Η ιστορία του Όλιβερ: Ο χιμπαντζής που θα έλυνε τον εξελικτικό γρίφο και το τραγικό τέλος του

Το φορτηγό διέσχιζε τον δρόμο κάτω από τον ουρανό του Τέξας. Κατευθυνόταν προς τη ράμπα φόρτωσης του καταφυγίου Primarily Primates.

Στο εσωτερικό του, 112 χιμπαντζήδες που είχαν διασωθεί από πειραματικά εργαστήρια περίμεναν σιωπηλοί. Ανάμεσά τους βρισκόταν ένας γηραιός χιμπαντζής με αραιό τρίχωμα και βλέμμα αφηρημένο, τόσο μεγάλος που μετά βίας στεκόταν όρθιος. Το όνομά του ήταν Όλιβερ.

Είχε ζήσει μισό αιώνα κουβαλώντας στους ώμους του ένα ερώτημα που κανένα κλουβί, κανένα τσίρκο και κανένα εργαστήριο δεν μπόρεσε ποτέ να απαντήσει: τι ήταν πραγματικά;

Κατά τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, φήμες για την ύπαρξή του διαδίδονταν από χώρα σε χώρα. Μιλούσαν για ένα «υβρίδιο», για έναν «χαμένο κρίκο», για έναν «ανθρωποχιμπαντζή» που θα ένωνε τον άνθρωπο με τον πίθηκο σε ένα και μόνο σώμα.

Η ιστορία του Όλιβερ δεν ξεκίνησε σε κάποιο τηλεοπτικό στούντιο ή επιστημονικό εργαστήριο, αλλά στη ζούγκλα της σημερινής Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό. Περίπου το 1958, ένας Αμερικανός οδηγός τον βρήκε μωρό και τον έστειλε στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο σπίτι των Φρανκ και Τζάνετ Μπέργκερ, εκπαιδευτών ζώων στο Νιου Τζέρσεϊ.

Ο χιμπαντζής που μεγάλωσε με ανθρώπους

Από την πρώτη κιόλας μέρα, ο Όλιβερ ήταν διαφορετικός. Από την ηλικία των πέντε μηνών περπατούσε όρθιος, με ίσια πλάτη και χωρίς να στηρίζεται στις γροθιές του. Το φαλακρό του κεφάλι, το επίπεδο πρόσωπο, τα μυτερά αυτιά και το φαρδύ μέτωπο τον ξεχώριζαν από τους υπόλοιπους χιμπαντζήδες.

Οι Μπέργκερ αποφάσισαν να τον μεγαλώσουν σαν παιδί τους. Ζούσε μέσα στο σπίτι, έβλεπε τηλεόραση, έσπρωχνε καρότσια, κάπνιζε τσιγάρα, έφτιαχνε ποτά και έτρωγε σάντουιτς στον καναπέ. Δεν αναζητούσε τη συντροφιά άλλων πιθήκων. Έκλαιγε όταν τον απομάκρυναν από τους ανθρώπους.

Καθώς μεγάλωνε, η προσκόλλησή του στην Τζάνετ Μπέργκερ πήρε εμμονικές διαστάσεις. Η εύθραυστη αυτή καθημερινότητα κατέρρευσε απότομα όταν ο Όλιβερ προσπάθησε να τη ζευγαρώσει με τη βία. Η δύναμή του, σε συνδυασμό με τις ανθρώπινες συνήθειες που είχε αποκτήσει, τον καθιστούσε ανεξέλεγκτο.

Στα δεκαέξι του χρόνια, οι Μπέργκερ αποφάσισαν να τον πουλήσουν. Έτσι ξεκίνησε η πραγματικά τραγική του διαδρομή.

Από το σπίτι στο τσίρκο

Η άνοδός του στη δημοσιότητα ήρθε χάρη στον Ραλφ Χέλφερ, επιχειρηματία ζωολογικών πάρκων και περιοδευτικών θεαμάτων στο Σικάγο. Στη δεκαετία του ’70, ο Χέλφερ τον μετέτρεψε στο μεγαλύτερό του «αξιοθέατο»: τον περιβόητο «humanzee».

Οι εφημερίδες και τα περιοδικά τον παρουσίαζαν να καπνίζει, να πίνει αναψυκτικά και να παρακολουθεί τηλεόραση. Εμφανίστηκε ακόμη και στο Ed Sullivan Show. Ο μύθος διογκώθηκε. Κάποιοι ισχυρίζονταν ότι είχε 47 χρωμοσώματα, ένα περισσότερο από τον άνθρωπο και ένα λιγότερο από τον χιμπαντζή, χωρίς ποτέ να παρουσιάσουν αποδείξεις.

Το κοινό συνέρρεε για να τον δει. Παρατηρούσαν το δίποδο βάδισμά του, τον τρόπο που καθόταν στον καναπέ, την έκφραση στο πρόσωπό του που έμοιαζε σχεδόν ανθρώπινη. Η φήμη του έφτασε μέχρι την Ιαπωνία, όπου η κρατική τηλεόραση χρηματοδότησε γενετικές εξετάσεις και τον παρακολούθησε για εβδομάδες.

Οι κάμερες έδειχναν έναν πίθηκο ντυμένο με σμόκιν, να ποζάρει σαν άνθρωπος.

Όταν ο μύθος κατέρρευσε

Το 1996, γενετικός έλεγχος απέδειξε ότι ο Όλιβερ είχε 48 χρωμοσώματα, όπως κάθε άλλος χιμπαντζής. Δύο χρόνια αργότερα, μελέτη στο American Journal of Physical Anthropology κατέληξε ότι το μιτοχονδριακό του DNA ανήκε σε μια σπάνια γενετική ομάδα από την Γκαμπόν.

Αυτό εξηγούσε την ασυνήθιστη εμφάνισή του, αλλά και την αποστροφή των άλλων χιμπαντζήδων. Η επιστήμη αποδόμησε τον μύθο, όχι όμως και το ερώτημα: γιατί περπατούσε όρθιος;

Μετά από καταγγελίες για κακοποίηση ζώων, τα πάρκα του Χέλφερ έκλεισαν. Ο Όλιβερ πουλήθηκε σε εργαστήριο πειραμάτων στην Πενσιλβάνια, όπου πέρασε εννέα χρόνια κλεισμένος σε κλουβί τόσο μικρό που δεν μπορούσε να σταθεί όρθιος. Η αρθρίτιδα και η μυϊκή ατροφία του στέρησαν οριστικά το πιο χαρακτηριστικό του γνώρισμα.

Το 1996 μεταφέρθηκε στο Primarily Primates, στο Τέξας. Εκεί έζησε τα τελευταία του χρόνια, απομονωμένος, ανίκανος να ενταχθεί στους άλλους χιμπαντζήδες. Ο «χαμένος κρίκος» κατέληξε ένας μοναχικός πίθηκος.

Ο Όλιβερ πέθανε το 2012, σε ηλικία 54 ετών, στηριζόμενος πια στις γροθιές του. Δεν ήταν ποτέ άνθρωπος. Δεν ήταν ποτέ υβρίδιο.

Ήταν ένα ζώο πάνω στο οποίο ο άνθρωπος πρόβαλε την εμμονή του να βρει τον εαυτό του μέσα στη φύση — και τελικά άφησε πίσω του μόνο ένα ερώτημα και μια βαριά σιωπή.