Από κυνηγοί σε προστάτες: Οι ψαράδες της Κολομβίας που βοηθούν τους καρχαρίες να επιβιώσουν
Αυτόχθονες ψαράδες Wayuu συνεργάζονται με θαλάσσιους βιολόγους, καταγράφουν τους καρχαρίες και αλλάζουν τον τρόπο που ψαρεύουν
Snapshot
- Οι αυτόχθονες ψαράδες Wayuu στην Punta Gallinas συνεργάζονται με θαλάσσιους βιολόγους για να προστατεύσουν και να καταγράψουν τα είδη καρχαριών στην περιοχή τους, αλλάζοντας τον παραδοσιακό τρόπο αλιείας.
- Η Κολομβία απαγόρευσε την αλιεία καρχαριών το 2021, με μερική χαλάρωση το 2024 που επιτρέπει τυχαία παρεμπίπτουσα αλίευση, ενώ οι Wayuu προσαρμόζουν τις πρακτικές τους για βιωσιμότητα.
- Οι ψαράδες χρησιμοποιούν μεγαλύτερα δίχτυα, αποφεύγουν τα παραγάδια και απελευθερώνουν ζωντανούς καρχαρίες που πιάνουν κατά λάθος, μειώνοντας την αλιεία νεαρών ατόμων και προστατεύοντας τους πληθυσμούς.
- Η συλλογή δεδομένων από τους ψαράδες βοηθά στην κατανόηση της ποικιλίας και της κατάστασης των καρχαριών, υποστηρίζοντας τη δημιουργία μελλοντικών μέτρων διατήρησης.
- Η κοινότητα αναζητά οικονομικές εναλλακτικές, όπως ο βιώσιμος τουρισμός, για να μειώσει την εξάρτηση από την αλιεία καρχαριών και να βελτιώσει την επιβίωσή της.
Στο βορειότερο άκρο της Νότιας Αμερικής, στις ακτές της Λα Γκουαχίρα στην Κολομβία, μια ομάδα αυτόχθονων ψαράδων κάνει κάτι που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε δύσκολο: βοηθά στην προστασία των καρχαριών που κάποτε ψάρευε συστηματικά.
Οι ψαράδες Wayuu της κοινότητας Punta Gallinas συνεργάζονται με θαλάσσιους βιολόγους για να καταγράψουν τα είδη καρχαριών που ζουν στα ελάχιστα μελετημένα νερά της περιοχής και να κάνουν την αλιεία πιο βιώσιμη.
Χρησιμοποιούν μεγαλύτερα δίχτυα ώστε να αποφεύγουν τα νεαρά καρχαριοειδή, εγκαταλείπουν την αλιεία με παραγάδια που στοχεύει ειδικά στους καρχαρίες και, όταν κάποιο ζώο πιαστεί κατά λάθος και είναι ακόμη ζωντανό, το απελευθερώνουν.
«Νιώθεις σαν να έχει αλλάξει ο τρόπος που σκέφτεσαι — από κυνηγός σε προστάτης», λέει ο 46χρονος Wilfrido Arends, ψαράς της κοινότητας και ένας από τους ανθρώπους που βρίσκονται στην καρδιά της προσπάθειας.
Από την αλιεία στην έρευνα
Ο Arends, γνωστός στην περιοχή ως «Caracas», άρχισε να ψαρεύει όταν ήταν μόλις 9 ετών.
Όπως πολλά αγόρια Wayuu, μεγάλωσε βλέποντας τους παππούδες του να κυνηγούν διάφορα είδη καρχαριών, από σφυροκέφαλους μέχρι καρχαρίες τίγρεις.
Μεγαλώνοντας, ακολούθησε και ο ίδιος την παράδοση.
Για χρόνια, οι ψαράδες της Punta Gallinas χρησιμοποιούσαν ειδικά παραγάδια για την αλιεία καρχαριών, καθώς και δίχτυα με μικρότερο άνοιγμα, τα οποία μπορούσαν να παγιδεύσουν περισσότερους καρχαρίες.
Το κρέας και τα πτερύγια πωλούνταν και ανταλλάσσονταν για χρήματα, καύσιμα ή άλλα απαραίτητα αγαθά, κυρίως μέσω αγοραστών από τη γειτονική Βενεζουέλα.
«Το πουλούσες και αγόραζες καύσιμα για να συνεχίσεις να ψαρεύεις», θυμάται ο Arends. «Αγοράζαμε δίχτυα και αγκίστρια. Έτσι συνεχίζαμε».
Η εμπορική αυτή δραστηριότητα άρχισε να υποχωρεί στην Punta Gallinas πριν από περισσότερο από μία δεκαετία και εξαφανίστηκε από την κοινότητα μετά την απαγόρευση του 2021.
Μια απαγόρευση και ένα δύσκολο ερώτημα
Η Κολομβία απαγόρευσε το 2021 την αλιεία καρχαριών και σαλαχιών. Μια αναθεώρηση του νόμου το 2024 επέτρεψε στη συνέχεια την τυχαία παρεμπίπτουσα αλίευση 15 ειδών.
Ωστόσο, στις Wayuu κοινότητες της άνυδρης ακτής της Λα Γκουαχίρα, το κρέας του καρχαρία παραμένει σημαντική πηγή πρωτεΐνης.
Η περιοχή είναι μία από τις πιο επισιτιστικά ευάλωτες της Κολομβίας και για ορισμένες οικογένειες η αλιεία δεν είναι απλώς επάγγελμα αλλά τρόπος επιβίωσης.
Στην Punta Gallinas, το κρέας καρχαρία χρησιμοποιείται σε ένα παραδοσιακό πιάτο που ονομάζεται salpicón. Από τα κουφάρια εξάγεται επίσης λάδι για μαγειρική, ενώ το συκώτι χρησιμοποιείται στην παρασκευή παραδοσιακού φαρμάκου για τον βήχα.
Ό,τι κρέας δεν καταναλώνεται από την οικογένεια του ψαρά πωλείται συνήθως σε τοπικά ξενοδοχεία και εστιατόρια.
Οι βιολόγοι δεν έχουν ακόμη αξιολογήσει τα επίπεδα υδραργύρου στο κρέας καρχαρία της Punta Gallinas, ενώ το ζήτημα δεν αποτελεί προς το παρόν μέρος της συγκεκριμένης προσπάθειας διατήρησης.
«Είναι σημαντική πηγή πρωτεΐνης», λέει ο Arends. «Η πρώτη πηγή που έχουμε εδώ για να ταΐσουμε τον εαυτό μας και τα παιδιά μας είναι ο καρχαρίας».
«Δεν θέλουμε να πάθουν οι καρχαρίες ό,τι έπαθαν οι χελώνες»
Παρότι η κατανάλωση καρχαριών παραμένει μέρος της καθημερινότητας, ο Arends έχει εγκαταλείψει εδώ και χρόνια την αλιεία που στοχεύει ειδικά σε αυτούς.
«Τώρα ψαρεύω κυρίως με δίχτυα. Έχω σταματήσει να χρησιμοποιώ αυτό που λέμε παραγάδι, γιατί αυτή η αλιεία στοχεύει περισσότερο στους καρχαρίες», εξηγεί.
Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 συμμετέχει σε δράσεις προστασίας των μαγκρόβιων δασών και των θαλάσσιων χελωνών.
Οι κάτοικοι αναφέρουν ότι οι χελώνες, που κάποτε ήταν συνηθισμένο θέαμα στην περιοχή, έχουν σχεδόν εξαφανιστεί εξαιτίας της υπερβολικής κατανάλωσής τους από τις τοπικές κοινότητες Wayuu.
«Αυτό που συνέβη με τις χελώνες δεν θέλουμε να συμβεί και στους καρχαρίες», λέει.
Έτσι, ο ίδιος και άλλοι ψαράδες της Punta Gallinas άρχισαν να χρησιμοποιούν μεγαλύτερα δίχτυα, ώστε να μειώσουν την πιθανότητα να πιαστούν νεαροί καρχαρίες.
Τοποθετούν επίσης τα δίχτυα μακριά από την ανοιχτή θάλασσα, όπου συναντώνται συχνότερα οι καρχαρίες, και επικεντρώνονται σε άλλα είδη ψαριών.
Όταν ένας καρχαρίας πιαστεί κατά λάθος και είναι ζωντανός, απελευθερώνεται.
Σύμφωνα με τον Arends, περίπου 17 από τα 20 σκάφη της κοινότητας έχουν πλέον σταματήσει την αλιεία που στοχεύει ειδικά στους καρχαρίες. Δεν υπάρχουν αντίστοιχα στοιχεία για το πόσα έχουν αλλάξει και τα δίχτυά τους.
Οι καρχαρίες που χρειάζονται προστασία καταγράφονται για πρώτη φορά
Η αλλαγή στον τρόπο αλιείας συνοδεύεται από μια μεγάλη προσπάθεια καταγραφής.
Οι ψαράδες συνεργάζονται με το Proyecto Puyuii, μια κολομβιανή πρωτοβουλία για την προστασία των καρχαριών, και με θαλάσσιους βιολόγους που εκπαιδεύουν τους ίδιους τους ψαράδες να καταγράφουν τα είδη που συναντούν.
«Σχεδόν δεν υπάρχουν δεδομένα για τίποτα», λέει ο Diego Cardeñosa, θαλάσσιος βιολόγος στο Florida International University και μέλος του Proyecto Puyuii.
Κάθε καρχαρίας που πιάνεται μετριέται και καταγράφεται. Λαμβάνεται επίσης μικρό δείγμα από το πτερύγιο, ενώ σημειώνεται η ημερομηνία.
Τα στοιχεία αυτά μπορούν να βοηθήσουν τους επιστήμονες να καταλάβουν ποια είδη υπάρχουν στην περιοχή, πόσοι καρχαρίες αλιεύονται και αν τα σημερινά επίπεδα αλιείας μπορούν να είναι βιώσιμα.
Στα νερά της Punta Gallinas έχουν καταγραφεί είδη όπως ο καρχαρίας τίγρης και ο μεταξένιος καρχαρίας, αλλά και ο απειλούμενος blacknose καρχαρίας (Carcharhinus acronotus) και ο κρισίμως κινδυνεύων μικρομάτης σφυροκέφαλος (Sphyrna tudes).
Μια περιοχή με μεγάλη ποικιλία καρχαριών
Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι τα νερά γύρω από την Punta Gallinas φιλοξενούν μεγάλη ποικιλία καρχαριών και σαλαχιών, παρότι παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητα.
Ο Camilo Garcia, καθηγητής θαλάσσιας βιολογίας στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Κολομβίας, έχει χαρτογραφήσει την κατανομή καρχαριών και σαλαχιών στην Καραϊβική της Κολομβίας, χρησιμοποιώντας δεδομένα ερευνών που φτάνουν μέχρι τη δεκαετία του 1960.
Η έρευνά του έχει εντοπίσει συνολικά 90 είδη, όμως ο ίδιος χαρακτηρίζει την καταγραφή «ελλιπή» και θεωρεί ότι χρειάζεται περισσότερη έρευνα, ώστε να καθοριστούν βιώσιμα επίπεδα αλιείας και να προστατευθούν οι πληθυσμοί.
Τα στοιχεία που συλλέγονται από τους ίδιους τους ψαράδες μπορούν στο μέλλον να βοηθήσουν στη δημιουργία πιο στοχευμένων μέτρων, όπως ποσοστώσεις αλιείας ή θαλάσσιες περιοχές προστασίας.
Η προστασία χρειάζεται και μια άλλη δουλειά
Για να εγκαταλείψουν οριστικά την αλιεία καρχαριών, όμως, πολλοί ψαράδες χρειάζονται μια πραγματική οικονομική εναλλακτική.
Η Λα Γκουαχίρα αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα έλλειψης τροφίμων και νερού.
Το 2025, η ανεπαρκής βροχόπτωση κατά την περίοδο των βροχών προκάλεσε εκτεταμένες απώλειες φυτών και ζώων. Η Luzmila Arends, αδελφή του Wilfrido, έχασε περίπου 247 από τις 300 κατσίκες της, καθώς δεν υπήρχε αρκετή βλάστηση για να τραφούν.
Οι κατσίκες αποτελούν επίσης σημαντική πηγή κρέατος για τις κοινότητες Wayuu.
Την ίδια στιγμή, περίπου ένα στα τρία παιδιά στην περιοχή αντιμετωπίζει χρόνια υποσιτισμό.
«Πολλοί άνθρωποι ζουν από το κρέας καρχαρία», λέει ο Juan Manuel Uriana, 33 ετών, επικεφαλής της ένωσης ψαράδων της Bahía Hondita, μιας μεγαλύτερης κοινότητας Wayuu περίπου 6,5 χιλιόμετρα από την Punta Gallinas.
Σύμφωνα με τον ίδιο, περίπου 120 ψαράδες στην περιοχή εξακολουθούν να χρησιμοποιούν αγκίστρια και παραγάδια για καρχαρίες και σαλάχια.
«Πρέπει να αποζημιώσεις τους ανθρώπους. Τότε θα σταματούσαν να ψαρεύουν καρχαρίες. Από τι θα ζήσουμε;» αναρωτιέται.
Ο τουρισμός ως νέα ευκαιρία
Το Proyecto Puyuii βλέπει στον βιώσιμο τουρισμό μία πιθανή εναλλακτική πηγή εισοδήματος.
Η πρωτοβουλία συνεργάζεται ήδη με ένα ξενοδοχείο που ανήκει σε Wayuu και με μια σχολή kitesurf στην περιοχή, κοντά στους διάσημους αμμόλοφους της Taroa.
Η ιδέα είναι τα χρήματα από τον τουρισμό να παραμένουν στην τοπική κοινότητα: ο επισκέπτης να μένει σε ντόπιο κατάλυμα, να τρώει τοπικό φαγητό και να χρησιμοποιεί τις βάρκες και τους οδηγούς της περιοχής.
Για ορισμένους κατοίκους αυτό έχει ήδη γίνει πραγματικότητα.
Ο 56χρονος Alexi López, θείος του Arends και κάποτε ένας από τους πιο δραστήριους ψαράδες καρχαριών της Punta Gallinas, σήμερα κερδίζει το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός του μεταφέροντας τουρίστες με αυτοκίνητα και βάρκες.
«Τώρα κερδίζω περισσότερα», λέει. «Είναι πιο εύκολο από το ψάρεμα, γιατί βγαίνω, τελειώνω σε δύο ώρες και επιστρέφω σπίτι».
Η Luzmila Arends διατηρεί ξενώνα στην περιοχή και δίνει στους επισκέπτες τη δυνατότητα να ακολουθήσουν ψαράδες σε εκδρομές με βάρκα.
Ελπίζει ότι τέτοιες οικονομικά βιώσιμες εναλλακτικές θα βοηθήσουν την κοινότητα να απομακρυνθεί σταδιακά από την ιστορική εξάρτηση από το κρέας καρχαρία.
«Είναι όλο θέμα κουλτούρας. Δεν είναι ότι μιλάμε σήμερα και αύριο τελείωσε. Οι άνθρωποι πρέπει να προχωρήσουν με αυτό το όραμα για το μέλλον. Δεν θα γίνει μέσα σε μία νύχτα», λέει.
43 μικροί καρχαρίες σώθηκαν
Η αλλαγή νοοτροπίας φαίνεται ακόμη και σε ανθρώπους που εξακολουθούν να ζουν από την αλιεία.
Τον Μάιο του 2026, ψαράδες στην Bahía Hondita έπιασαν έναν μεγάλο θηλυκό καρχαρία τίγρη.
Όταν άνοιξαν το ζώο, διαπίστωσαν ότι ήταν έγκυος. Ένα από τα νεαρά μέλη της ομάδας ετοιμαζόταν να πάρει τα μικρά καρχαριοειδή, όμως ο Uriana τον σταμάτησε.
«Είπα: όχι, γιατί να τα πάρεις; Καλύτερα να τα απελευθερώσουμε». Με τις τεχνικές ασφαλούς απελευθέρωσης που είχαν μάθει από το Proyecto Puyuii, κατάφεραν να επιστρέψουν στη θάλασσα 43 ζωντανά μικρά καρχαριοειδή.
Για τους επιστήμονες, η προστασία των νεαρών καρχαριών είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η αλίευσή τους πριν προλάβουν να αναπαραχθούν μπορεί να επηρεάσει άμεσα τη δυνατότητα ενός πληθυσμού να ανανεωθεί.
Ο Uriana άρχισε μάλιστα να απελευθερώνει τους μικρούς καρχαρίες μαζί με παιδιά της κοινότητας.
«Ξέρουν ήδη να ψαρεύουν», λέει, δείχνοντας μια ομάδα αγοριών ηλικίας 8 έως 12 ετών που παρακολουθούν τη συζήτηση.
«Θέλουμε να αφήσουμε κάτι καλύτερο στα παιδιά μας»
Πίσω στην Punta Gallinas, ο Wilfrido Arends συνεχίζει να ψαρεύει, αυτή τη φορά όμως με διαφορετικό στόχο.
Στο σκάφος του, κοιτάζει τον ορίζοντα ενώ ο 22χρονος γιος του, που έχει το παρατσούκλι «Caraquitas» -«ο μικρός Caracas»- τον βοηθά να τραβήξει το δίχτυ.
Η αλλαγή δεν αφορά μόνο τη σημερινή γενιά.
Η εγγονή του Arends και ένας από τους γιους του θέλουν να γίνουν θαλάσσιοι βιολόγοι. Ο ίδιος ονειρεύεται κάποια ημέρα να δημιουργήσει ένα ερευνητικό κέντρο για τους καρχαρίες στην Punta Gallinas.
«Όλα όσα προσπαθήσαμε να κάνουμε ήταν για να αφήσουμε κάτι στα παιδιά μας», λέει. Και προσθέτει: «Οι πρόγονοί μας μάς το άφησαν αυτό. Θέλουμε να αφήσουμε κάτι καλύτερο σε εκείνους που θα έρθουν μετά από εμάς».
Σε μια από τις πιο απομακρυσμένες ακτές της Κολομβίας, η προστασία των καρχαριών δεν γίνεται μόνο υπόθεση των επιστημόνων. Οι ίδιοι οι άνθρωποι που γνωρίζουν καλύτερα τη θάλασσα και ζουν από αυτήν συμμετέχουν στην προσπάθεια να διατηρηθεί ζωντανή και για την επόμενη γενιά.
