Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Μία ζωή αφιερωμένη στη γνώση, την Ιστορία και τον Πολιτισμό

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ (29 Αυγούστου 1926 – 16 Φεβρουαρίου 2026) υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης ελληνικής και ευρωπαϊκής διανόησης. Η πορεία ζωής και σκέψης της -από τις προσφυγικές γειτονιές της Αθήνας έως την πρώτη γυναίκα πρύτανη του Πανεπιστημίου της Σορβόννης- αποτελεί μία μοναδική ιστορία πάθους για τα γράμματα, σθένος και διαρκή συνεισφορά στην ιστορική γνώση.

Η σημασία της παιδείας και της ιστορικής συνείδησης

Η ίδια είχε ταχθεί επανειλημμένα υπέρ της παιδείας ως πυλώνα κάθε κοινωνίας. Σε μία από τις πρόσφατες αναλύσεις του έργου της τονίζεται ότι η εμπειρία της Αντίστασης και η μελέτη της ιστορίας συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός ηθικού και πνευματικού καθήκοντος: «...δεν κάναμε ηρωισμούς – κάναμε αυτό που έπρεπε για να μη ντρεπόμαστε μετά».

Συχνά υπογράμμιζε την ανάγκη να ξεχωρίζουμε τη γνώση από τη γνώμη: «Να μην μπερδεύετε τη γνώση με τη γνώμη. Η γνώμη αλλάζει, ενώ η γνώση εμπλουτίζεται», μια θέση που επαναλαμβανόταν και σε δημόσιες ομιλίες και επιστημονικές παρεμβάσεις της.

Το Βυζάντιο: Από το μύθο στην ιστορική αλήθεια

Για την Αρβελέρ, το Βυζάντιο ήταν πολύ περισσότερα από μία ιστορική αυθεντία — ήταν η γέφυρα μεταξύ αρχαιότητας και νεωτερικότητας. Όπως είχε περιγράψει, «Το Βυζάντιο δεν ήταν ούτε σκοτάδι ούτε παρακμή. Ήταν μια κοινωνία σε διαρκή διαπραγμάτευση με τον κόσμο», αντιμετωπίζοντας έτσι τον βυζαντινό πολιτισμό ως σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της Ευρώπης.

Σε μία άλλη συνέντευξη, τονίζοντας την ευρωπαϊκή διάσταση της αυτοκρατορίας, είχε πει για το Βυζάντιο «…Χριστιανοσύνη, ρωμιοσύνη και ελληνοσύνη, όλα είναι Βυζάντιο και εξηγούν την ειδοποιό ψυχοσύνθεση των Νεοελλήνων».

Πολιτιστική ταυτότητα και νέα σύμβολα

Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί υπήρξε ένα από τα θέματα όπου η Αρβελέρ τοποθετήθηκε με ιδιαίτερη ένταση. Σε συνεντεύξεις της είχε σχολιάσει ότι η απόφαση αυτή είχε συμβολική βαρύτητα και ότι «Σήμερα, η πραγματική άλωση της Πόλης πραγματοποιείται όταν καταργούνται οι πανανθρώπινες αξίες που εκπροσωπούσε η Αγία Σοφία».

Σε άλλη δημόσια τοποθέτηση, είχε πει για το ίδιο ζήτημα: «Αν ακούσω ότι τα ψηφιδωτά έχουν δακρύσει, δεν θα εκπλαγώ», εκφράζοντας περισσότερο την πολιτιστική απώλεια παρά την απλή αρχιτεκτονική αλλαγή.

Η θέση της στο δημόσιο διάλογο

Στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, οι δημόσιες τοποθετήσεις της Αρβελέρ ξεχώριζαν για τον αιχμηρό και ανεπιτήδευτο λόγο της. Για παράδειγμα, η ίδια είχε αφηγηθεί μια προσωπική εμπειρία από τα νιάτα της, όταν μια συμβουλή από τον Αριστοτέλη Ωνάση της είχε μείνει για πάντα: «Είτε καλό πουν για σένα είτε κακό, μην απαντήσεις ποτέ» — μια στάση που αντικατόπτριζε τη σοφία αλλά και την αυτοπεποίθηση με την οποία αντιμετώπιζε τις δημόσιες αντιπαραθέσεις.

Η ίδια δεν φοβόταν να εκφράσει αμφιλεγόμενες απόψεις, όπως για το σημείο ταφής του Μεγάλου Αλεξάνδρου ή για την αξία της δημόσιας ιστορικής εκπαίδευσης, θέματα που συχνά συζητιόνταν έντονα στα ελληνικά μέσα ενημέρωσης.

Κληρονομιά

Με τον θάνατό της στις 16 Φεβρουαρίου 2026, πολιτικοί, ακαδημαϊκοί και απλοί πολίτες τόνισαν τη σημασία του έργου της για την Ελλάδα και την Ευρώπη. Όπως είπε ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης: «Την κοσμοπολίτισσα της σκέψης και του πολιτισμού με την ελληνική καρδιά… μου έμαθε ότι ‘το “αν” να γίνεται “να”’».

Ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας χαρακτήρισε την Αρβελέρ ως «ανεπανάληπτη ακαδημαϊκό» που φώτισε με το έργο της τη διαχρονική ελληνικότητα και την ευρωπαϊκή ταυτότητα, αφήνοντας πίσω της «μία ανεκτίμητη πνευματική παρακαταθήκη».

Η Αρβελέρ, η Αριστερά και ο αιχμηρός λόγος

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν υπήρξε ποτέ «σιωπηλή διανοούμενη». Αντιθέτως, τοποθετήθηκε δημόσια, καθαρά και χωρίς περιστροφές — ακόμη κι όταν αυτό σήμαινε σύγκρουση με τον ίδιο τον πολιτικό χώρο από τον οποίο προερχόταν.

«Γεννήθηκα αριστερή», είχε δηλώσει σε συνέντευξή της το 2020. Η αριστερή της ταυτότητα δεν ήταν συγκυριακή· ήταν βιωματική, ιστορική, σχεδόν υπαρξιακή. Όμως δεν δίσταζε να διαφοροποιηθεί από τον σύγχρονο κομματικό λόγο.

Έξω φρενών με Τσίπρα και τους... Πολάκηδες

Για τον Αλέξη Τσίπρα είχε πει χαρακτηριστικά: «Είμαι έξω φρενών με τον διχαστικό λόγο του Τσίπρα»

Η έννοια της Αριστεράς, για την Αρβελέρ, δεν ήταν σύνθημα. Σε συνέντευξή της στην «Καθημερινή» είχε ξεκαθαρίσει: «Αριστερός είναι αυτός που κάνει αριστερά πράγματα, όχι αυτός που λέει ότι είναι».

Ακόμη πιο αιχμηρή υπήρξε απέναντι στον Παύλο Πολάκη. Όταν εκείνος την είχε επικρίνει, εκείνη απάντησε με το γνώριμο δηκτικό της χιούμορ: «Σκεφθείτε να μη με έβριζε ο Πολάκης, θα αυτοκτονούσα».

Σε άλλη τοποθέτηση είχε σχολιάσει: «Όταν στέλνουμε πολάκηδες στη Βουλή μεγαλώνει η αναξιοπιστία της»

Η Αρβελέρ δεν εγκατέλειψε ποτέ την αριστερή της αυτοτοποθέτηση — εγκατέλειψε όμως την κομματική ανοχή. Για εκείνη, η πολιτική ήταν ηθική στάση και πράξη. Όχι ρητορική ταυτότητα.

Η Αρβελέρ, η Δεξιά και οι δημόσιες στηρίξεις

Παρά την αυτοπροσδιοριζόμενη αριστερή της ταυτότητα, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν δίστασε να εκφράσει δημόσια θετικές κρίσεις για πρόσωπα της Κεντροδεξιάς.

Για τον Κυριάκο Μητσοτάκη είχε πει σχετικά ότι ο πρωθυπουργός αποτελεί «δώρο για την Ελλάδα». Η τοποθέτηση αυτή προκάλεσε αίσθηση, ακριβώς επειδή προερχόταν από μια ιστορικό που είχε ταυτιστεί με την Αριστερά της Αντίστασης.

Ανάλογη ήταν και η δημόσια στήριξή της στη Λίνα Μενδώνη, την περίοδο που η Υπουργός Πολιτισμού δεχόταν πολιτική πίεση. Η Αρβελέρ είχε σταθεί ανοιχτά υπέρ της, τονίζοντας τη σημασία της θεσμικής σταθερότητας στον πολιτισμό. Η στάση της δεν ερμηνεύτηκε ως μεταστροφή, αλλά ως συνέπεια: η Αρβελέρ στήριζε πρόσωπα — όχι παρατάξεις. Η πολιτική της σκέψη ήταν υπεράνω κομματικών γραμμών. Για εκείνη, το ερώτημα δεν ήταν «δεξιά ή αριστερά», αλλά «ωφέλιμο ή επιζήμιο για την Ελλάδα».

Η Αρβελέρ και η Ελλάδα: Ιστορία, Ταυτότητα και Οργή

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε, πάνω απ’ όλα, ιστορικός του Ελληνισμού. Και όταν ένιωθε ότι η ιστορική μνήμη προσβαλλόταν, μιλούσε με ένταση.

Για τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, είχε δηλώσει στην «Καθημερινή»: «Σήμερα έγινε η πραγματική άλωση της Πόλης», ενώ είχε προσθέσει μιλώντας στο «Βήμα» ότι η κίνηση αυτή «είναι το τέλος του πολιτισμού», καταγγέλλοντας ότι «οι Τούρκοι έχουν διαστρεβλώσει όλη την Ιστορία».

Η τοποθέτησή της για το Μακεδονικό υπήρξε επίσης σαφής. Σε συνέντευξη στην είχε δηλώσει: «Είμαι αντίθετη με τον όρο “Βόρεια Μακεδονία”. Ανέκαθεν ήμουν υπέρ του όρου "Νέα Μακεδονία". Γιατί η Βόρεια Μακεδονία προϋποθέτει και τη Νότια». Αλλά η Αρβελέρ δεν χαριζόταν ούτε στους Έλληνες. Σε άλλη τοποθέτησή της είχε πει ότι: «Η Ελλάδα είναι η πιο ρατσιστική χώρα της Ευρώπης» και πως «ο Θεός της Ελλάδας δεν βαρέθηκε την Ελλάδα – ίσως βαρέθηκε τους Έλληνες».

Η κριτική της δεν αναιρούσε την αγάπη της για τη χώρα, την επιβεβαίωνε. Για την Αρβελέρ, η Ελλάδα ήταν ευθύνη — όχι σύνθημα. Η Ιστορία ήταν καθρέφτης — όχι εργαλείο. Και ο πολιτισμός ήταν υπόθεση παγκόσμια, όχι εθνική ιδιοκτησία.

Η ζωή και το έργο της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ αποτυπώνουν τον ρόλο ενός πνευματικού ανθρώπου που δεν έμεινε μόνο στις ακαδημαϊκές αίθουσες, αλλά πήρε θέση στα μεγάλα πολιτιστικά και κοινωνικά ζητήματα της εποχής της. Η κληρονομιά της — μέσα από τις ιδέες, τα βιβλία, τις ομιλίες και τις συνεντεύξεις της — θα συνεχίσει να εμπνέει όσους αναζητούν βαθύτερη κατανόηση της Ιστορίας, του Πολιτισμού και του κόσμου γύρω μας.