Από την «Αλλαγή» στη στασιμότητα: Τι απέμεινε από το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα

Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, από τις 23 Ιουνίου του 1996 το ΠΑΣΟΚ μοιάζει περισσότερο να διαχειρίζεται μια ιστορική κληρονομιά παρά να παράγει μια νέα πολιτική πρόταση. Πέρασαν ήδη 30 χρόνια από την ημέρα που έφυγε ο ιδρυτής του Κινήματος να τελικά απέμεινε μόνο η νοσταλγία…

Το κόμμα που κάποτε εξέφραζε την κοινωνική δυναμική της μεταπολίτευσης σήμερα δυσκολεύεται να πείσει ότι διαθέτει ένα διακριτό όραμα για την Ελλάδα του 21ου αιώνα.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι το σύγχρονο ΠΑΣΟΚ απομακρύνθηκε από τον Ανδρέα Παπανδρέου. Τα κόμματα οφείλουν να εξελίσσονται μαζί με την κοινωνία. Το πρόβλημα είναι ότι έχασε ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά που έκαναν τον ιδρυτή του πολιτικά κυρίαρχο και το ΠΑΣΟΚ μαζικό κοινωνικό κίνημα.

Έχασε την πολιτική τόλμη

Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν φοβόταν να συγκρουστεί με το πολιτικό κατεστημένο της εποχής του. Είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί κανείς με τις επιλογές του, είχε σαφή πολιτική πυξίδα και τολμούσε να προτείνει μεγάλες αλλαγές.

Το σημερινό ΠΑΣΟΚ συχνά εμφανίζεται εγκλωβισμένο σε μια λογική πολιτικής διαχείρισης. Αντί να διαμορφώνει την ατζέντα, ακολουθεί τις εξελίξεις. Αντί να ανοίγει νέες συζητήσεις, περιορίζεται σε αντιπολιτευτικά σχόλια ή σε γενικές αναφορές περί κοινωνικής δικαιοσύνης.

Έχασε την οργανική σχέση με την κοινωνία

Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα δεν ήταν απλώς ένα κόμμα. Ήταν ένα κοινωνικό ρεύμα. Εργαζόμενοι, αγρότες, νέοι, μικρομεσαίοι επιχειρηματίες ένιωθαν ότι το κόμμα εξέφραζε τις αγωνίες και τις προσδοκίες τους.

Σήμερα η σχέση αυτή έχει αποδυναμωθεί. Το ΠΑΣΟΚ μοιάζει περισσότερο με έναν κομματικό μηχανισμό παρά με έναν ζωντανό κοινωνικό οργανισμό. Η παρουσία του στις τοπικές κοινωνίες, στους χώρους εργασίας και στις νεότερες γενιές είναι σαφώς περιορισμένη σε σχέση με το παρελθόν.

Έχασε την ιδεολογική αυτοπεποίθηση

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε ξεκάθαρο πολιτικό αφήγημα. Οι πολίτες γνώριζαν τι πρέσβευε το ΠΑΣΟΚ, ποιον εκπροσωπούσε και ποιος ήταν ο στρατηγικός του στόχος Δεν ήταν ισαποστάκιας. Δεν ήταν και με την δεξιά και με την αριστερά. Δεν ήταν και με τον χωροφύλακα και με τον αστυφύλακα. Είχε ξεκάθαρες ιδεολογικές γραμμές.

Σήμερα συχνά δημιουργείται η αίσθηση ενός κόμματος που αναζητά την ταυτότητά του ανάμεσα στην κεντροαριστερά, το κέντρο και τη σοσιαλδημοκρατία, χωρίς να έχει διαμορφώσει ένα σαφές και αναγνωρίσιμο στίγμα. Η πολιτική του πρόταση δεν διαφέρει πάντοτε ευδιάκριτα από εκείνη των πολιτικών του αντιπάλων.

Έχασε την ικανότητα να εμπνέει

Η πολιτική δεν είναι μόνο αριθμοί, προγράμματα και τεχνοκρατικές προσεγγίσεις. Είναι και η ικανότητα να κινητοποιείς συναισθήματα, να δημιουργείς προσδοκίες και να δίνεις στους πολίτες την αίσθηση ότι μπορούν να συμμετέχουν σε μια μεγάλη συλλογική προσπάθεια.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου διέθετε αυτή την ικανότητα στον μέγιστο βαθμό. Το σημερινό ΠΑΣΟΚ συχνά εκπέμπει εικόνα σοβαρότητας, αλλά όχι ενθουσιασμού. Προτείνει πολιτικές, αλλά δυσκολεύεται να δημιουργήσει πολιτικό ρεύμα.

Η μεγαλύτερη ίσως διαφορά είναι ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου μιλούσε πάντοτε για το μέλλον. Το σύνθημα της «Αλλαγής» δεν ήταν νοσταλγία. Ήταν υπόσχεση για μια νέα πραγματικότητα.

Αντίθετα, μεγάλο μέρος της σημερινής δημόσιας παρουσίας του ΠΑΣΟΚ αναφέρεται διαρκώς στα επιτεύγματα της δεκαετίας του 1980, στις ιστορικές του καταβολές και στις μνήμες μιας άλλης εποχής. Όμως κανένα κόμμα δεν μπορεί να κερδίσει το μέλλον ανακυκλώνοντας το παρελθόν.

Η πολιτική κληρονομιά του Ανδρέα Παπανδρέου δεν βρίσκεται στα συνθήματα, στις φωτογραφίες ή στις επετειακές εκδηλώσεις. Βρίσκεται στην ικανότητα να διαβάζει τις ανάγκες της εποχής του και να διατυπώνει ένα τολμηρό σχέδιο αλλαγής.

Το μεγάλο πρόβλημα του σημερινού ΠΑΣΟΚ δεν είναι ότι ξέχασε τα λόγια του Ανδρέα. Είναι ότι ξέχασε τη μέθοδο του Ανδρέα: να αφουγκράζεται την κοινωνία, να διαμορφώνει όραμα και να δίνει στους πολίτες έναν λόγο να πιστέψουν ότι το αύριο μπορεί να είναι διαφορετικό από το χθες. Μέχρι να το πετύχει αυτό, θα παραμένει ένα κόμμα που θυμάται την ιστορία του, αλλά δυσκολεύεται να γράψει το επόμενο κεφάλαιό της.