Δάκρυα στον παιδικό: Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς για έναν πιο ήρεμο αποχωρισμό

Έχετε σκεφτεί ότι το παιδί σας που ενδεχομένως να κλαίει αύριο στην πόρτα του σχολείου δεν κλαίει αποκλειστικά εξαιτίας της σχολικής εμπειρίας; Ορισμένες φορές το κλάμα υποδεικνύει και τον τρόπο με τον οποίο αποχωρίζεστε το παιδί. Κάθε Σεπτέμβρη, γονείς καλοντυμένοι, με προετοιμασμένη την τσάντα από το βράδυ, βγάζουν μία οικογενειακή σέλφι στην είσοδο του σχολείου. Και μετά, το ένα λεπτό που κρατά η όλη διαδικασία, κρατά λίγο ακόμα και λίγο ακόμα. Άλλη μια αγκαλιά. «Θα είσαι καλά, ε;» «Άμα κλάψεις, πες στην κυρία να με πάρει τηλέφωνο».

Ορισμένοι γονείς δεν φεύγουν αμέσως. Κρύβονται πίσω από τον φράχτη. Το παιδί τους έχει ήδη δει. Αυτό το λεπτό το λέμε στοργή χωρίς να είναι εντελώς λάθος. Πολλές φορές όμως σηματοδοτεί ότι το σύστημα της οικογένειας δεν έχει αποφασίσει ακόμη ποιος αποχωρίζεται ποιον.

Το «λάθος» δεν είναι ότι ανησυχείτε

Ανησυχία την πρώτη μέρα έχουν σχεδόν όλοι. Τα μικρά παιδιά κλαίνε εξαιρετικά συχνά. Δεν σημαίνει αυτό ότι «κάτι πήγε στραβά». Το κλάμα στην είσοδο, τις πρώτες μέρες, είναι πολλές φορές φυσιολογική αντίδραση απέναντι στον αποχωρισμό.

Το «λάθος» ξεκινά όταν ο αποχαιρετισμός γίνεται η απόδειξη ότι το παιδί δεν αντέχει τον κόσμο χωρίς εσάς. Όταν η οικογένεια, χωρίς να είναι προσυνεννοημένη, συμφωνεί σιωπηλά και υπόρρητα ότι το σχολείο είναι επικίνδυνο και ο μόνος ασφαλής τόπος είναι εκείνος που βρίσκεται δίπλα στον γονιό. Οι γονείς επειδή αγαπούν το παιδί τους θέλουν να το προστατέψουν από τον πόνο. Γι’ αυτό, όταν το βλέπουν αγχωμένο, συχνά σκέπτονται ότι το άγχος του παιδιού είναι κάτι επικίνδυνο και ότι το παιδί δεν θα αντέξει τη δύσκολη στιγμή.

Το σημαντικό είναι το τι μήνυμα λαμβάνει το παιδί από τη στάση των γονιών του. Αν ο γονιός έχει προαποφασίσει ότι το παιδί θα λυγίσει και θα θελήσει να φύγει, το παιδί το εισπράττει ως πληροφορία για τον εαυτό του ενστερνιζόμενο υποσυνείδητα την σκέψη «μάλλον δεν μπορώ να τα καταφέρω». Το ίδιο δείχνει και η κλινική εμπειρία από οικογένειες στις οποίες παρατηρείται σχολική άρνηση. Όσο περισσότερο διευκολύνεται η αποφυγή, διευκολύνεται δηλαδή η αργοπορία το πρωί, η επιστροφή στο σπίτι μετά το πρώτο κλάμα, εφαρμόζεται η εξαίρεση του «μόνο για σήμερα», τόσο πιο σταθερό γίνεται το μοτίβο. Το παιδί μαθαίνει ότι όταν δυσφορεί αρκετά, το σύστημα το βγάζει από εκεί που δυσκολεύεται.

Αυτό που δεν λέγεται για τα «πρωτάκια»

Τα περισσότερα κείμενα μιλούν για το παιδί. Λιγότερα εντρυφούν στο ζευγάρι και στο σπίτι. Συχνά το παιδί δεν κλαίει μόνο για τον εαυτό του. Κλαίει και για τον γονιό που δεν μπορεί να φύγει. Είναι και ένας τρόπος να μην ολοκληρωθεί ο αποχωρισμός, επειδή ο γονιός τον αντέχει λιγότερο απ’ όσο φαίνεται.Το παιδί μένει κολλημένο στην αγκαλιά του γονιού και δι' αυτού του τρόπου στον γονιό επιβεβαιώνεται το «κοίτα πώς με χρειάζεται». Έτσι, είναι το παιδί που χαρίζει μια απόδειξη στον γονιό ότι δεν τον εγκαταλείπει.

Υπάρχει βέβαια και το άλλο σχήμα. Ο ένας γονιός να ανησυχεί ενώ ο άλλος να λέει «άστο, θα του περάσει». Το παιδί μπαίνει στη μέση. Καθίσταται ο αγγελιοφόρος. Αν ηρεμήσει γρήγορα, «δικαιώνει» τον έναν γονιό. Αν κλάψει, «δικαιώνει» τον άλλον. Τοιουτοτρόπως, η πρώτη μέρα παύει να είναι η είσοδος σε μία τάξη. Αντ’ αυτού γίνεται η σιωπηρή ψηφοφορία μέσα στο ζευγάρι. Αλλά ας πάμε και στα πρακτικά ζητήματα που αφορούν τους γονείς.

Τι να αποφύγετε στην πόρτα του σχολείου

• Μην τραβάτε σε μάκρος τον αποχαιρετισμό. Όσο μένετε «λίγο ακόμη», το παιδί αντιλαμβάνεται ότι κάτι δεν είναι ασφαλές.

• Μην το ρωτάτε «φοβάσαι;» πριν καν εισέλθει μέσα. Η ερώτηση του εγκαθιστά στο μυαλό τον φόβο.

• Μην του λέτε «πες μου αμέσως αν πάει κάτι στραβά» γιατί στο παιδί ακούγεται σαν μία προειδοποίηση ότι κάτι κακό θα συμβεί.

• Μην γυρνάτε πίσω «για ένα λεπτό». Έτσι ξανανοίγετε τον αποχωρισμό από την αρχή.

• Μην το συγκρίνετε με άλλα παιδιά που «μπήκαν χωρίς να γυρίσουν». Το παιδί σας δεν είναι εκείνα, είναι ξεχωριστό.

• Μην κάνετε και το αντίθετο: «άντε μπες, δεν είναι τίποτα». Αν αγνοήσετε αυτό που νιώθει, μένει μόνο του με το άγχος του.

Τι να κάνετε αντ’ αυτού

Αποχαιρετίστε το παιδί σύντομα και σταθερά. Μία αγκαλιά, μία φράση, μία ώρα επιστροφής. «Σε φιλώ. Θα είμαι εδώ μόλις φάτε το μεσημεριανό σας». Μετά φύγετε. Μην γυρίσετε.

Πείτε αυτό που βλέπετε, χωρίς δράματα. «Δυσκολεύεσαι να με αφήσεις. Το καταλαβαίνω. Σε αφήνω τώρα για να ξεκινήσεις, και θα είμαι πάλι εδώ μετά το διάλειμμα που θα παίξετε στην αυλή».

Δώστε στο παιδί κάτι μικρό δικό σας για να κρατάει (π.χ. ένα κοκαλάκι για τα μαλλιά, ένα μικρό μπρελόκ ή ένα άλλο αντικείμενο ασφαλές). Πείτε του: «Όταν σου λείπω, ακούμπα το και θα σου στέλνω μια αγκαλιά». Αρκετές φορές ένα φυσικό αντικείμενο λειτουργεί ως «γέφυρα». Όταν το παιδί το αγγίζει, ο εγκέφαλός του ανακαλεί το αίσθημα ασφάλειας του γονιού, γεγονός που αποδεδειγμένα μειώνει την κορτιζόλη (την ορμόνη του στρες).

Δημιουργήστε έναν δικό σας, σύντομο «μυστικό χαιρετισμό» (π.χ. ένα high-five, δύο φιλάκια, και μια κίνηση με τα χέρια). Κάντε τον ακριβώς τον ίδιο κάθε μέρα στην πόρτα, χωρίς εξαιρέσεις. Ο αυτοματοποιημένος, επαναλαμβανόμενος χαιρετισμός δίνει σήμα στο νευρικό σύστημα ότι «αυτό το έχουμε ξανακάνει, ξέρω τι ακολουθεί, είμαι ασφαλής».

Στο σπίτι μην μιλάτε όλη την ώρα για το σχολείο. Ρωτήστε κάτι μικρό όπως ποιος κάθισε δίπλα του, αν έπαιξε στην αυλή, τι του άρεσε στο φαγητό. Οι μεγάλες ερωτήσεις του τύπου «πώς σου φάνηκε η μέρα;» συχνά το κλειδώνουν.

Κρατήστε σταθερά τον ύπνο του και το φαγητό του. Αν χαλάσουν για μία-δύο μέρες, είναι κάτι το συνηθισμένο. Αν παραμένουν οι εφιάλτες, εάν επιμένει η άρνηση του φαγητού ή οι καθημερινοί πόνοι χωρίς ιατρικό λόγο, τότε χρειάζεται στήριξη.

Κοιτάξτε και τον εαυτό σας. Αν εσείς κλαίτε στο αυτοκίνητο ενώ το παιδί έχει ήδη ηρεμήσει στην τάξη, το άγχος στην πόρτα μπορεί να είναι περισσότερο δικό σας. Το παιδί το αντιλαμβάνεται.

Πότε δεν είναι «απλώς πρώτη μέρα»

Το ήπιο άγχος και η δυσφορία κατά τις πρώτες ημέρες (ή και εβδομάδες) προσαρμογής είναι απολύτως αναμενόμενα.

Ωστόσο, αξίζει να αναζητήσετε την εκτίμηση ενός ειδικού ψυχικής υγείας όταν παρατηρείτε τα παρακάτω:

• Επίμονη άρνηση για το σχολείο (School Refusal), η οποία δεν υποχωρεί μετά τον πρώτο μήνα (4 εβδομάδες).

• Σωματικά συμπτώματα (π.χ. καθημερινοί στομαχόπονοι, τάση για έμετο, πονοκέφαλοι) χωρίς να υπάρχει υποκείμενο ιατρικό εύρημα, κυρίως τις πρωινές ώρες ή το προηγούμενο βράδυ.

• Έντονη προσκόλληση, δυσκολίες στον ύπνο (εφιάλτες, άρνηση να κοιμηθεί μόνο του) ή εμφανής αναπτυξιακή παλινδρόμηση (επιστροφή σε συμπεριφορές μικρότερης ηλικίας).

• Γενικευμένη αποφυγή: Το παιδί αδυνατεί να αποχωριστεί τον γονέα και σε άλλα, γνώριμα περιβάλλοντα (π.χ. αρνείται να πάει σε αγαπημένη δραστηριότητα ή να μείνει στο σπίτι ενός φίλου).

• Οικογενειακή δυσλειτουργία: Το δικό σας άγχος δεν υποχωρεί και αρχίζετε να αλλάζετε ή να περιορίζετε το πρόγραμμα όλης της οικογένειας για να αποφύγετε το κλάμα του παιδιού (φαινόμενο οικογενειακής προσαρμογής).

Διαχρονικές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι το άγχος αποχωρισμού, όταν παραμένει σε υψηλά επίπεδα από την προσχολική ηλικία, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για δυσκολίες προσαρμογής στο μέλλον. Αυτό δεν σημαίνει ότι «χάθηκε η χρονιά». Σημαίνει, όμως, ότι όσο πιο νωρίς λάβει η οικογένεια κατάλληλη υποστήριξη, τόσο μειώνεται η πιθανότητα το άγχος να εδραιωθεί και να μετατραπεί σε χρόνια αποφυγή.

*Η Αλεξάνδρα Κουράκου είναι Συστημική Σύμβουλος – Θεραπεύτρια MSc Ιατρικής Αθηνών

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΚΟΥΡΑΚΟΥ:Η Αλεξάνδρα Κουράκου είναι Συστημική Σύμβουλος – θεραπεύτρια, με εξειδίκευση στη διαχείριση του στρες, στην προαγωγή της υγείας και στη θεραπεία ζεύγους. Είναι πτυχιούχος του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου (MSc) στη «Διαχείριση Στρες και Προαγωγή της Υγείας» της Ιατρικής Σχολής Αθηνών. Έχει ειδικευθεί στη Συστημική Συμβουλευτική και Ψυχοθεραπεία στο ΚΕΨΥΣΥ, καθώς και στη Θεραπεία Ζεύγους σύμφωνα με το μοντέλο Emotionally Focused Therapy (EFT) στο ΑΚΜΑ. Έχει ολοκληρώσει το Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο Κλινικής Ψυχολογίας «Παναγιώτης Ουλής» του Αιγινητείου Νοσοκομείου. Στο ερευνητικό της έργο περιλαμβάνεται η μετάφραση, πολιτισμική προσαρμογή και στάθμιση της κλίμακας αυτοεκτίμησης Rosenberg Self-Esteem Scale στην ελληνική γλώσσα, για χρήση στον εφηβικό πληθυσμό, με επίσημη άδεια και δημοσίευση σε διεθνή επιστημονική έκδοση.