής Φρουράς, την περίοδο της 4ης Αυγούστου, Υπολοχαγού Βασίλη Βενετσανόπουλου και μερικών ακόμα συναδέλφων του, οι οποίοι είχαν θέσει ως στόχο τους να ανατρέψουν το καθεστώς της 4ης Αυγούστου και να συλλάβουν τη βασιλική οικογένεια και τα ηγετικά στελέχη του καθεστώτος Μεταξά

Οι νεαροί αυτοί αξιωματικοί, δεν μπόρεσαν να πετύχουν τον σκοπό τους, ούτε όμως αποκαλύφθηκαν. Η προσχώρησή τους στο ΚΚΕ πρόσφερε στο κόμμα κάτι πολύτιμο: έβαλε τις βάσεις για τη δημιουργία μιας πραγματικής ένοπλης δύναμης, ενός αληθινού στρατού, με τον οποίο αργότερα θα διεκδικούσε την εξουσία.

Υπεύθυνος για τον ένοπλο αγώνα ορίστηκε ο πιο ένθερμος υποστηρικτής της ιδέας, ο Ανδρέας Τζήμας (Σαμαρινιώτης), νεοεκλεγμένο μέλος του Πολιτικού Γραφείου. Ένα εμβρυώδες "Στρατιωτικό Κέντρο Αντίστασης" (ΣΚΑ), το οποίο αποτελούσαν κομματικά στελέχη και λίγοι αξιωματικοί εξελίχθηκε στη συνέχεια στον Ε.Λ.Α.Σ., που επίσημα ιδρύθηκε στις 16 Φεβρουαρίου 1942. Στη συζήτηση που έγινε για το όνομα της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΑΜ είχε επικρατήσει το ΕΛΣ (Ελληνικός Λαϊκός Στρατός).

Όμως η έμπνευση του Θανάση Κλάρα, ενός γεωπόνου, παλιού στελέχους του ΚΚΕ που είχε γίνει "δηλωσίας" (υπέγραψε δήλωση μετανοίας επί Μεταξά, κάτι που συζητείται μέχρι σήμερα), αργότερα όμως είχε επανέλθει στο ΚΚΕ και είχε αναλάβει την οργάνωση ανταρτικών ομάδων στη Ρούμελη, όταν οι συζητήσεις για το όνομα έφτασαν στ' αυτιά του ήταν καθοριστική: "Ελληνικός Λαϊκός Αντάρτικος Στρατός πρέπει να λέγεται. Θα πιάσει ως σύνθημα Ελλάς και ΕΛΑΣ".

Η πρόταση του Κλάρα έγινε δεκτή με ενθουσιασμό στην Αθήνα από τα ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Όμως, ο Θανάσης Χατζής, Γ.Γ. του ΕΑΜ, μετέτρεψε το "Αντάρτικος" σε "Απελευθερωτικός". Έτσι, το όνομα έγινε Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (Ε.Λ.Α.Σ.). Όταν επισημοποιήθηκε η δημιουργία του Ε.Λ.Α.Σ. συγκροτήθηκε η Κεντρική Επιτροπή του και κυκλοφόρησε το πρώτο φύλλο του δημοσιογραφικού του οργάνου, με τίτλο "Ο Απελευθερωτής", που ανήγγειλε πανηγυρικά την ίδρυση του Ε.Λ.Α.Σ. Ο Θανάσης Κλάρας στο μεταξύ, κινούμενος στην περιοχή της Ρούμελης, μετά από σύσκεψη τοπικών στελεχών του ΚΚΕ και του ΕΑΜ Φθιωτιδοφωκίδας - Ευρυτανίας αποφάσισε να ηγηθεί μιας από τις ένοπλες ομάδες του Ε.Λ.Α.Σ. που αποφασίστηκε να δημιουργηθούν. Μετά από δύο μέρες βρισκόταν στη Σπερχειάδα.

Από εκεί ξεκίνησε, τη νύχτα της 16ης προς 17η Μαΐου 1942, με 8 ενόπλους, που συγκεντρώθηκαν στα χαλάσματα ενός νερόμυλου. Στη Σπερχειάδα υπήρχε ισχυρή ιταλική φρουρά, αλλά οι αντάρτες ξέφυγαν εύκολα.

Πρώτο λημέρι τους ήταν η κορυφή του υψώματος "Γουλινάς". Εκεί πήραν και τα ψευδώνυμά τους. Ο Θανάσης Κλάρας έγινε Άρης Βελουχιώτης (Βελούχι είναι άλλο όνομα του όρους Τυμφρηστός). Μ' αυτό το όνομα έμεινε γνωστός στην ιστορία.

Λίγες μέρες αργότερα, οι κάτοικοι της Δομνίτσας, ενός χωριού της Ευρυτανίας ένιωσαν τεράστια έκπληξη, όταν είδαν να μπαίνουν σ' αυτό 12 ένστολοι, ένοπλοι άνδρες, με σημαία και σάλπιγγα. Ο επικεφαλής τους εκφώνησε έναν σύντομο λόγο: "Πατριώτες είμαι ο Ταγματάρχης του Πυροβολικού Άρης Βελουχιώτης. Από σήμερα κηρύσσω την επανάσταση κατά των κατακτητών της Ελλάδας. Είμαστε το πρώτο τμήμα του επαναστατικού στρατού που λέγεται Ε.Λ.Α.Σ". Ήταν 7 Ιουνίου 1942. Βέβαια, ο Κλάρας δεν υπήρξε ποτέ Ταγματάρχης Πυροβολικού. Καπηλεύθηκε τον βαθμό, για λόγους κύρους και εντυπωσιασμού.

Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου (25/11/1942)

Αρχικά, η δράση του Ε.Λ.Α.Σ. περιοριζόταν σε παρενοχλήσεις και δολιοφθορές. Πρώτη σημαντική ενέργεια και κορυφαία στιγμή της Εθνικής Αντίστασης ήταν η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου στις 25 Νοεμβρίου 1942. Σε αυτήν, εκτός από άντρες του Ε.Λ.Α.Σ., συμμετείχαν άντρες του ΕΔΕΣ, της δεύτερης πιο σημαντικής αντιστασιακής οργάνωσης, αρχηγός της οποίας ήταν ο Ναπολέων Ζέρβας και Βρετανοί σαμποτέρ.

Η συγκρότηση του Γενικού Στρατηγείου του Ε.Λ.Α.Σ. (Μάιος 1943)

Πολύ σημαντική στιγμή για τον Ε.Λ.Α.Σ. ήταν επίσης η ίδρυση του Γενικού Στρατηγείου, του Ε.Λ.Α.Σ. στις 2 Μαΐου 1943, με έδρα το Περτούλι Τρικάλων. Στρατιωτικός αρχηγός του Ε.Λ.Α.Σ., ανέλαβε ο Συνταγματάρχης του Ελληνικού Στρατού Στέφανος Σαράφης. Είχε βγει στα θεσσαλικά βουνά τον Φλεβάρη του 1943 για να οργανώσει αντάρτικο, δεν τα κατάφερε όμως.

Έτσι κατατάχθηκε στον ΕΑΜ – Ε.Λ.Α.Σ. αφού, όπως γράφει ο ίδιος αυτό "ήταν μια οργάνωση πανελλαδική, αγαπητή στον λαό, με τεράστια δύναμη". Ο Άρης Βελουχιώτης ανέλαβε πολιτικός καθοδηγητής ("Καπετάνιος") και ο Ανδρέας Τζήμας, αντιπρόσωπος του ΕΑΜ. Πρόεδρος της Κεντρικής Επιτροπής του Ε.Λ.Α.Σ. ανέλαβε, με την ίδια απόφαση ο Στρατηγός Νεόκοσμος Γρηγοριάδης. Υπήρχε επίσης ο Εφεδρικός Ε.Λ.Α.Σ., οργανωμένος σε αρχηγεία και υπαρχηγεία. Υπαγόταν στις περιφερειακές διοικήσεις του ΕΑΜ και μόνο σε έκτακτες περιπτώσεις θα αναλάμβανε δράση. Εκτός από τον Ε.Λ.Α.Σ. των βουνών υπήρχε πλέον και το ναυτικό του, το ΕΛΑΝ, το Εθνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό.

Όπως γράφει ο Σ. Σαράφης στο βιβλίο του "Ο ΕΛΑΣ", το καλοκαίρι του 1943 η δύναμη του ΕΛΑΣ ήταν 10.000 άνδρες, ενώ τον Σεπτέμβριο του 1944 έφτανε τους 48.940 αξιωματικούς και οπλίτες (χωρίς να υπολογίζονται οι άνδρες του ΕΛΑΣ στη Σάμο, τη Λέσβο και την Αθήνα).

Στα τέλη του Ιουλίου 1943 αποφασίστηκε η μετατροπή του Ε.Λ.Α.Σ. από αντάρτικο σε τακτικό στρατό. Με την κατάρρευση της Ιταλίας και τη συνθηκολόγησή της με τους Συμμάχους (3/9/1943), ο Ε.Λ.Α.Σ. αφόπλισε σημαντικά στρατιωτικά τμήματα των Ιταλών, όπως η Μεραρχία "Πινερόλο" και καρπώθηκε τον οπλισμό τους.

Οι σημαντικότερες ενέργειες του Ε.Λ.Α.Σ.

Από τις πιο αξιομνημόνευτες επιχειρήσεις του Ε.Λ.Α.Σ. στη διάρκεια της κατοχής ήταν η ανατίναξη της σιδηροδρομικής σήραγγας στο Κούρνοβο Φθιώτιδας (2 Ιουνίου 1943), η μάχη του Φαρδύκαμπου από κοινού με την ΠΑΟ, οι επιχειρήσεις του θεσσαλικού κάμπου, που αναφέρονται συνοπτικά ως μάχη της σοδειάς για την αποτροπή αρπαγής της αγροτικής παραγωγής από τους κατα­κτητές], η μεγάλη μάχη της Πόρτας στη Θεσσαλία, οι επιχειρήσεις παραπλάνησης των Γερμανών σχετικά με την περιοχή της αναμενόμενης συμμαχικής απόβασης στην Ευρώπη (σχέδιο ANIMALS), για τις οποίες απέσπασε τα συγχαρητήρια του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής (15 Ιουλίου 1943) και η Απελευθέρωση του Νομού Έβρου κατά την τελευταία περίοδο της Κατοχής.

Αξιοσημείωτες επίσης ήταν και οι δολοφονίες, του Γερμανού υποστράτηγου Κρεντς από τον Ε.Λ.Α.Σ. Λακωνίας και του Συνταγματάρχη των Ες Ες (SS) και υπεύθυνου -μεταξύ άλλων- για τις σφαγές του Διστόμου και της Κλεισούρας, Καρλ Σουμς από τον Ε.Λ.Α.Σ. Άρτας. Οι περισσότερες από αυτές όμως προκάλεσαν σκληρά γερμανικά αντίποινα. Οι ναζί είχαν ανακοινώσει ότι για κάθε νεκρό στρατιωτικό τους, θα εκτελούνταν 50 Έλληνες...

Δυστυχώς, ο Ε.Λ.Α.Σ. συγκρούστηκε τόσο με τον ΕΔΕΣ, όσο και με την ΕΚΚΑ, του Δημήτριου Ψαρρού. Η δολοφονία του αγνού πατριώτη Ψαρρού, από άνδρες του Ε.Λ.Α.Σ. προκάλεσε αγανάκτηση και αποδοκιμασία, από τη συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού.

Καζέρτα - Δεκεμβριανά - Βάρκιζα

Με τη Συμφωνία της Καζέρτας (26 Σεπτεμβρίου 1944), η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας που προέκυψε από τη Συμφωνία του Λιβάνου (20 Μαΐου 1944) ο Ε.Λ.Α.Σ. τέθηκε υπό τις διαταγές του Βρετανού Στρατηγού Σκόμπι που ανέλαβε τη διοίκηση όλων των ενόπλων δυνάμεων στην Ελλάδα. Η παρελκυστική τακτική του Σκόμπι οδήγησε στα Δεκεμβριανά του 1944. 33 ημέρες σφοδρών συγκρούσεων, κυρίως στην Αθήνα, με πάνω από 10.000 νεκρούς. Ακολούθησε η Συμφωνία της Βάρκιζας (12/2/1945). Και μια μικρή περίοδος ηρεμίας πριν την καταιγίδα του Εμφυλίου...Έχει υποστηριχθεί, ότι πριν από Τα Δεκεμβριανά, η δύναμη του Ε.Λ.Α.Σ. ανερχόταν σε 100.000 και οι οπαδοί του, σε 2 εκατομμύρια.

Στις 12 Φεβρουαρίου του 1945 αποκαταστάθηκε μια επιφανειακή ηρεμία.

Η κυβέρνηση και το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ υπέγραψαν τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Με αυτή προβλεπόταν ότι θα γινόταν πλήρης αφοπλισμός του Ε.Λ.Α.Σ. με αντάλλαγμα ευρεία αμνηστία, διασφάλιση της ελευθερίας του λόγου, άρση του στρατιωτικού νόμου, αμνηστία για όλα τα «πολιτικά εγκλήματα» (όχι όμως και τα ποινικά) και προκήρυξη δημοψηφίσματος για το πολιτειακό ζήτημα (αβασίλευτη ή βασιλευόμενη δημοκρατία).

Η υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας και η υλοποίηση του αφοπλισμού του Ε.Λ.Α.Σ. εγκαινίασε ό,τι η Αριστερά ονόμασε Λευκή Τρομοκρατία, ενώ παράλληλα μεγάλο μέρος του αντάρτικου οπλισμού παρέμεινε κρυμμένο.

Παραστρατιωτικές οργανώσεις και ομάδες διεξήγαγαν εκστρατεία τρομοκράτησης και δολοφονιών κατά κομμουνιστών, επικαλούμενοι λόγους αντεκδίκησης. Για να σωθούν, πολλοί κομμουνιστές πέρασαν πλέον στην παρανομία. Η χώρα έμπαινε σε μια νέα περίοδο πολέμου, με εσωτερικές διενέξεις, την ώρα που οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες άρχιζαν το έργο της ανασυγκρότησης από τα ερείπια του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου.

Τι υποστηρίζει ο Στέφανος Σαράφης

Στο βιβλίο του "Ο ΕΛΑΣ", ο Στέφανος Σαράφης αναφέρει ότι οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ έκαναν περίπου 300 επιθέσεις εναντίον Γερμανών, Ιταλών, αλλά και ανδρών των Ταγμάτων Ασφαλείας ("ταγματαλήτες" τους χαρακτηρίζει). Όλες οι ενέργειες αναφέρονται με λεπτομέρειες, όμως δεν γίνεται καμία μνεία στα εχθρικά αντίποινα.

Για τις απώλειες που προκάλεσε στους αντιπάλους ο Ε.Λ.Α.Σ., ο Σαράφης γράφει ότι σκότωσε 16.062, τραυμάτισε 6.504 και αιχμαλώτισε 1.878 Γερμανούς, σκότωσε 1.988, τραυμάτισε 735 και αιχμαλώτισε 1.073 Ιταλούς και τέλος, σκότωσε 1.305, τραυμάτισε, 1.037 και αιχμαλώτισε 2.230 Βουλγάρους. Συνολικά, τα θύματα του Ε.Λ.Α.Σ. ήταν: 19.355 νεκροί, 8.294 τραυματίες και 5.181 αιχμάλωτοι. Σ' αυτούς δεν περιλαμβάνονται τα θύματα του Ε.Λ.Α.Σ. πριν την ίδρυση του Γενικού Στρατηγείου και οι απώλειες των αντιπάλων σε Κρήτη, Ανατολική Μακεδονία, Θράκη και Πελοπόννησο.

Πάντως, τα νούμερα αυτά είναι μάλλον υπερβολικά, ενώ και η, τότε Δυτική Γερμανία, τη δεκαετία του 1980 είχε απαντήσει επίσημα ότι δεν γνώριζε πόσοι άνδρες της ήταν τα θύματα της Εθνικής Αντίστασης στην Ελλάδα κατά την Κατοχή.