Η επιστήμη πιο κοντά από ποτέ στο τέλος του καρκίνου: Νέα ανοσοθεραπεία γράφει ξανά την Ιστορία
Πώς λειτουργεί η ανοσοθεραπεία
Snapshot
- Η ανοσοθεραπεία χρησιμοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα για να εντοπίζει και να καταστρέφει καρκινικά κύτταρα, προσφέροντας σε πολλούς ασθενείς περισσότερα χρόνια ζωής με καλύτερη ποιότητα.
- Οι θεραπείες CAR T
- cell και οι αναστολείς σημείων ελέγχου είναι δύο βασικές μορφές ανοσοθεραπείας, με την τελευταία να έχει τιμηθεί με Νόμπελ Ιατρικής το 2018.
- Παρά τα θεαματικά αποτελέσματα, η ανοσοθεραπεία δεν είναι αποτελεσματική για όλους τους ασθενείς, με ποσοστά ανταπόκρισης γύρω στο 20%
- 40% και σημαντικές παρενέργειες σε ορισμένες περιπτώσεις.
- Νέες στρατηγικές, όπως η επίδραση της διατροφής, οι συνδυαστικές θεραπείες και η εξατομικευμένη ιατρική, στοχεύουν στην αύξηση της αποτελεσματικότητας της ανοσοθεραπείας.
- Τα εξατομικευμένα εμβόλια κατά του καρκίνου παρουσιάζουν υποσχόμενα αποτελέσματα, ενισχύοντας την ικανότητα του ανοσοποιητικού να αναγνωρίζει και να καταπολεμά τον καρκίνο σε συγκεκριμένους ασθενείς.
Ύστερα από σχεδόν έναν αιώνα ερευνών και εξελίξεων, οι θεραπείες που αξιοποιούν το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού για να καταπολεμήσουν τον καρκίνο περνούν πλέον σε μια νέα εποχή ωριμότητας. Και για πολλούς ασθενείς, αυτό μεταφράζεται σε κάτι πολύ απτό: περισσότερα χρόνια ζωής, και μάλιστα με καλύτερη ποιότητα.
Η ιστορία της 71χρονης Μορίν Σιντέρις από τη Νέα Υόρκη αποτυπώνει αυτή τη μετάβαση με εντυπωσιακό τρόπο. Το 2008, όταν διαγνώστηκε με καρκίνο του παχέος εντέρου, υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση, με μια δύσκολη και επίπονη περίοδο ανάρρωσης. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, όμως, όταν ήρθε αντιμέτωπη με καρκίνο του οισοφάγου, η θεραπεία της ήταν τελείως διαφορετική.
Συμμετέχοντας σε κλινική δοκιμή, λάμβανε κάθε τρεις εβδομάδες ενδοφλέβιες εγχύσεις ενός φαρμάκου ανοσοθεραπείας, του dostarlimab. Η διαδικασία διαρκούσε μόλις 45 λεπτά. Τέσσερις μήνες μετά, ο όγκος είχε εξαφανιστεί πλήρως – χωρίς χειρουργείο, χωρίς χημειοθεραπεία, χωρίς ακτινοβολία. Οι παρενέργειες περιορίστηκαν κυρίως σε κόπωση λόγω επινεφριδιακής ανεπάρκειας.
«Είναι απίστευτο. Σαν επιστημονική φαντασία», λέει η ίδια. Κι όμως, είναι πραγματικότητα.
Πώς λειτουργεί η ανοσοθεραπεία
Το ανθρώπινο σώμα διαθέτει έναν φυσικό μηχανισμό που αναγνωρίζει και εξουδετερώνει οτιδήποτε «ξένο». Υπό κανονικές συνθήκες, αυτός ο μηχανισμός θα έπρεπε να εντοπίζει και τα καρκινικά κύτταρα. Ωστόσο, αυτά συχνά καταφέρνουν να «καμουφλάρονται», αποφεύγοντας την ανίχνευση και αναπτύσσονται ανεξέλεγκτα.
Η ανοσοθεραπεία έρχεται να αποκαλύψει αυτά τα κύτταρα, ενισχύοντας την ικανότητα του ανοσοποιητικού να τα αναγνωρίσει και να τα καταστρέψει.
Δύο από τις πιο γνωστές μορφές είναι οι θεραπείες CAR T-cell και οι αναστολείς σημείων ελέγχου (checkpoint inhibitors). Στην πρώτη περίπτωση, τα Τ-λεμφοκύτταρα του ασθενούς τροποποιούνται εργαστηριακά ώστε να στοχεύουν συγκεκριμένα τον καρκίνο. Στη δεύτερη, φάρμακα απενεργοποιούν τους «διακόπτες ασφαλείας» του ανοσοποιητικού που τα καρκινικά κύτταρα εκμεταλλεύονται για να κρύβονται.
Η δεύτερη προσέγγιση, μάλιστα, χάρισε το Νόμπελ Ιατρικής το 2018 στους επιστήμονες που την ανέπτυξαν.
Τα όρια και οι δυσκολίες
Παρά τα εντυπωσιακά αποτελέσματα, η ανοσοθεραπεία δεν είναι πανάκεια. Οι θεραπείες CAR T-cell έχουν μέχρι στιγμής καλύτερη απόδοση σε αιματολογικούς καρκίνους και δυσκολεύονται στους συμπαγείς όγκους, που αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων.
Οι αναστολείς σημείων ελέγχου, από την άλλη, μπορεί να προκαλέσουν σημαντικές παρενέργειες, καθώς ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό σε βαθμό που ενδέχεται να στραφεί και κατά υγιών ιστών. Από δερματικά εξανθήματα και διάρροια έως, σε σπάνιες περιπτώσεις, φλεγμονές σε ζωτικά όργανα.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα, ωστόσο, είναι άλλο: δεν ανταποκρίνονται όλοι οι ασθενείς. Τα ποσοστά ανταπόκρισης κυμαίνονται συνήθως μεταξύ 20% και 40%. Δηλαδή, οι περισσότεροι ασθενείς δεν βλέπουν ουσιαστικό όφελος.
Νέες στρατηγικές και συνδυασμοί
Η επιστημονική κοινότητα αναζητά τρόπους να αυξήσει αυτά τα ποσοστά. Ένα από τα πεδία έρευνας είναι ο ρόλος της διατροφής και του μικροβιώματος του εντέρου. Υπάρχουν ενδείξεις ότι δίαιτες πλούσιες σε φυτικές ίνες μπορεί να ενισχύουν την αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας.
Παράλληλα, εξετάζεται η επίδραση φαρμάκων όπως οι στατίνες, αλλά και ο χρονισμός της θεραπείας μέσα στη μέρα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι συνδυαστικές θεραπείες. Η ακτινοβολία ή ακόμα και ο υπέρηχος φαίνεται να «εκθέτουν» τον όγκο στο ανοσοποιητικό σύστημα, καθιστώντας τον πιο ευάλωτο.
Η εποχή της εξατομικευμένης ιατρικής
Ο καρκίνος δεν είναι μία ασθένεια αλλά εκατοντάδες διαφορετικές. Ακόμη και ασθενείς με την ίδια διάγνωση μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικά βιολογικά χαρακτηριστικά.
Αυτό οδηγεί την έρευνα προς την εξατομίκευση. Σε πρόσφατες μελέτες, ασθενείς με συγκεκριμένο γενετικό προφίλ όγκου ανταποκρίθηκαν εντυπωσιακά σε ανοσοθεραπεία, με πλήρη εξαφάνιση των όγκων σε μεγάλο ποσοστό.
Ωστόσο, αυτές οι περιπτώσεις αφορούν προς το παρόν περίπου το 5% των ασθενών. Το ζητούμενο είναι να βρεθούν λύσεις και για το υπόλοιπο 95%.
Τα εμβόλια κατά του καρκίνου
Μια από τις πιο ελπιδοφόρες κατευθύνσεις είναι τα εξατομικευμένα εμβόλια. Σε αντίθεση με τα κλασικά εμβόλια που προλαμβάνουν ασθένειες, αυτά στοχεύουν στη θεραπεία.
Οι επιστήμονες προσπαθούν να «εκπαιδεύσουν» το ανοσοποιητικό να αναγνωρίζει συγκεκριμένες πρωτεΐνες των καρκινικών κυττάρων. Ήδη, μικρές μελέτες δείχνουν εντυπωσιακά αποτελέσματα, με ασθενείς να παραμένουν ελεύθεροι νόσου για χρόνια μετά τη θεραπεία.
Το μέλλον που διαμορφώνεται
Παρά την αισιοδοξία, οι ειδικοί κρατούν επιφυλάξεις. Πολλές υποσχόμενες θεραπείες δεν καταφέρνουν να περάσουν τα αρχικά στάδια δοκιμών. Και είναι πιθανό ένα ποσοστό ασθενών να μην ανταποκριθεί ποτέ σε ανοσοθεραπεία, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του καρκίνου τους.
Ωστόσο, για όσους ανταποκρίνονται, η αλλαγή είναι ήδη κοσμογονική. Η προοπτική μιας θεραπείας χωρίς χειρουργεία, χωρίς βαριά χημειοθεραπεία και με περιορισμένες παρενέργειες δεν ανήκει πλέον στο μέλλον.
Όπως λέει η Σιντέρις, «πηγαίνουμε προς μια πολύ καλύτερη κατεύθυνση». Και ίσως, σε λίγα χρόνια, οι σημερινές θεραπείες να μοιάζουν τόσο ξεπερασμένες όσο οι παλιές, σχεδόν μεσαιωνικές πρακτικές της ιατρικής.
