7 Οκτωβρίου 1571: Η Ναυμαχία της Ναυπάκτου, η μεγάλη νίκη των χριστιανικών δυνάμεων επί των Οθωμανών

Στις 7 Οκτωβρίου 1571 έγινε σε ελληνικά νερά, συγκεκριμένα στις Εχινάδες Νήσους (τότε Curzolari, Κουρ(τ)ζολάρι) του Ιονίου (πρόκειται για νησίδες που βρίσκονται κατά μήκος των ακτών της Αιτωλοακαρνανίας και κοντά στις εκβολές του Αχελώου), μία από τις πλέον αιματηρές ναυμαχίες όλων των εποχών.

Πρόκειται για τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου (ή του Λεπάντο), όπως έμεινε στην ιστορία. Αυτό οφείλεται στο ότι ολόκληρος ο Κόλπος που έγινε η Ναυμαχία ονομαζόταν από τους Ενετούς «Κόλπος της Ναυπάκτου».

Οι Δυτικοί ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο «Naval Battle of Lepando» (Ναυμαχία του Λεπάντο), από τη μεσαιωνική ονομασία Λεπάντο της Ναυπάκτου. Σύγχρονοι ιστορικοί τοποθετούν την ακριβή τοποθεσία της ναυμαχίας ανάμεσα στο νησί Οξειά, το νοτιότερο από τις Εχινάδες που βρίσκεται στις εκβολές του Αχελώου και το ακρωτήριο Σκρόφα.

Πώς φτάσαμε στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου; - Οι δυνάμεις των αντιπάλων

Το 1570-1571 έγινε ο λεγόμενος Κυπριακός Πόλεμος.

Οι Οθωμανοί κατάφεραν στις αρχές Αυγούστου 1571 να καταλάβουν την Αμμόχωστο και έγιναν κυρίαρχοι σε όλη τη Μεγαλόνησο προβαίνοντας σε σφαγές και άλλες θηριωδίες. Θορυβημένοι οι Δυτικοί από την εκστρατεία του οθωμανικού στόλου στο Αιγαίο, το Ιόνιο και την Ανατολική Μεσόγειο αποφάσισαν να κινητοποιηθούν.

Με πρωτοβουλία του Πάπα, μετέπειτα αγίου, Πίου Ε' συγκροτήθηκε η "Sacra Liga" ("Ιερός Συνασπισμός"), στον οποίο συμμετείχαν οι Βενετοί, οι Ισπανοί και οι παπικές δυνάμεις. Ο Πίος Ε πέτυχε επίσης να δεσμευτούν οι σύμμαχοί του, ότι μέσα σε ένα μήνα θα έχουν έτοιμους τους στόλους τους για δραστηριοποίηση στην Ανατολική Μεσόγειο.

Καθώς τα νέα εκείνη την εποχή καθυστερούσαν πολύ να φτάσουν, ο χριστιανικός στόλος δεν είχε πληροφορηθεί την κατάληψη της Αμμοχώστου, όταν στις 16 Σεπτεμβρίου 1571 συγκεντρώθηκε στη Μεσσήνη της Ιταλίας.

Εκτός από Βενετούς, Ισπανούς και δυνάμεις του Πάπα υπήρχαν πλοία από τη Σαβοΐα, των ιπποτών της Μάλτας, της Τοσκάνης και άλλων μικρότερων ιταλικών κρατιδίων. Καθοριστικής σημασίας για την εξέλιξη της Ναυμαχίας ήταν η ανάθεση της ηγεσίας του ενωμένου χριστιανικού στόλου στον νεαρό, 24χρονο τότε Δον Χουάν τον Αυστριακό (1547-1578), νόθο γιο του Κάρολου Ε'.

Ο Δον Χουάν, που φαίνεται ότι στόχευε στη συνέχεια να οργανώσει επανάσταση των Ελλήνων γεφύρωσε τις διαφορές μεταξύ των άλλων ναυάρχων: του Γενουάτη Τζαν Αντρέα Ντόρια, του Ενετού Σεμπαστιάνο Βενιέρ(ι) και του Μαρκαντόνιο Κολόνα επικεφαλής του παπικού στόλου.

Δέκα μέρες μετά την αναχώρησή του, ο χριστιανικός στόλος έφτασε στην Κέρκυρα, όπου έγινε δεκτός με ενθουσιασμό από τους Έλληνες του νησιού. Τρεις μέρες αργότερα, ο στόλος αγκυροβόλησε στον όρμο της, σημερινής, Ηγουμενίτσας. Εκεί μαθεύτηκε η κατάληψη της Αμμοχώστου και οι φρικαλεότητες των Τούρκων.

Ο Δον Χουάν και οι τρεις ναύαρχοι αποφάσισαν να μην πουν τίποτα γι' αυτό στους άντρες τους, να αναβάλλουν τις αποβατικές επιχειρήσεις που είχαν προγραμματίσει στην ηπειρωτική Ελλάδα και να αντιμετωπίσουν κατά μέτωπο τον οθωμανικό στόλο που τότε ναυλοχούσε στη Ναύπακτο. Είναι χαρακτηριστικό, ότι πλοηγοί του ισπανικού στόλου που προπορευόταν και είχε επικεφαλής τον Gil de Andrade στα δύσκολα νερά του Ιονίου σε Πρέβεζα, Λευκάδα και νοτιότερα ήταν Έλληνες. Στις 3 Οκτωβρίου, ο χριστιανικός στόλος ξεκίνησε για την Κεφαλλονιά.

Στις 5 Οκτωβρίου 1571, όλες οι χριστιανικές δυνάμεις συγκεντρώθηκαν στην Κεφαλλονιά. Τον αποτελούσαν περίπου 210 γαλέρες, οι μισές από τις οποίες ήταν ισπανικές, 30 ισπανικές φρεγάτες και 24 μεταφορικά σκάφη (τα 22 από τα οποία ήταν ισπανικά). Πολλά από τα βενετικά σκάφη εξοπλίστηκαν και διοικούνταν από Έλληνες που ζούσαν στη Βενετία. Δεν ήταν όμως μόνο αυτή η ελληνική συμμετοχή.

Οι Κερκυραίοι διέθεσαν τέσσερις γαλέρες και πολλά μικρότερα βοηθητικά σκάφη. Οι Ζακυνθινοί εξόπλισαν τέσσερα πολεμικά πλοία με σοπροκόμιτους (κυβερνήτες), τους Αντώνιο Κουτούβαλη, Αντώνιο Μονδίνο, Δημήτριο Κομούτο και Μαρίνο Σιγούρο.

Στα πλοία αυτά έσπευσαν να επιβιβαστούν ως εθελοντές, Κεφαλλονίτες, Τσιριγώτες (από το Τσιρίγο, τα Κύθηρα), ακόμα και Κυκλαδίτες. Πιο σημαντική όμως για τον Δον Χουάν ήταν η βοήθεια που ήρθε από την ενετοκρατούμενη, τότε, Κρήτη: 28 γαλέρες, 22 ναυλωμένες από Κρητικούς ευγενείς βενετικής καταγωγής και 6 από Έλληνες της Κρήτης.

Από την Κρήτη έφτασαν και πολλά μικρότερα πλοία (γαλεότες, φούστες κ.ά), ναυλωμένα από ευγενείς Έλληνες, ανάμεσά τους και τον Μανούσο Θεοτοκόπουλο, αδελφό του μεγάλου ζωγράφου Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (Ελ Γκρέκο).

Από την Κέρκυρα, συμμετείχαν στη Ναυμαχία τουλάχιστον 300 άντρες, εκτός από τους κωπηλάτες. Μικρότερος ήταν ο αριθμός των Ελλήνων από τα άλλα νησιά του Ιονίου που συμμετείχαν στη Ναυμαχία. Από την Κρήτη στρατολογήθηκαν στα τρία χρόνια του, λεγόμενου "Κυπριακού Πολέμου" 7.000 οπλίτες και 9.000 κωπηλάτες.

Ο Δον Χουάν θεωρούσε ως μόνο αξιόμαχο, το τμήμα του στόλου που είχε εξοπλιστεί και επανδρωθεί στην Κρήτη.

Συνολικά, στην εκστρατεία του 1571 πήραν μέρος: 28.000 στρατιώτες, στην υπηρεσία των Ισπανών (το 1/3 στρατολογήθηκε στην Ισπανία και οι υπόλοιποι στη Γερμανία και την Ιταλία, με άγνωστο αριθμό Ελλήνων και Αλβανών από τα βασίλεια της Νεάπολης και της Σικελίας), 8.000 στην υπηρεσία των Ενετών με σημαντικό αριθμό Ελλήνων υπηκόων της Βενετίας), 2.000 ήταν στην υπηρεσία του Πάπα και μερικές εκατοντάδες από τη Μάλτα, τη Σαβοΐα και μικρότερα ιταλικά βασίλεια. Υπήρχαν επίσης πολλοί εθελοντές, από διάφορα μέρη της χριστιανικής Ευρώπης.

Οι Οθωμανοί είχαν 210-230 γαλέρες και 50 μικρότερα σκάφη. Επικεφαλής του ήταν ο καπουδάν πασάς Μουεζίν - ζαντέ Αλή, συνεπικουρούμενος από τον Αιγύπτιο Μεχμέτ Σιρόκο και τον Ουλούτζ Αλή, μπέη του Αλγερίου.

Η ναυμαχία της Ναυπάκτου (7 Οκτωβρίου 1571)

Τα χαράματα της 7ης Οκτωβρίου 1571, ο Τούρκος Αρχιναύαρχος άρχισε να οδηγεί τον στόλο του στα δυτικά του Κορινθιακού Κόλπου, για να συναντήσει τον χριστιανικό που κατευθυνόταν προς τις εκβολές του Αχελώου.

Αν και αρχικά η Ναυμαχία είχε "ιπποτικά" χαρακτηριστικά, σύντομα εξελίχθηκε, λόγω του αμοιβαίου θρησκευτικού και φυλετικού μίσους, σε αδυσώπητη και άτακτη μάχη.

Τα πλοία πλησίαζαν πολύ κοντά, γάντζοι ρίχτηκαν εκατέρωθεν, ενώ οι μάχες δίνονταν πλέον από κατάστρωμα σε κατάστρωμα, σώμα με σώμα, με όλα τα διαθέσιμα όπλα. Οι Οθωμανοί χρησιμοποιούσαν πυροβόλα όπλα, τόξα, σφεντόνες και γιαταγάνια. Οι Χριστιανοί στηρίχτηκαν κυρίως στον ανώτερο οπλισμό τους, ιδίως στα αρκεβούζια.

Το ισπανικό Πεζικό, ονομαστό ως τότε για τις ικανότητές του στην ξηρά είχε σημαντική συμβολή και στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου. Οι βενετικές γελεάσες, που είχαν τοποθετηθεί μπροστά από τις γαλέρες με τον άρτιο εξοπλισμό τους σε πυροβόλα ήταν αληθινά φρούρια. Πολύ σημαντικές ήταν επίσης η ικανότητα του 24χρονου Δον Χουάν και η εμπειρία των άλλων Χριστιανών Ναυάρχου.

Όλοι σχεδόν ιστορικοί μιλούν με άκρως κολακευτικά λόγια για τον Δον Χουάν. Η ναυμαχία διήρκησε περίπου 5 ώρες. Οι Οθωμανοί υπέστησαν πανωλεθρία.

Ο Μουεζίν - ζαντέ Αλή και ο Μεχμέτ Σιρόκο σκοτώθηκαν, μαζί με 20.000 άντρες τους. Από τις 230 οθωμανικές γαλέρες διέφυγαν μόνο 35, μαζί με 15 περίπου μικρότερα σκάφη. Μερικά κατευθύνθηκαν στη Ναύπακτο και άλλα υπό τη διακυβέρνηση του ικανότατου Ουλούτζ Αλή στην Πρέβεζα. 117 οθωμανικές γαλέρες πέρασαν στα χέρια των συμμάχων. 3.500 Οθωμανοί στρατιώτες αιχμαλωτίστηκαν. 10.000 κωπηλάτες, Έλληνες οι περισσότεροι, που αιχμαλωτίστηκαν, αφέθηκαν ελεύθεροι.

Μάλιστα, οι περισσότεροι είχαν δείξει παθητική στάση κατά τη διάρκεια της Ναυμαχίας, ενώ άλλοι, μέσα στη γενική σύγχυση έσπασαν τα δεσμά τους και επιτέθηκαν εναντίον των δυναστών τους. Χιλιάδες Χριστιανοί σκλάβοι όμως βρήκαν τραγικό θάνατο στα οθωμανικά πλοία που βούλιαξαν, εμβολίστηκαν ή πυρπολήθηκαν από τα χριστιανικά.

Είναι χαρακτηριστικό δείγμα της αγριότητας της Ναυμαχίας, ότι και οι σύμμαχοι είχαν σοβαρές απώλειες. 7.500 νεκροί, ανάμεσά τους και ο Α. Μπαρμπαρίγκο, ένας από τους επικεφαλής του βενετικού στόλου και 14.000 τραυματίες, 4.000 από τους οποίους πέθαναν από τα τραύματά τους τις επόμενες ημέρες. Επίσης, 2.300 κωπηλάτες έχασαν τη ζωή τους κατά την καταστροφή 15 περίπου συμμαχικών πλοίων διαφόρων τύπων.

Έχει περάσει σε δεύτερη μοίρα το βαρύτατο τίμημα που πλήρωσαν οι Έλληνες και στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου. Το 30-40% των πληρωμάτων των οθωμανικών πλοίων ήταν Έλληνες. Αναφέρεται ότι ο σουλτάνος Σελίμ Β’ είχε υποχρεώσει με φιρμάνι 15.000 Έλληνες να ενταχθούν στα πληρώματά τους.

Πολλοί Κρητικοί και Επτανήσιοι σκοτώθηκαν κατά τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου, ενώ και από τους 2.300 νεκρούς κωπηλάτες των συμμαχικών πλοίων οι περισσότεροι ήταν Έλληνες. Και κατά την προσφιλή τακτική τους, οι Τούρκοι ξέσπασαν σε αντίποινα ή προληπτικές βάρβαρες ενέργειες, στους Έλληνες των περιοχών που κατείχαν. Ήπειρος, Αιγαίο, Κύπρος και Πελοπόννησος πλήρωσαν βαρύτατο τίμημα.

Όπως είναι ίσως γνωστό στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου πήρε μέρος και ο δημιουργός του «Δον Κιχότη» Μιγκέλ ντε Θερβάντες, 24 ετών τότε. Αν και τραυματίστηκε σοβαρά, καθώς μια σφαίρα του αχρήστεψε το αριστερό χέρι, πάντα ήταν περήφανος για τη συμμετοχή του στη Ναυμαχία.

Μάλιστα, σε κείμενό του αναφέρει κάτι που γράφτηκε στη συνέχεια και από πολλούς ιστορικούς: «Την ημέρα εκείνη, διαλύθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο η μέχρι τότε υφιστάμενη πεποίθηση ότι οι Τούρκοι ήταν στη θάλασσα αήττητοι».

Ο απόηχος και οι συνέπειες της Ναυμαχίας της Ναυπάκτου

Η μεγάλη νίκη των συμμάχων επί των Τούρκων στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου πανηγυρίστηκε έντονα σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο.

Από τη Ρώμη, τη Βενετία και τη Μαδρίτη, ως τις υπερπόντιες κτήσεις στην Αμερική, τις Ινδίες και την Άπω Ανατολή. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, ακόμα και στην τουρκόφιλη Γαλλία έγιναν δοξολογίες. Πλήθος ποιητών και ζωγράφων (Βερονέζε, Τιτσιάνο, Τιντορέτο κ.ά.) απαθανάτισαν τον χριστιανικό θρίαμβο.

Στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Αθήνας υπάρχει πίνακας αγνώστου ζωγράφου που θεωρείται ότι παρέχει την πιο πιστή απεικόνιση της Ναυμαχίας. Ο Κρητικός ζωγράφος Γεώργιος Κλόντζας απεικόνισε το ιστορικό γεγονός σε μια μικρογραφία αυτόγραφου κώδικά του, που φυλάσσεται στη Βενετία, ενώ ο Αντώνιος Βασιλάκης - Alliense (1556-1629), που καταγόταν από τη Μήλο, σε πίνακά του απεικόνισε τις συγκρούσεις Χριστιανών και Τούρκων στα ηπειρωτικά ελληνικά παράλια το ίδιο έτος (1571), σε πίνακα με τίτλο «Εδώ είναι η μεγαλοτάτη βιττόρια (=νίκη) των Χριστιανών».

Ο Γάλλος Montaigne (1533-1592) γράφει ότι η Ναυμαχία της Ναυπάκτου εγκαινίασε την αρχή της βαθμιαίας και αναπότρεπτης καταρρεύσεως των Τούρκων, ενώ ο συμπατριώτης του ιστορικός Fernand Braudel θεωρεί τη συμμαχική νίκη της 7ης Οκτωβρίου 1571, ως το τέλος ενός «συμπλέγματος κατωτερότητας» του χριστιανικού κόσμου έναντι της δύναμης των Οθωμανών.

Ο Ουλούτζ Αλή ανέλαβε την ηγεσία του οθωμανικού στόλου ως Καπουδάν πασάς. Στα τέλη της άνοιξης του 1572, ο οθωμανικός στόλος εμφανίστηκε πάλι απειλητικά στο Αιγαίο. Τον αποτελούσαν 250 γαλέρες, γαλεάσες και άλλα μικρότερα σκάφη. Ο στόλος όμως είχε ελλείψεις σε έμψυχο υλικό και όπλα, ενώ η πριν τη Ναύπακτο επιθετικότητά του είχε χαθεί.

Διθυραμβικά ήταν τα σχόλια των Ευρωπαίων για τους Έλληνες που πήραν μέρος στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου. Δυστυχώς, η ολιγωρία και η διστακτικότητα των ηγετών της «Sacra Liga» δεν επέτρεψαν να αξιοποιηθούν όσα κέρδισαν οι Ευρωπαίοι. Ο Δον Χουάν, που φαίνεται ότι ενδιαφερόταν πραγματικά για την απελευθέρωση της Ελλάδας και είχε μάλιστα και κάποια σχέδια, πέθανε, πιθανότατα από τύφο, την 1η Οκτωβρίου 1578, σε ηλικία μόλις 31 ετών, στο Ναμίρ του σημερινού Βελγίου.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος φιλοτέχνησε ένα έξοχο πορτρέτου του Δον Χουάν, που με την καθοδήγησή του σε μία από τις σημαντικότερες ναυμαχίες όλων των εποχών ανέκοψε την επέκταση των Οθωμανών στην Ευρώπη και κατέρριψε τον μύθο για το «αήττητό» τους.

Η αντίστροφη μέτρηση για την Οθωμανική Αυτοκρατορία ξεκίνησε το 1571 στις Εχινάδες Νήσους και τουλάχιστον 8.000 Έλληνες έδωσαν τη ζωή τους για να γίνει αυτή η «νέα αρχή»…