Η Ευρώπη στα καταφύγια: Ποιες χώρες φτιάχνουν υπόγειες εγκαταστάσεις υπό τον φόβο επίθεσης

Snapshot

• Οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης, ειδικά η Φινλανδία, διατηρούν και αναβαθμίζουν υπόγεια καταφύγια για προστασία του πληθυσμού από πιθανή ρωσική επίθεση.
• Η Φινλανδία διαθέτει περίπου 50.500 καταφύγια με συνολική χωρητικότητα 4,8 εκατομμυρίων ατόμων, καλύπτοντας σχεδόν ολόκληρο τον πληθυσμό της.
• Η Σουηδία έχει 64.000 καταφύγια που μπορούν να φιλοξενήσουν 7 εκατομμύρια ανθρώπους και χρησιμοποιεί τα καταφύγια για πολιτιστικές και εμπορικές χρήσεις σε καιρό ειρήνης.
• Η Νορβηγία διαθέτει περίπου 18.600 καταφύγια, αλλά δεν κατασκευάζει νέα από το 1998 και πολλά παλιά καταφύγια δεν έχουν ανακαινιστεί.
• Η Πολωνία αντιμετωπίζει έλλειψη λειτουργικών καταφυγίων και αυξάνει σημαντικά τον προϋπολογισμό για νέα, ενώ απαιτεί από νέες κατασκευές να διαθέτουν προστατευτικούς χώρους.

Snapshot powered by AI

Σχεδόν κάθε εβδομάδα ένα δημοσίευμα στον διεθνή Τύπο ή μία έκθεση μυστικών υπηρεσιών ευρωπαϊκού κράτους κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την επιθετικότητα του Βλαντίμιρ Πούτιν. Η προειδοποίηση είναι ξεκάθαρη: Ο Ρώσος πρόεδρος θα πραγματοποιήσει περιορισμένη επίθεση σε ευρωπαϊκό κράτος – μέλος του ΝΑΤΟ. Στόχος του να τεστάρει τα αντανακλαστικά των κρατών της Συμμαχίας, κυρίως των ΗΠΑ, και το εάν θα σπεύσουν σε βοήθεια κόντρα στη Ρωσία με βάση το άρθρο 5 της Ιδρυτικής Διακήρυξης του ΝΑΤΟ το οποίο ορίζει ότι η επίθεση εναντίον ενός κράτους είναι επίθεση εναντίον όλων.

Οι χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά και κυρίως της Βαλτικής ανησυχούν και ετοιμάζονται για κάθε πιθανό σενάριο στρατιωτικής επίθεσης. Έτσι τα υπόγεια καταφύγια για τον πληθυσμό καταλαμβάνουν κεντρικό ρόλο στους σχεδιασμούς και από απομεινάρια του Ψυχρού Πολέμου θεωρούνται πλέον ζωτικής σημασίας υποδομές.

Η Φινλανδία δεν άφησε ποτέ τα υπόγεια καταφύγια να ρημάξουν μετά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο και σήμερα μπορεί να επαίρεται ως η μοναδική χώρα που μπορεί να καλύψει σχεδόν ολόκληρο τον πληθυσμό της. Συγκεκριμένα διαθέτει περίπου 50.500 καταφύγια πολιτικής άμυνας με χωρητικότητα συνολικά 4,8 εκατομμυρίων ατόμων.

Ο συνολικός πληθυσμός της είναι 5,7 εκατομμύρια άνθρωποι.Πολλά από τα καταφύγια είναι ιδιωτικά αφού η πολιτική της Φινλανδίας ορίζει ότι κάθε κτίριο θα πρέπει να διαθέτει υπόγεια εγκατάσταση σε περίπτωση επίθεσης. Επίσης αρκετά καταφύγια διαθέτουν γυμναστήρια, παιδικές χαρές, καφετέριες και είναι ανοιχτά στο κοινό προκειμένου οι πολίτες να τα επισκέπτονται.

Πίστα καρτ, πισίνα, πεδίο σκοποβολής και γυμναστήριο

Σε διάφορα σημεία του Ελσίνκι, υπόγεια καταφύγια φιλοξενούν μια πίστα καρτ μήκους 300 μέτρων, μια δημοφιλή λέσχη για ρίψη τσεκουριών και και ένα σκοπευτήριο που χρησιμοποιούν έφεδροι. Ένα άλλο συγκρότημα, που ολοκληρώθηκε το 1993, μπορεί να φιλοξενήσει έως και 3.800 άτομα, αλλά συνήθως λειτουργεί ως κολυμβητήριο, εξοπλισμένο με πισίνα ολυμπιακών διαστάσεων, νεροτσουλήθρες, βατήρες, γυμναστήριο και σάουνα.

«Παλαιότερα ήταν θέμα συζήτησης, αλλά χάρη στον Πούτιν, δεν είναι πλέον», είπε στον Guardian ο Γιούκα Λεχτιράντα, επικεφαλής του Συλλόγου Πολιτικής Άμυνας του Ελσίνκι. Συνεχίζει να εκπαιδεύει εθελοντές για μια πιθανή κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε περίπτωση πολέμου. Το παλαιότερο καταφύγιο που δείχνει στους επισκέπτες χρονολογείται από το 1941. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, 38 οικογένειες βρήκαν καταφύγιο εκεί από τους σοβιετικούς βομβαρδισμούς. Σήμερα, το καταφύγιο είναι πλήρως λειτουργικό.

Τον Σεπτέμβριο η Φινλανδία προχώρησε και σε δύο μεγάλες ασκήσεις ετοιμότητας για τα καταφύγια της. Στις αρχές Σεπτεμβρίου οι αρχές της Φινλανδίας διεξήγαγαν την διήμερη άσκηση «Shelter 2026», μία από τις μεγαλύτερες ασκήσεις πολιτικής άμυνας στην Ευρώπη από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Περισσότεροι από 2.000 άνθρωποι κεντρική πόλη Κουόπιο πήραν μέρος στην άσκηση προκειμένου να προετοιμαστούν για την αντιμετώπιση πυραυλικών επιθέσεων, κυβερνοεπιθέσεων και διαταραχών σε κρίσιμες υποδομές.

Επίσης την περασμένη Τετάρτη διεξήγαγε ασκήσεις αντοχής σε καταφύγια στην περιοχή του περίπου 100 χιλιόμετρα από τα ρωσικά σύνορα. «Στόχος ήταν η ανάπτυξη του φινλανδικού συστήματος καταφυγίων πολιτικής άμυνας, η αξιοποίηση των διδαγμάτων που αντλήθηκαν από την Ουκρανία και η ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας στον τομέα της πολιτικής άμυνας», σημείωσε το υπουργείο Εσωτερικών της Φινλανδίας.

Στη Σουηδία, ορισμένοι από αυτούς τους χώρους του Ψυχρού Πολέμου έχουν βρει μια εντελώς διαφορετική χρήση. Τριάντα μέτρα κάτω από τη Στοκχόλμη, ένα πρώην οχυρό στεγάζει το κέντρο δεδομένων της σουηδικής εταιρείας Bahnhof. Η χώρα διαθέτει περίπου 64.000 πολιτικά καταφύγια που μπορούν να φιλοξενήσουν έως 7 εκατ. ανθρώπους και μπορεί να καλύψει σχεδόν το 80% του συνολικού πληθυσμού.

Σε καιρό ειρήνης, όπως και στην περίπτωση της Φινλανδίας, τα καταφύγια χρησιμοποιούνται για άλλους σκοπούς. Ωστόσο εάν υπάρξει κόκκινος συναγερμός από την κυβέρνηση θα πρέπει να παραδοθούν για την πολιτική προστασία εντός 48 ωρών.

Νορβηγία και Πολωνία προσπαθούν να καλύψουν τον χαμένο χρόνο

Στην Νορβηγία τα πράγματα είναι πιο δύσκολα. Η χώρα διαθέτει περίπου 18.600 καταφύγια, αλλά σταμάτησε να κατασκευάζει νέα μετά το 1998. Το μεγαλύτερο καταφύγιο του Όσλο, σχεδιασμένο για 1.100 άτομα, δεν έχει ανακαινιστεί από το 1992. Ωστόσο η χώρα ακολουθεί το παράδειγμα Φινλανδίας και Σουηδίας και προετοιμάζει την κοινωνία της και βασικούς τομείς για το ενδεχόμενο ακόμη και πολέμου.

Η Πολωνία είναι από τις χώρες που σήμερα αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα με τις ρωσικές επιθέσεις στην Ουκρανία και με παραβιάσεις στον εναέριο χώρο της. Συχνά ενεργοποιείται η αεράμυνά της και μαχητικά σηκώνονται στον αέρα όταν οι Ρώσοι βομβαρδίζουν πολύ κοντά στα σύνορα Ουκρανίας – Πολωνίας.

Πρόσφατα ο υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας, Ράντοσλαβ Σικόρσκι σε ερώτηση εάν έχει έτοιμο σχέδιο εκκένωσης είπε: «Έχω αποθέματα ρυζιού, έχω μια χειροκίνητη αντλία στο σπίτι, έχω κονσέρβες από πολωνικά προϊόντα του δικού μου κήπου. Έχω οδηγίες ασφαλείας και έχω επίσης σκεφτεί πού βρίσκεται το καταφύγιο».Η αλήθεια, όμως, είναι ότι τα καταφύγια στην Πολωνία δεν επαρκούν. Μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο πολλά από αυτά εγκαταλείφθηκαν και σήμερα δεν είναι λειτουργικά.

Η ανησυχία, όμως, που προκαλεί η ρωσική επιθετικότητα έχει οδηγήσει τη χώρα στο να ξανασκεφτεί την πολιτική της. Έτσι ο προϋπολογισμός για την κατασκευή νέων καταφυγίων ήταν 660 εκατ. ευρώ το 2025 και αυξήθηκε σε 1,2 δισ. ευρώ το 2026. Τα έργα, όμως, δεν έχουν ξεκινήσει και αρκετοί φοβούνται ότι δεν επαρκεί ο χρόνος. Αναζητούνται λοιπόν και πιο σύντομες λύσεις. Το μετρό της Βαρσοβίας δεν έχει χτιστεί σε μεγάλο βάθος και γι’ αυτό δεν θεωρείται ασφαλές καταφύγιο σε περίπτωση πολέμου.

Οι πολωνικές αρχές έχουν βάλει στο παιχνίδι τον ιδιωτικό τομέα και απαιτούν από όλους τους κατασκευαστές να έχουν κάποιου τύπου προστατευτικό χώρο σε όλες τις νέες κατοικίες, τα γραφεία και τα δημόσια κτίριο που χτίζονται από φέτος.

Γιατί η ουδέτερη Ελβετία διαθέτει περισσότερα πυρηνικά καταφύγια από οποιαδήποτε άλλη χώρα

Πίσω από τις κούνιες και τις τραμπάλες μιας συνηθισμένης παιδικής χαράς στη Λουκέρνη, μια βαριά αντιεκρηκτική πόρτα ανοίγει διάπλατα και αποκαλύπτει μια φωτισμένη, κατηφορική στοά που χάνεται στα έγκατα ενός λόφου. Πρόκειται για το Sonnenberg, το μεγαλύτερο υπόγειο πυρηνικό καταφύγιο στον κόσμο, σχεδιασμένο να στεγάσει είκοσι χιλιάδες άτομα σε περίπτωση γενικευμένης σύρραξης.

Η διαδρομή μέσα στη σήραγγα οδηγεί στον κύριο κορμό των εγκαταστάσεων που κατασκευάστηκαν τη δεκαετία του 1970, στην καρδιά του Ψυχρού Πολέμου. Εκείνη την περίοδο, είκοσι χιλιάδες κάτοικοι αντιστοιχούσαν στο ένα τρίτο του αστικού πληθυσμού της Λουκέρνης, επομένως κάθε τρίτος πολίτης είχε προκαθορισμένη θέση σε αυτόν τον υπόγειο χώρο. Οι Ελβετοί αξιωματούχοι γνώριζαν καλά ότι η ιστορική ουδετερότητα της χώρας ίσως απέτρεπε ένα άμεσο πλήγμα από τις Ηνωμένες Πολιτείες ή τη Σοβιετική Ένωση, αλλά τα ραδιενεργά κατάλοιπα δεν αναγνωρίζουν σύνορα. Η ραδιενέργεια από τις γύρω εμπόλεμες χώρες θα έφτανε αναπόφευκτα στις Άλπεις. Για τον λόγο αυτό, εγκατέστησαν ισχυρές πετρελαιοκίνητες γεννήτριες με αποθέματα καυσίμων ικανά να κρατήσουν το συγκρότημα αυτόνομο για δύο εβδομάδες.

Μετά το πέρας των δεκατεσσάρων ημερών, τα τρόφιμα, το νερό και το ηλεκτρικό ρεύμα θα τελείωναν οριστικά. Κι όμως, οι σημερινές αρχές πολιτικής προστασίας αντιλαμβάνονται τη διάρκεια παραμονής με διαφορετικό τρόπο, παρατηρώντας τις εξελίξεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή. Σε έναν συμβατικό πόλεμο, ο άμαχος πληθυσμός αναζητά προσωρινή ασφάλεια και έπειτα επιστρέφει στην επιφάνεια. Αντί να εγκαταλείψει το δίκτυο μετά την πτώση του ανατολικού μπλοκ, η χώρα ενίσχυσε τη στρατηγική της και εξασφάλισε ότι για καθέναν από τους εννέα εκατομμύρια πολίτες υπάρχει μια θέση σε υπόγειες εγκαταστάσεις. Σήμερα λειτουργούν περισσότερα από 370.000 πυρηνικά καταφύγια διασκορπισμένα σε ολόκληρη την επικράτεια.

Η απόφαση της Φουκουσίμα και η νομική υποχρέωση

Το ελβετικό κοινοβούλιο βρέθηκε κάποτε πολύ κοντά στην οριστική κατάργηση του συγκεκριμένου συστήματος. Ο Daniel Jordi, αναπληρωτής διευθυντής του Ομοσπονδιακού Γραφείου Πολιτικής Προστασίας, θυμάται τις έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις των ετών 2010 και 2011, όταν πολλοί βουλευτές ζητούσαν να μπει τέλος σε αυτές τις δαπανηρές υποδομές. Εκείνη ακριβώς τη χρονική συγκυρία σημειώθηκε το πυρηνικό ατύχημα στο εργοστάσιο Fukushima Daiichi στην Ιαπωνία, μετά από έναν καταστροφικό σεισμό και τσουνάμι. Το σοκ της καταστροφής άλλαξε άρδην τα δεδομένα και οι νομοθέτες αποφάσισαν ότι τα καταφύγια αποτελούν απαραίτητο εθνικό απόθεμα ασφαλείας για κάθε πραγματική κατάσταση ανάγκης.

Έτσι, ο κανονισμός παραμένει σε πλήρη ισχύ. Κάθε νέα κατοικία οφείλει να διαθέτει δικό της καταφύγιο με πιστοποιημένες αντιεκρηκτικές πόρτες και συστήματα εξαερισμού, ή διαφορετικά οι κατασκευαστές υποχρεούνται να καταβάλουν ειδική εισφορά για τη συντήρηση δημόσιων υποδομών. Οι πολίτες πληρώνουν ένα εφάπαξ ποσό που κυμαίνεται από 1.700 έως 3.500 δολάρια για την κατασκευή και τη συντήρηση αυτών των χώρων. Σε περιόδους ειρήνης, τα υπόγεια αυτά δωμάτια μετατρέπονται σε κελάρια κρασιών, σάουνες ή απλούς αποθηκευτικούς χώρους, όπως συμβαίνει κάτω από το τμήμα Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Βέρνης.

Η ψυχολογία του νησιού και η σχολική εκπαίδευση

Η καθηγήτρια Ιστορίας Silvia Berger Ziauddin στέκεται μπροστά σε μια βαριά πόρτα από οπλισμένο σκυρόδεμα, πάχους τριάντα εκατοστών, στα υπόγεια του Πανεπιστημίου της Βέρνης. Σύμφωνα με την ίδια, η όλη κουλτούρα προστασίας βασίζεται στην αντίληψη ότι η Ελβετία λειτουργεί εδώ και έναν αιώνα ως ένα νησί ηρεμίας μέσα σε έναν ωκεανό παγκόσμιου χάους. Αυτή η μεταφορά γεννήθηκε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ανανεώθηκε στον Δεύτερο και μεταφέρθηκε αυτούσια στην πυρηνική εποχή.

Την ίδια ώρα, το κράτος καλλιεργεί συστηματικά αυτή τη νοοτροπία μέσα από τα σχολεία. Οι μαθητές αφιερώνουν μία εβδομάδα τον χρόνο στην πολιτική άμυνα, σχεδιάζουν καταφύγια, παρακολουθούν σχετικά ντοκιμαντέρ και συχνά διανυκτερεύουν κάτω από τη γη.

Από τον σχεδιασμό μαζικής επιβίωσης στον ρεαλισμό

Η πραγματικότητα ενός πυρηνικού καταφυγίου απέχει παρασάγγας από τις παιδικές αναπαραστάσεις. Στο Sonnenberg, πίσω από ένα υπόγειο νοσοκομείο με χαρακτηριστικούς πράσινους τοίχους της δεκαετίας του 1970, βρίσκονται τρία κελιά κράτησης βαμμένα με έντονο κίτρινο χρώμα. Προβλέπονταν μόλις δεκαέξι θέσεις κράτησης για είκοσι χιλιάδες ανθρώπους.

Οι αμφιβολίες για τη διαχείριση ενός τόσο τεράστιου πλήθους σε συνθήκες ακραίου στρες, με αναπόφευκτα κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα, οδήγησαν την κυβέρνηση το 2002 στη μείωση της χωρητικότητας του Sonnenberg από τις 20.000 στις μόλις 2.000 θέσεις. Με την πάροδο των ετών, οι χώροι με τις κουκέτες χρησιμοποιήθηκαν περιστασιακά ως προσωρινή στέγη για πρόσφυγες, αιτούντες άσυλο και αστέγους, μια πρακτική που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και διαμαρτυρίες από ανθρωπιστικές οργανώσεις.

Το δόγμα του ενός καταφυγίου ανά κάτοικο

Σε διεθνές επίπεδο, πολλοί θεωρούν συχνά την Αυστραλία ή τη Νέα Ζηλανδία ως τα ιδανικότερα μέρη για να καταφύγει κανείς σε έναν πυρηνικό πόλεμο λόγω γεωγραφικής απομόνωσης. Στον αντίποδα, η Ελβετία προσφέρει μια εντελώς διαφορετική, υπόγεια απάντηση. Η βασική αρχή που ισχύει από τον Ψυχρό Πόλεμο είναι απλή: «μία θέση καταφυγίου για κάθε κάτοικο».

Τα περισσότερα ιδιωτικά καταφύγια σε υπόγεια μονοκατοικιών ή πολυκατοικιών παρέχουν χώρο για 5 έως 50 άτομα, διαθέτοντας ειδικές διόδους διαφυγής σε περίπτωση που καταρρεύσει η κύρια έξοδος. Τα μεγάλα δημόσια συγκροτήματα κάτω από σχολεία και διοικητικά κτίρια μπορούν να φιλοξενήσουν εκατοντάδες πολίτες. Όπως ανακοινώθηκε από την ελβετική κυβέρνηση, οι πρόσφατες τροποποιήσεις στο διάταγμα πολιτικής προστασίας (ZSV) επιβάλλουν την αντικατάσταση παλαιότερων εξαρτημάτων και την αύξηση των κρατικών κονδυλίων. Ο πόλεμος στην Ουκρανία υπενθύμισε στις αρχές της Βέρνης ότι οι ένοπλες συγκρούσεις παραμένουν υπαρκτή απειλή στον 21ο αιώνα, δικαιώνοντας την επιμονή τους να συντηρούν με δεκάδες εκατομμύρια δολάρια ετησίως αυτή την υπόγεια ασπίδα.