Η ήττα των Βυζαντινών στο Μυριοκέφαλο από τους Σελτζούκους Τούρκους και οι συνέπειές της

Snapshot

• Η ήττα των Βυζαντινών στο Μυριοκέφαλο το 1176 από τους Σελτζούκους Τούρκους οδήγησε σε σημαντική αποδυνάμωση της αυτοκρατορίας στη Μικρά Ασία.
• Ο αυτοκράτορας Μανουήλ Α' υπέστη μεγάλες απώλειες και το ηθικό των κατοίκων της Ανατολής καταρρακώθηκε μετά τη μάχη.
• Η αποτυχία αυτή συνέβη λόγω υποτίμησης του τουρκικού κινδύνου, καθώς ο Μανουήλ είχε στραφεί κυρίως προς τη Δύση και τις συρράξεις με Νορμανδούς και Ούγγρους.
• Παρά την ήττα, ο Μανουήλ δέχτηκε πρόταση ειρήνης από τον σουλτάνο Κιλίτζ Αρσλάν, η οποία βασίστηκε σε πολιτικές και στρατιωτικές παρασκηνιακές κινήσεις.
• Η ήττα στο Μυριοκέφαλο συγκρίνεται με αυτή στο Μαντζικέρτ του 1071, καθώς σηματοδότησε σημαντική απώλεια εδαφών και επιρροής για το Βυζάντιο.

Snapshot powered by AI

Το 1143 ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ιωάννης Β' Κομνηνός πληγώθηκε από ένα δηλητηριασμένο βέλος, κατά το κυνήγι αγριόχοιρων στην Κιλικία. Είχε ανέβει στον θρόνο το 1118 και στη διάρκεια της βασιλείας του σημείωσε αξιόλογες επιτυχίες στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής, αφού αντιμετώπισε με επιτυχία τους εχθρούς της αυτοκρατορίας, ενώ κατόρθωσε να την επεκτείνει εδαφικά.

Στα χρόνια που κυβέρνησε το Βυζάντιο, δεν έγινε καμία σταυροφορία, κάτι που τον βοήθησε ιδιαίτερα. Εκμεταλλευόμενος τις περιστάσεις και τις διαφορές μεταξύ των τουρκικών κρατιδίων ανακατέλαβε πολλές περιοχές της δυτικής και βόρειας Μικράς Ασίας. Εξουδετέρωσε τους Πετσενέγους (Πατζινάκες) και διευθέτησε την κατάσταση στη Σερβία. Νίκησε τους Ούγγρους, που αποτελούσαν μια αξιόλογη δύναμη της εποχής, επιβλήθηκε επί των Αρμενίων της λεγόμενης "Μικράς Αρμενίας" (1137), ανακτώντας παράλληλα πολλές πόλεις της Κιλικίας και του πριγκιπάτου της Αντιόχειας. Προχώρησε παράλληλα σε αναδιοργάνωση της Αυτοκρατορίας στο εσωτερικό. Ωστόσο, ο θάνατός του στις 8 Απριλίου 1043 έδωσε τέλος και στα σχέδιά του. Για την εξαιρετικά επιτυχημένη βασιλεία του, ο λαός τον ονόμασε "Καλοϊωάννη".

Μανουήλ Α' Κομνηνός: Ο φιλόδοξος και... γυναικάς αυτοκράτορας

Από τον γάμο του με την ουγγρικής καταγωγής Πρόσκα, ο Ιωάννης Β΄ απέκτησε τέσσερις γιους. Οι δύο μεγαλύτεροι, ο Αλέξιος ο Συναυτοκράτορας και ο Ανδρόνικος πέθαναν από πυρετό το 1182. Ο τρίτος, ο Ισαάκιος ήταν οξύθυμος και ακατάλληλος για αυτοκράτορας, σύμφωνα με τον πατέρα του, ο οποίος επέλεξε για διάδοχό του τον Μανουήλ, τον μικρότερο από τους τέσσερις γιους του, ο οποίος είχε διακριθεί σε μάχες πολεμώντας μαζί με τον πατέρα του, κυρίως δε στη μάχη της Νεοκαισάρειας.

Ο Μανουήλ ήταν μαζί με τον Ιωάννη Β' στο κυνήγι στην Κιλικία. Κάποιοι ιστορικοί αναφέρουν ότι ίσως ο "Καλοϊωάννης" δολοφονήθηκε... Οι βυζαντινοί στρατιώτες ανακήρυξαν τον Μανουήλ αυτοκράτορα.Αυτός έστειλε τον Μέγα Δομέστικο Ιωάννη Αξούχο, να φυλακίσει τον αδελφό του Ισαάκιο, που ζούσε στο Μέγα Παλάτιον, κατείχε την αυτοκρατορική σφραγίδα και ήταν πολύ πιθανό να σφετεριστεί τον θρόνο.

Πραγματικά, ο Αξούχος έκανε ό,τι του είπε ο Μανουήλ. Αυτός, σύμφωνα με την παράδοση οικοδόμησε μοναστήρι στο σημείο όπου πέθανε ο πατέρας του και επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη τον Αύγουστο του 1143. Ήταν αρκετά ψηλός, αν και ελαφρά καμπουριασμένος, μελαμψός όπως ο πατέρας του, αλλά πιο ωραίος από αυτόν και, όπως αποδείχτηκε, μεγάλος λάτρης του γυναικείου φύλου. Παντρεύτηκε δύο φορές, ενώ είχε και πολλές ερωμένες, ανάμεσα στις οποίες και μια ανιψιά του.

Ο Μανουήλ στέφθηκε αυτοκράτορας από τον Πατριάρχη Μιχαήλ Β' Κουρκούα. Μετά από σύντομο χρονικό διάστημα απελευθέρωσε τον αδελφό του Ισαάκιο. Στη συνέχεια διέταξε να δοθούν από 2 χρυσά τεμάχια, σε κάθε ιδιοκτήτη σπιτιού στην Κωνσταντινούπολη και 200 τεμάχια χρυσού στη Βυζαντινή Εκκλησία.

Ο Μανουήλ και η Δύση

Ο Μανουήλ έθεσε στον κύριο στόχο του την αντιμετώπιση των Νορμανδών και την ανακατάληψη της Ιταλίας. Ωστόσο, η κατάληψη της Έδεσσας της Συρίας το 1143, από τον ισχυρό εμίρη Ιμαντεντίν Ζενγκί τον ανάγκασε να στραφεί προς την Ανατολή, αν και ο Ζενγκί δολοφονήθηκε το 1146. Το Σουλτανάτο του Ρουμ είχε γίνει ιδιαίτερα απειλητικό για το Βυζάντιο. Ο Μανουήλ εκστράτευσε εναντίον των Τούρκων και τους νίκησε στο Αφιόν Καραχισάρ. Στη συνέχεια στράφηκε προς το Ικόνιο. Λεηλάτησε τις περιοχές γύρω από την πόλη, όμως δεν μπόρεσε να αλώσει το φρούριό της.

Καθώς οι Δυτικοί ετοίμαζαν μία νέα Σταυροφορία, ο Μανουήλ επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη. Το 1146 ξεκίνησε η Β' Σταυροφορία, με επικεφαλής τον Γάλλο αυτοκράτορα Λουδοβίκο Ζ' και τον ηγεμόνα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Κορράδο Γ' (Κόνραντ Γ'). Οι σταυροφόροι είχαν "ενισχυθεί" από άτακτους εγκληματίες, αγροίκους και φυγόποινους. Προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές στη Θράκη και συγκρούστηκαν με τα βυζαντινά στρατεύματα. Οι επικεφαλής των σταυροφόρων είχαν όπως φαίνεται σκοπό να κυριεύσουν την Κωνσταντινούπολη. Όμως, με ένα έξυπνο τέχνασμα, ο Μανουήλ τους απομάκρυνε προς την ασιατική ακτή της Βασιλεύουσας. Παράλληλα, αποκατέστησε τις σχέσεις του με τον Κορράδο καθώς παντρεύτηκε την κουνιάδα του (ή ετεροθαλή αδελφή του κατ' άλλους), Βέρθα του Σούλτσμπαχ, που ως αυτοκράτειρα έλαβε το όνομα Ειρήνη.Στο μεταξύ ένας νέος βασιλιάς των Νορμανδών στη Σικελία, ο Ρογήρος Δ' άρχισε τις επιδρομές στα βυζαντινά εδάφη της Ελλάδας, ξεκινώντας από την Κέρκυρα. Ο διοικητής του εκστρατευτικού του σώματος, ένας Έλληνας αποστάτης μουσουλμάνος, ο Γεώργιος της Αντιόχειας έφτασε στην ηπειρωτική Ελλάδα.

Αρκετοί, αγανακτισμένοι και απογοητευμένοι από τη βαριά φορολογία των Βυζαντινών, τον καλωσόρισαν με ανακούφιση. Όμως, οι λεηλασίες και η καταστροφή της Θήβας και της Κορίνθου προκάλεσαν αγανάκτηση.

Παράλληλα, ο Γεώργιος πήρε όλους τους φημισμένους μεταξουργούς της νότιας Ελλάδας και τους μετέφερε στη Σικελία εκμηδενίζοντας μια σημαντική πηγή πλούτου και καταστρέφοντας μία ολόκληρη βιοτεχνία. Ο Μανουήλ αποκαλώντας τον Ρογήρο "δράκο και εχθρό όλων των Χριστιανών", άρχισε να σχεδιάζει την ανακατάληψη της Σικελίας και της Νότιας Ιταλίας.Μετά την αποτυχία της Β' Σταυροφορίας συγκροτήθηκε συμμαχία εναντίον του Ρογήρου. Όμως μια σειρά από απρόβλεπτα γεγονότα άλλαξαν τα σχέδια του Μανουήλ. Το 1152, ο Κορράδος πέθανε και τον διαδέχθηκε ο Φρειδερίκος Α' Χοχενστάουφεν (Μπαρμπαρόσας). Το 1153 πέθανε ο πάπας Ευγένιος Γ' (τον διαδέχθηκε ο Άγγλος Νίκολας Μπρέικσπερ, ως Αδριανός Δ') και το 1154 ο Ρογήρος Δ' .Το 1155 ο Μανουήλ οργάνωσε εκστρατεία εναντίον της Ιταλίας. Η απρόσμενη βοήθεια του Νορμανδού κόμη Ροβέρτου του Λοριτέλο, που ήθελε να ανατρέψει, τον Γουλιέλμο της Σικελίας και του νέου πάπα έδωσαν στον Μανουήλ τη δυνατότητα να επιβάλλει τη βυζαντινή κυριαρχία από την Ανκόνα ως τον Τάραντα. Η υπεροψία όμως του Βυζαντινού στρατηγού Μιχαήλ Παλαιολόγου εξόργισε τον Ροβέρτο που διέλυσε τη συμμαχία. Οι Νορμανδοί αντεπιτέθηκαν με επικεφαλής τον Γουλιέλμο και κατατρόπωσαν τους Βυζαντινούς το 1156. Ο Μανουήλ αναγκάστηκε να ομαλοποιήσει τις σχέσεις του με τον Γουλιέλμο. Ο Στρατηγός Ιωάννης Δούκας, που είχε αιχμαλωτιστεί απελευθερώθηκε και πλέον ο αυτοκράτορας μπορούσε να ασχοληθεί με τον μουσουλμανικό κίνδυνο στην Ανατολή (1158).

Ο Ρεϊνάλδος του Σατιγιόν, ο τελευταίος πρίγκιπας της Αντιόχειας επιτέθηκε και λεηλάτησε τη βυζαντινή Κύπρο. Αιχμαλώτισε τον ανιψιό του Μανουήλ, που ήταν επικεφαλής της φρουράς του νησιού και έκοψε τις μύτες των Ελλήνων ιερέων!

Έξαλλος ο Μανουήλ έφτασε στην Κιλικία, απέναντι από την Κύπρο και στρατοπέδευσε στη Μοψουεστία (κοντά στο σημερινό Ισκεντερούμ). Ο Ρεϊνάλδος που είχε φτάσει στην Κιλικία τρέμοντας, βρέθηκε φορώντας ένα τσουβάλι έξω από το στρατόπεδο του Μανουήλ. Τελικά οδηγήθηκε ξυπόλυτος και ασκεπής μπροστά στον υψηλόσωμο Μανουήλ και τους επιβλητικούς Βάραγγους φρουρούς του. Ο αυτοκράτορας προσποιήθηκε ότι δεν τον πρόσεξε. Ξαφνικά, στράφηκε προς το μέρος του και τον διέταξε να παραδοθεί αμέσως η Αντιόχεια, κάτι που βέβαια έγινε.

Παραδόξως, ο Ρεϊνάλδος, δεν εκτελέστηκε. Αντίθετα, ο Μανουήλ αξιοποίησε τον ίδιο και στρατεύματά του εναντίον των Τούρκων στη συνέχεια. Το Πάσχα του 1159, ο Μανουήλ, επικεφαλής επιβλητικής πομπής, στην οποία συμμετείχε και ο Ρεϊνάλνδος έκανε την είσοδό του στην Αντιόχεια. Στην πομπή συμμετείχε επίσης και ο βασιλιάς Βαλδουίνος Γ' της Ιερουσαλήμ. Όταν το 1159 πέθανε η Γερμανίδα σύζυγος του Μανουήλ, ο Βαλδουίνος του πρότεινε να παντρευτεί την όμορφη ξαδέλφη του Μελισσάνθη. Όμως, ο αυτοκράτορας προτιμούσε τις ξανθιές και επέλεξε την αδελφή της Μαρία, την οποία και νυμφεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1161. Λίγους μήνες αργότερα, ο Βαλδουίνος πέθανε.

Ο Μανουήλ, ο Κιλίτζ Αρσλάν Β', οι Ούγγροι και οι Βενετοί

Πλέον, το σοβαρότερο πρόβλημα για το Βυζάντιο ήταν οι Σελτζούκοι Τούρκοι στη Μικρά Ασία. Ο αλαζόνας σουλτάνος του Ικονίου Κιλίτζ Αρσλάν Β' έπρεπε να υποταχθεί για να διατηρηθεί ασφαλής η αυτοκρατορική οδός προς την Αντιόχεια.

Με ένα ευφυές σχέδιο, που περιλάμβανε ταυτόχρονα επιθέσεις από τον Βυζαντινό Στρατηγό Ιωάννη Κοντοστέφανο, μαζί με ένα απόσπασμα του Ρεϊνάλδου του Σατιγιόν και μια κίνηση λαβίδας από τον σουλτάνο Νουρεντίν του Χαλεπίου, έναν απόγονο του Τούρκου Ζένγκι, που αναφέραμε παραπάνω και ο οποίος είχε συμμαχήσει προσωρινά με τον Βυζαντινό αυτοκράτορα, ο Κιλίτζ Αρσλάν συνθηκολόγησε χωρίς να πολεμήσει. Το 1162 επισκέφθηκε την Κωνσταντινούπολη. Ο Μανουήλ τον φιλοξενούσε στο παλάτι, οργανώνοντας μάλιστα συχνά βραδιές διασκέδασης για τον ίδιο και τη συνοδεία του.

Άλλα προβλήματα όμως προέκυψαν για τον Μανουήλ, αυτή τη φορά από την Ουγγαρία. Ο νέος βασιλιάς Στέφανος Γ' ανέτρεψε συμφωνίες που είχαν γίνει παλαιότερα για τη Δαλματία και την υπόλοιπη Κροατία, όπου το Βυζάντιο είχε στρατηγικά συμφέροντα. Ο Μανουήλ πέρασε τον Δούναβη αποφασισμένος να τιμωρήσει τους Ούγγρους. Χρειάστηκε όμως να περάσουν τρία χρόνια, έως ότου ο βυζαντινός Στρατηγός Ανδρόνικος Κοντοστέφανος ειρηνεύσει την περιοχή. Αυτό εξόργισε τους Βενετούς, καθώς η Δαλματία και η Κροατία βρίσκονταν απέναντί τους. Παράλληλα, ο Μανουήλ μετά από εκκλήσεις των Ελλήνων δήμευσε τις περιουσίες 10.000 Βενετών που βρίσκονταν στην Κωνσταντινούπολη και τους έδιωξε. Ο δόγης Βιτάλιος Β' Μιχαήλ θεώρησε την ενέργεια αυτή εχθρική. Με 120 πλοία ξεκίνησε για την Κωνσταντινούπολη. Στην Εύβοια συναντήθηκε με απεσταλμένους του Μανουήλ, που του πρότειναν να συζητήσουν το θέμα για να βρουν μια λύση και να μην εμπλακούν σε πόλεμο. Ο δόγης συμφώνησε. Ενώ βρισκόταν στο Αιγαίο, ο βενετικός στόλος χτυπήθηκε από πανώλη. Χιλιάδες στρατιώτες πέθαναν. Ο Μανουήλ παράλληλα, φέρθηκε με άσχημο τρόπο στους Βενετούς πρέσβεις και τους έδιωξε απ' το παλάτι. Ο δόγης σε άθλια ψυχολογική κατάσταση επέστρεψε στη Βενετία όπου βρήκε φρικτό θάνατο, καθώς το εξαγριωμένο πλήθος τον μαχαίρωσε.

Η μάχη του Μυριοκέφαλου (Σεπτέμβριος 1176)

Για τα γεγονότα μεταξύ 1162-1174 στα βυζαντινοτουρκικά σύνορα δεν είναι γνωστά πολλά στοιχεία. Γνωρίζουμε ότι Τούρκοι νομάδες εμφανίστηκαν στις πόλεις της Πεντάπολης Φρυγίας, αλλά ο Μανουήλ τους εκδίωξε. Οι Τούρκοι λεηλάτησαν τη Λαοδίκεια και πήραν μαζί τους πολλούς ανθρώπους και ζώα. Ο Μανουήλ φρόντισε για την αμυντική θωράκιση των περιοχών κοντά στην Πέργαμο, το Αδραμύττιο και τα Χλιαρά, για την προστασία των χωριών και του αγροτικού πληθυσμού από τους Τούρκους.

Μεγάλο πρόβλημα για τους Βυζαντινούς ήταν οι Τουρκομάνοι. Άτακτοι νομάδες, που χτυπούσαν τις βυζαντινές πόλεις και τις λεηλατούσαν. Ο Μανουήλ αποφάσισε να τους εξοντώσει, τουλάχιστον από το Δορύλαιο, μια σημαντική πόλη που είχε εγκαταλειφθεί από τους κατοίκους της, λόγω των επιδρομών των νομάδων. Το 1175-76 ο αυτοκράτορας έφτασε στο Δορύλαιο, έδιωξε τους Τουρκομάνους και ξανάχτισε την πόλη και τα τείχη της. Νοτιότερα ξανάχτισε την οχυρή πόλη Χώμα - Σούβλαιον.

Το 1176, ο Μανουήλ αποφάσισε να χτυπήσει το σουλτανάτο, να καταλάβει το Ικόνιο και να αιχμαλωτίσει τον Κιλίτς - Αρσλάν.

Ο αυτοκράτορας στρατολόγησε πολλούς άνδρες, κυρίως Λατίνους και Ούζους από την περιοχή του Δούναβη. Έστειλε ένα απόσπασμα υπό τον ανιψιό του Ανδρόνικο Βατάτζη για να καταλάβει τη Νεοκαισάρεια και ο ίδιος, με το μεγαλύτερο τμήμα του στρατού και κατευθύνθηκε νότια και, περνώντας από το Χώμα - Σούβλαιον έφτασε στο εγκαταλελειμμένο κάστρο του Μυριοκέφαλου της Φρυγίας, κοντά στη Λαοδίκεια (το σημερινό Ντενιζλί). Η πορεία του Μανουήλ ήταν αργή, λόγω των άοπλων στρατιωτών που συνόδευαν το τεράστιο τμήμα των μεταγωγικών. Παράλληλα, οι Βυζαντινοί δέχονταν επιδρομές Τουρκομάνων "πολυάριθμων σαν ακρίδες" που καταλάβαιναν ότι θα εκδιώκονταν. Σε πολυπληθείς ομάδες των 5.000 - 10.000 ανδρών παρενοχλούσαν τον βυζαντινό στρατό, ενώ 50.000 από αυτούς λεηλάτησαν το στρατόπεδο του αυτοκράτορα την παραμονή της μάχης. Ο σουλτάνος στρατολόγησε πολλούς Τούρκους από τη Μεσοποταμία και πιο ανατολικές περιοχές. Καθώς οι Βυζαντινοί προχωρούσαν, ο Κιλίτζ έκαιγε χωριά και βοσκοτόπια και αποσυρόταν. Παράλληλα μόλυνε όλα τα πηγάδια και τις δεξαμενές με πτώματα γαϊδάρων και σκύλων. Οι Βυζαντινοί στρατιώτες, παραμονές της μάχης έπαθαν δυσεντερία. Παρά την πλεονεκτική του θέση, ο Κιλίτζ έστειλε στον Μανουήλ πρεσβεία με προτάσεις ειρήνης. Αγνοώντας τις συμβουλές των έμπειρων στρατηγών του, ο αυτοκράτορας αρνήθηκε παρασυρόμενος από φιλόδοξους νέους αξιωματικούς. Μετά την άρνηση του Μανουήλ, οι Τούρκοι κατέλαβαν τις κλεισούρες του Τζυβρίτζη απ' όπου θα περνούσαν οι Βυζαντινοί φεύγοντας από το Μυριοκέφαλο.

Περικυκλωμένος από τους Τούρκους στα στενά περάσματα, ο βυζαντινός στρατός κατακρεουργήθηκε. Παράλληλα, μια τρομερή αμμοθύελλα ελαχιστοποίησε την ορατότητα. Η μάχη γινόταν στα τυφλά. Όταν το βράδυ καταλάγιασε η θύελλα, φάνηκε ότι οι Τούρκοι βρίσκονταν σε πλεονεκτική θέση. Άρχισαν μάλιστα να φωνάζουν στους Χριστιανούς Τούρκους του βυζαντινού στρατού, να εγκαταλείψουν τον αυτοκράτορα. Ο Μανουήλ σκέφτηκε να εγκαταλείψει τον στρατό του και να φύγει, τον απέτρεψαν όμως στρατηγοί του, όπως ο Κοντοστέφανος. Λίγο αργότερα, εντελώς αναπάντεχα, ένας αξιωματικός του Κιλίτς, ο Γαβράς ήρθε στον Μανουήλ με δώρο ένα υπέροχο άλογο και προτάσεις για ειρήνη, με βασικό αίτημα το γκρέμισμα των πρόσφατων οχυρωματικών έργων στο Δορύλαιον και το Χώμα - Σούβλαιον. Ο Μανουήλ δέχτηκε περιχαρής. Γιατί όμως ο Κιλίτς Αρσλάν έκανε αυτή την κίνηση; Ο Νικήτας Χωνιάτης δίνει πειστικές εξηγήσεις.

Οι σύμβουλοι του σουλτάνου σε καιρό ειρήνης πληρώνονταν από τον αυτοκράτορα. Προφανώς ήταν αυτοί που συμβούλευσαν τον Κιλίτς να προχωρήσει σε ειρήνη. Οι Τούρκοι είχαν επίσης πολύ μεγάλες απώλειες, κάτι που δεν επέτρεπε στον Κιλίτς να συνεχίσει να μάχεται, ιδιαίτερα καθώς μεγάλα τμήματα του βυζαντινού στρατού είχαν κατορθώσει να ανασυσταθούν, μαζί με τους αρχηγούς τους, γύρω από τον Μανουήλ. Να σημειωθεί, ότι ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο αδελφός της συζύγου του Μανουήλ Μαρίας, Βαλδουίνος της Αντιόχειας που πολέμησε γενναία μαζί με τους άνδρες του, που ήταν Φράγκοι. Κατά την αποχώρησή τους οι Βυζαντινοί δέχτηκαν επιδρομές Τουρκομάνων που έπαιρναν λάφυρα και έσφαζαν τους στρατιώτες που βραδυπορούσαν. Ο Μανουήλ διαμαρτυρήθηκε στον Κιλίτς, που του απάντησε ότι οι Τουρκομάνοι δρούσαν ανεξάρτητα και δεν μπορούσε να ασκήσει έλεγχο σ' αυτούς.

Μαντζικέρτ- Μυριοκέφαλο: 105 χρόνια μετά

Η ήττα των Βυζαντινών στο Μυριοκέφαλο συγκρίνεται από πολλούς με αυτή στο Μαντζικέρτ το 1071. Στο Μυριοκέφαλο, εκατοντάδες μίλια δυτικά από το Ματζικέρτ, έσβησαν τα όνειρα των Βυζαντινών για επανάκτηση της Μικράς Ασίας.

Ο στρατός τους, σε μία πολύ κρίσιμη περίοδο είχε τεράστιες απώλειες. Το ηθικό των κατοίκων της Ανατολής καταρρακώθηκε. Ο Μανουήλ ασχολήθηκε με τη Δύση παραγνωρίζοντας τον τουρκικό κίνδυνο και το πλήρωσε ακριβά. Το 1180 πάντρεψε τον δεκάχρονο γιο του Αλέξιο, με τη Γαλλίδα πριγκίπισσα Αγνή των Καπέτων, εννιά ετών τότε... Η υγεία του είχε κλονιστεί.

Έχοντας ιατρικές γνώσεις, κατάλαβε ότι το τέλος του πλησιάζει.

Έβγαλε τα αυτοκρατορικά ενδύματα, φόρεσε τον μοναχικό τρίβωνα, μετονομάστηκε σε Ματθαίο και πέθανε σε ηλικία 62 ετών, το 1180. Στον τάφο του τοποθετήθηκε μια βαριά πέτρα που είχε κουβαλήσει ο ίδιος στην πλάτη του από την Έφεσο, σε μία από τις εκστρατείες του. Κατά την παράδοση, σ' αυτή τοποθετήθηκε το σώμα του Χριστού, μετά την αποκαθήλωσή Του από τον σταυρό.