Ισχύς, Δίκαιο και αυταπάτες

Σήμερα ολοένα πληθαίνουν οι φωνές που υποστηρίζουν ότι ο Τραμπ καταλύει το διεθνές δίκαιο και αποδομεί τη μεταπολεμική διεθνή τάξη. Ότι απαξιώνει θεσμούς όπως ο ΟΗΕ και το ΝΑΤΟ, ότι μετατρέπει τη διεθνή πολιτική σε πεδίο ωμής ισχύος, όπου ο ισχυρός πράττει ό,τι μπορεί και οι υπόλοιποι υποτάσσονται στη βούλησή του.

Ότι εγκαινιάζει μια επικίνδυνη εποχή μιμητισμού, όπου και άλλες μεγάλες δυνάμεις, όπως η Ρωσία, η Κίνα, θα ενεργούν χωρίς περιορισμούς, αγνοώντας κανόνες και δεσμεύσεις. Μία εποχή όπου οι ισχυροί θα επιβάλλονται και οι αδύναμοι είτε θα προσαρμόζονται είτε θα υποτάσσονται.

Στην Ευρώπη, και ιδίως στην Ελλάδα, η συζήτηση αυτή είναι ακόμη εντονότερη.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ευρωπαϊκή ήπειρος σχεδόν οικοδόμησε την ταυτότητά της πάνω στην πεποίθηση ότι το διεθνές δίκαιο και οι υπερεθνικοί θεσμοί μπορούν να εξουδετερώσουν τον πόλεμο ως εργαλείο πολιτικής. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, κατά την άποψή μου, δεν ήταν μόνο οικονομικό εγχείρημα. Ήταν υπόσχεση υπέρβασης της ιστορικής λογικής της σύγκρουσης. Θεωρώ δε ότι ο μέσος Ευρωπαίος πολίτης έχει τη βαθιά πεποίθηση ότι οι διαφορές λύνονται κατά κανόνα με βάση το διεθνές δίκαιο και τους υπερεθνικούς οργανισμούς, θεωρώντας ότι η ισχύς είναι ένα αναχρονιστικό εργαλείο, κατάλοιπο του σκοτεινού παρελθόντος.

Είναι όμως έτσι; Ή πρόκειται για μια βολική ψευδαίσθηση;

Μια ματιά στα αρχαία ελληνικά κείμενα δίνει μια διαφορετική εικόνα.

Στην Ιλιάδα, λίγο πριν από τη μονομαχία, σε μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές του έπους, ο Έκτορας ζητά από τον Αχιλλέα μια συμφωνία: όποιος νικήσει να παραδώσει το σώμα του άλλου στους δικούς του για να ταφεί με τις πρέπουσες τιμές. Ο Αχιλλέας απαντά: «Δεν υπάρχουν συμφωνίες ανάμεσα σε λιοντάρια και ανθρώπους ούτε λύκοι και αρνιά έχουν κοινό φρόνημα». Δεν αναγνωρίζει κοινό έδαφος δικαίου. Δεν αποδέχεται ισοτιμία. Όταν η σύγκρουση είναι υπαρξιακή, η επίκληση κανόνων δεν έχει νόημα. Στη συνέχεια, όταν ο ετοιμοθάνατος Έκτορας τον ικετεύει να παραδώσει το σώμα του, ο Αχιλλέας απαντά πως η οργή του θα τον έσπρωχνε να κόψει τις σάρκες του Έκτορα και να τις φάει ωμές, και αφού τον σκοτώνει, δένει το σώμα στο άρμα του και το σέρνει γύρω από τα τείχη της Τροίας.

Στον Θουκυδίδη, οι Αθηναίοι, λένε στους Μηλίους, με απόλυτο κυνισμό και χωρίς περιστροφές: «Το δίκαιο έχει νόημα μόνο όταν οι δυνάμεις είναι ίσες. Όταν δεν είναι, οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν». Οι Μήλιοι επικαλούνται το δίκαιο και την ελπίδα. Οι Αθηναίοι απαντούν με ισχύ. Η Μήλος καταστρέφεται, οι άνδρες σκοτώνονται και οι γυναίκες και τα παιδιά πωλούνται ως δούλοι. Και αυτά τα έπραξε η δημοκρατική Αθήνα.

Δεν πρόκειται περί λογοτεχνικών υπερβολών. Είναι και τα δύο η καθαρή διατύπωση μιας σταθεράς: στη διεθνή πολιτική, το δίκαιο λειτουργεί όσο το επιτρέπει η ισχύς. Αν όχι, επικρατεί η ωμή δύναμη.

Οι πλανητικές δυνάμεις, κατά καιρούς, ντύνουν τις επιδιώξεις τους με ιδεολογίες και αφηγήματα. Η Αμερική περιέβαλε την επέκταση της ισχύος της πίσω από την ελεύθερη αγορά, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία. Η Ρωσία με τον σοσιαλισμό και το δίκιο του εργάτη. Οι αυτοκρατορίες (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Ρώμη, κ.λπ.) σπάνια μιλούν για ισχύ. Μιλούν για δημοκρατία, για ανθρώπινα δικαιώματα, για ιστορική αποστολή, για ειρηνική άνοδο, για προστασία λαών. Το λεξιλόγιο αλλάζει, αλλά η επιδίωξη παραμένει ίδια, η επέκταση της επιρροής τους.

Επιστρέφοντας λοιπόν στην αρχική μας ερώτηση: τι είναι αυτό που κάνει ο Τραμπ; Αλλάζει τον κόσμο; Εφευρίσκει μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα; Ή απλώς πετά τη μάσκα; Αν θεωρούμε ότι μέχρι χθες η Αμερική επεδίωκε αποκλειστικά την παγκόσμια ειρήνη και τη διάδοση της δημοκρατίας, τότε ναι, ζούμε μια ρήξη. Αν όμως δεχθούμε ότι και τότε η ισχύς ήταν ο πυρήνας, τότε ίσως δεν αλλάζει η πραγματικότητα, αλλά η ειλικρίνεια.

Ίσως, με αυτή την έννοια, ο Τραμπ είναι περισσότερο αποκαλυπτικός παρά ανατρεπτικός. Υπενθυμίζει σε όλους πώς λειτουργεί ο κόσμος και μας βγάζει από τις αυταπάτες.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το διεθνές δίκαιο είναι ψευδαίσθηση ή ότι οι θεσμοί είναι άνευ σημασίας. Σημαίνει ότι δεν είναι αυτόνομοι από την ισχύ. Λειτουργούν όταν στηρίζονται σε ισορροπία δυνάμεων, όταν εξυπηρετούν στρατηγικά συμφέροντα, όταν εντάσσονται σε μια ευρύτερη αρχιτεκτονική αποτροπής. Το δίκαιο δεν καταργεί την ισχύ, αλλά την οργανώνει.

Για την Ελλάδα, το συμπέρασμα δεν είναι να εγκαταλείψει το διεθνές δίκαιο. Το αντίθετο. Οφείλει να το στηρίζει και να επιδιώκει την προάσπισή του. Αλλά χωρίς αυταπάτες. Το δίκαιο είναι αναγκαίο. Δεν είναι όμως αρκετό. Χωρίς αποτρεπτική ισχύ, χωρίς συμμαχίες, χωρίς στρατηγική, παραμένει κενό γράμμα.