Πώς οι «κάθετες πόλεις» μπορούν να περιορίσουν την αστική εξάπλωση
Η συνεχής επέκταση των πόλεων προς την περιφέρεια αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του σύγχρονου αστικού σχεδιασμού. Η αστική εξάπλωση καταλαμβάνει φυσικές εκτάσεις, αυξάνει τις μετακινήσεις, επιβαρύνει τις υποδομές και οδηγεί σε μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας.
Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι αρχιτέκτονες και ειδικοί στη βιώσιμη ανάπτυξη στρέφουν το ενδιαφέρον τους στις λεγόμενες «κάθετες πόλεις», ένα μοντέλο που αξιοποιεί τον διαθέσιμο χώρο με μεγαλύτερη πυκνότητα, χωρίς να επεκτείνει συνεχώς τα όρια της πόλης.
Ο καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) Κώστας Καρτάλης μιλά στο Newsbomb.gr και εξηγεί πώς μπορεί η κάθετη ανάπτυξη στις σύγχρονες πόλεις μπορεί να δώσει λύσεις προς τη βιωσιμότητα.
Ο καθηγητής εξηγεί τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που ενδεχομένως έχει η κάθετη ανάπτυξη μιας ολόκληρης πόλης: «Οι κάθετες πόλεις μπορούν να προσφέρουν πλεονεκτήματα, όπως καλύτερη διαχείριση του ενδοαστικού χώρου και προστασία του περιαστικού χώρου, λιγότερες μετακινήσεις και κατά συνέπεια χαμηλότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα (μείωση της αέριας ρύπανσης) και μετριασμό των εκπομπών διοξείδιου του άνθρακα. Σε παράκτιες πόλεις όμως αποκόπτουν τη θαλάσσια αύρα που αποτελεί ένα σπουδαίο μηχανισμό δροσισμού, επιβαρύνοντας έτσι το θερμικό περιβάλλον προς το εσωτερικό της πόλης. Παράλληλα όταν η κάθετη ανάπτυξη γίνεται σε δρόμους περιορισμένου πλάτους προκαλεί τη μείωση της ταχύτητας του ανέμου στην επιφάνεια, γεγονός που οδηγεί σε αυξημένες τιμές αέριας ρύπανσης και στη συγκέντρωση αστικής θερμότητας».
«Στη δική μου ανάγνωση σημασία έχει επίσης η κλίμακα της πόλης να είναι ανθρώπινη και να διατηρεί την έννοια της γειτονιάς, και φυσικά να μην αποκόπτεται η θέαση του ουρανού, ιδίως αυτού που απολαμβάνουμε στη χώρα μας. Τα στοιχεία αυτά μάλλον θυσιάζονται στην περίπτωση κάθετων πόλεων. Συνυπολογίζοντας τα θετικά και αρνητικά σημεία, σε πολλές πόλεις επιτρέπεται μεν η κάθετη ανάπτυξη, όμως σε περιορισμένες και μόνο ενότητες τους. Ποτέ δεν έβλαψε η ισορροπία, όπως και η ενσωμάτωση της επιστημονικής γνώσης στο σχεδιασμό», επισημαίνει ο Κώστας Καρτάλης.
Εφόσον το ζητούμενο είναι ο περιορισμός της αστικής εξάπλωσης, ο κ. Καρτάλης επισημαίνει πως καμία λύση μόνη δεν είναι πανάκεια, αλλά χρειάζεται συνολικός σχεδιασμός και συνδυασμός προτάσεων και εφαρμογών. «Πρώτο ανάχωμα στην αστική εξάπλωση οφείλει να είναι πολεοδομικός σχεδιασμός που προτάσσει μεικτές χρήσεις γης ώστε να περιορίζονται οι μετακινήσεις, συνοδεύεται από ένα ευρύ δίκτυο δημόσιων συγκοινωνιών, καθορίζει ζώνες πρασίνου που περιορίζουν την αστική ανάπτυξη και αξιοποιεί το υπάρχον κτηριακό απόθεμα περιορίζοντας κατά συνέπεια νέες κατασκευές. Συχνά προβλέπονται επίσης υψηλότερες πυκνότητες δόμησης ή και υψηλότερα κτήρια, μέτρο που όμως δεν ευνοεί πόλεις στις οποίες καταγράφεται το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας. Με άλλα λόγια η "κάθετη πόλη" δεν πρέπει να είναι η 1η λύση στην αστική επέκταση».
Η κάθετη ανάπτυξη των σύγχρονων πόλεων εφαρμόζεται ήδη σε πολλές πόλεις, κυρίως στη Βόρειο Αμερική στην Ασία (νοτιοανατολική, Κίνα και Ιαπωνία). «Πρόσφατα γίνεται σχετική συζήτηση για την εφαρμογή της κάθετης ανάπτυξης και σε πόλεις της Αφρικής ώστε να μην αναπτυχθούν σε βάρος αγροτικών εκτάσεων στην περίμετρο τους. Μέχρι στιγμής, η εμπειρία δείχνει ότι η κάθετη ανάπτυξη μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό της αστικής ανάπτυξης, ιδίως σε περιπτώσεις περιορισμένης διαθέσιμης γης. Αυτό δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι βελτιώνεται το αστικό περιβάλλον και η ποιότητα ζωής, ιδίως αν δεν προβλεφθούν συμπληρωματικά μέτρα όπως ενίσχυση του πρασίνου, επαρκές δίκτυο ανοικτών χώρων προσβάσιμων στο κοινό, υποδομές που ενισχύουν την κοινωνική κινητικότητα, κ.α. Σε πολλές πόλεις της Κίνας που επένδυσαν στην κάθετη ανάπτυξη, διαμορφώθηκαν ζώνες στις οποίες η κοινωνικότητα έχει περιοριστεί σημαντικά και η έννοια της γειτονιάς έχει χαθεί», επισημαίνει ο κύριος Καρτάλης.
Η Σιγκαπούρη θεωρείται το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της φιλοσοφίας των κάθετων πόλεων. Με περιορισμένη διαθέσιμη γη και διαρκώς αυξανόμενο πληθυσμό, η χώρα επέλεξε να αναπτυχθεί κάθετα. Οι σύγχρονοι ουρανοξύστες δεν φιλοξενούν μόνο κατοικίες ή γραφεία, αλλά ενσωματώνουν εμπορικές χρήσεις, δημόσιους χώρους, σχολεία, υπηρεσίες και εκτεταμένες φυτεύσεις. Πράσινες στέγες, κάθετοι κήποι και υπαίθριοι χώροι αναψυχής αποτελούν πλέον βασικά στοιχεία του σχεδιασμού.
Κάθετη ανάπτυξη βλέπουμε και στις σύγχρονες αμερικανικές μεγαλουπόλεις, αλλά και σε πολλές μητροπόλεις της Ασίας, πέραν της Σιγκαπούρης. Αντίστοιχα παραδείγματα συναντώνται στο Χονγκ Κονγκ, στο Βανκούβερ και σε περιοχές της Σεούλ, όπου η υψηλή δόμηση συνδυάζεται με ποιοτικούς δημόσιους χώρους, πάρκα και δίκτυα μέσων σταθερής τροχιάς. Οι πόλεις αυτές δείχνουν ότι η πυκνή δόμηση δεν συνεπάγεται απαραίτητα υποβάθμιση της ποιότητας ζωής, αρκεί να συνοδεύεται από σωστό σχεδιασμό.
Η λογική είναι απλή: όταν περισσότερες λειτουργίες συγκεντρώνονται στην ίδια περιοχή, μειώνονται οι καθημερινές μετακινήσεις και περιορίζεται η ανάγκη δημιουργίας νέων οικιστικών ζωνών σε βάρος φυσικών εκτάσεων ή αγροτικής γης. Παράλληλα, η μεγαλύτερη πυκνότητα καθιστά οικονομικά βιώσιμες τις δημόσιες συγκοινωνίες και διευκολύνει τη δημιουργία γειτονιών όπου οι βασικές υπηρεσίες βρίσκονται σε μικρή απόσταση.
Θα μπορούσε η Αθήνα να ακολουθήσει ένα αντίστοιχο μοντέλο; Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η ελληνική πρωτεύουσα δεν χρειάζεται να αποκτήσει ουρανοξύστες αντίστοιχους της Σιγκαπούρης. Ωστόσο, μπορεί να αξιοποιήσει επιλεκτικά την κάθετη ανάπτυξη σε περιοχές με κατάλληλες υποδομές και γενικότερες συνθήκες που μπορούν να αποτελέσουν πρότυπο. Η δημιουργία πολυλειτουργικών κτιρίων, η αναβάθμιση παλαιών οικοδομικών τετραγώνων και η ενσωμάτωση πράσινων στεγών και κάθετων φυτεύσεων μπορούν να αυξήσουν την πυκνότητα χωρίς να επιβαρύνουν το περιβάλλον.
Εξίσου σημαντική είναι η προστασία των ελεύθερων χώρων. Η ανάπτυξη προς τα πάνω μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση περισσότερων πάρκων, αλσών και φυσικών εκτάσεων, μειώνοντας την πίεση για επέκταση του αστικού ιστού. Η ενεργειακή αναβάθμιση των νέων κτιρίων και η χρήση σύγχρονων υλικών περιορίζουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και βελτιώνουν το μικροκλίμα.
