Το «μαντείο αστραγάλων» στην Κιβύρα: Πώς οι «ζαριές» έφερναν τις «μοίρες» και τον Ερμή
Νέα μελέτη Τούρκων αρχαιολόγων αποκρυπτογραφεί τον ασβεστολιθικό κίονα του 2ου αιώνα μ.Χ. που λειτουργούσε ως λαϊκός οδηγός για εμπόρους, ταξιδιώτες και ασθενείς στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία
Snapshot
- Στην αρχaία Κιβyρα βρέθηκε κίονας του 2ου-3ου αιώνα μ.Χ. με 56 χρησμούς που λειτουργούσε ως λαϊκό μαντείο με αστραγάλους για εμπόρους, ταξιδιώτες και ασθενείς.
- Η μαντεία γινόταν με πέντε αστραγάλους, των οποίων οι ρίψεις αντιστοιχούσαν σε 56 διαφορετικές αριθμητικές εκδοχές, που οδηγούσαν σε συγκεκριμένους χρησμούς γραμμένους σε δακτυλικό εξάμετρο.
- Οι χρησμοί ήταν ρεαλιστικοί και γήινοι, δίνοντας συμβουλές για υπομονή, προσοχή και ελπίδα σε θέματα καθημερινής ζωής, με θεότητες όπως ο Ερμής, η Νέμεσις και οι Μοίρες να κυριαρχούν.
- Ο κίονας χρησίμευε ως «λαλών Ερμής» στην αγορά της πόλης και ήταν αφιερωμένος από πλούσιους τοπικούς αξιωματούχους, πιθανότατα αγορανόμους.
- Η επιγραφή παρουσιάζει τοπικές παραλλαγές και ανθρώπινα λάθη, αποδεικνύοντας την ύπαρξη ζωντανής και ανεξάρτητης τοπικής παράδοσης μαντείας στην Κιβύρα.
Ένας σπάνιος ασβεστολιθικός κίονας του 2ου ή 3ου αιώνα μ.Χ., επάνω στον οποίο είναι χαραγμένοι 56 εξάμετροι χρησμοί, αποκαλύπτει τον άγνωστο μηχανισμό της λαϊκής κληρομαντείας στη ρωμαϊκή Μικρά Ασία.
Το εύρημα, που εντοπίστηκε το 2024 στην αρχαία Κιβύρα της νοτιοδυτικής Τουρκίας, αναλύεται διεξοδικά σε νέα επιστημονική δημοσίευση στο περιοδικό Gephyra από τους ερευνητές Şenkal Kileci και Nihal Tüner Önen του Πανεπιστημίου Akdeniz, καθώς και τον Şükrü Özüdoğru του Πανεπιστημίου Mehmet Akif Ersoy στο Burdur. Η μελέτη καταγράφει για πρώτη φορά ολόκληρο το ποιητικό σώμα των επιγραφών, ταυτοποιεί τις τοπικές παραλλαγές και τεκμηριώνει με κάθε λεπτομέρεια τον τρόπο με τον οποίο ένα κοινό παιχνίδι με οστά μετατρεπόταν σε θρησκευτική πράξη για τους καθημερινούς ανθρώπους της αγοράς.
Η ακριβής ιεροτελεστία με τους πέντε αστραγάλους
Η διαδικασία της διαβούλευσης με τους θεούς ήταν άμεση και προσιτή στον καθένα. Όταν ένας πολίτης βρισκόταν μπροστά σε κάποιο πρακτικό δίλημμα, εάν έπρεπε να κλείσει μια εμπορική συμφωνία, να ξεκινήσει ένα επικίνδυνο ταξίδι, να προσφύγει στα δικαστήρια ή να περιμένει την ανάρρωση ενός βαριά άρρωστου συγγενή, δεν χρειαζόταν να πληρώσει ακριβές αποστολές στα φημισμένα ιερά του Απόλλωνα στα Δίδυμα ή στην Κλάρο. Αντίθετα, κατέβαινε στην κεντρική αγορά της πόλης, στην τρίτη αναβαθμίδα του δημόσιου χώρου. Εκεί, μπροστά από ένα άγαλμα του θεού Ερμή, υπήρχε μια ειδική τράπεζα τοποθετημένη ακριβώς δίπλα στον πέτρινο κίονα.
Η μαντεία γινόταν αποκλειστικά με αστραγάλους προβάτων, αιγών ή νεαρών μοσχαριών. Οι αστράγαλοι ήταν τα ίδια κόκαλα που χρησιμοποιούσαν τα παιδιά στα παραδοσιακά παιχνίδια δεξιοτεχνίας, όμως στη λατρευτική τους χρήση αποκτούσαν αριθμητική ισχύ. Εξαιτίας του έντονα ακανόνιστου σχήματός τους, δεν μπορούσαν να σταθούν παρά μόνο σε τέσσερις συγκεκριμένες πλευρές, δύο πλατιές και δύο στενές. Σε αντίθεση με το τέλειο κυβικό ζάρι, οι πιθανότητες εδώ δεν ήταν ισομερείς. Τα οστά είχαν την τάση να πέφτουν συχνότερα στις πλατύτερες επιφάνειές τους.
Στον αρχαίο κόσμο κάθε μία από αυτές τις τέσσερις πλευρές αντιστοιχούσε σε μια προκαθορισμένη αξία: 1, 3, 4 και 6. Οι δύο αντίθετες πλευρές συνδυάζονταν έτσι ώστε να δίνουν άθροισμα 7, ακριβώς όπως συμβαίνει μέχρι σήμερα στα σύγχρονα ζάρια. Ο ενδιαφερόμενος έπαιρνε στα χέρια του πέντε τέτοιους αστραγάλους και τους έριχνε ταυτόχρονα επάνω στην πέτρινη τράπεζα. Εναλλακτικά, αν κρατούσε μόνο ένα οστό, το έριχνε πέντε διαδοχικές φορές, καταγράφοντας με ακρίβεια το αποτέλεσμα κάθε ρίψης. Ο μαθηματικός συνδυασμός πέντε ρίψεων με τέσσερις διαθέσιμες τιμές γεννά ακριβώς 56 διαφορετικές αριθμητικές εκδοχές.
Μόλις ο πολίτης υπολόγιζε το άθροισμα των πόντων, πλησίαζε τον τετράπλευρο κίονα για να διαβάσει τον αντίστοιχο χρησμό. Κάθε εγγραφή στην πέτρα ακολουθούσε μια αυστηρά τυποποιημένη δομή τεσσάρων ή πέντε γραμμών. Η πρώτη γραμμή κατέγραφε τη συγκεκριμένη ζαριά, αναφέροντας αναλυτικά τα νούμερα που εμφανίστηκαν, το συνολικό τους άθροισμα και το όνομα του θεού που επόπτευε τη μοίρα. Η δεύτερη γραμμή περιέγραφε τη ρίψη σε δακτυλικό εξάμετρο, το επικό μέτρο των ομηρικών επών. Οι επόμενοι τρεις στίχοι παρέδιδαν την τελική θεϊκή συμβουλή.
Τι αποκάλυπταν οι στίχοι για τις ανθρώπινες αγωνίες
Όπως εξηγεί ο Γερμανός επιγραφολόγος Johannes Nollé, ο οποίος έχει καταρτίσει το βασικό αρχείο αυτών των κειμένων, ο θεός που αναγράφεται στην κεφαλή κάθε χρησμού δεν ήταν εκείνος που εκστόμιζε τα λόγια. Ήταν η θεότητα που αναλάμβανε να εκτελέσει το πεπρωμένο που ανακοινωνόταν. Την ίδια ώρα, η ανώτατη δυνατή ζαριά των πέντε εξαριών, που έδινε άθροισμα 30 πόντους, ανήκε στον Τετράγωνο Ερμή. Ο Απολλόδωρος αναφέρει στη Βιβλιοθήκη του ότι ο Απόλλων κράτησε για τον εαυτό του την υψηλή μαντεία της θεόπνευστης έμπνευσης και παραχώρησε στον Ερμή την κατώτερη, κληρωτή μαντεία που γινόταν με βότσαλα και αστραγάλους. Το ίδιο το μνημείο της Κιβύρας λειτουργούσε πρακτικά ως ένας «λαλών Ερμής» μέσα στην καρδιά της αγοράς.
Οι απαντήσεις διακρίνονται για τον έντονα γήινο και ρεαλιστικό χαρακτήρα τους. Όταν και τα πέντε οστά έδειχναν τον αριθμό ένα, ο χρησμός του Ολυμπίου Διός υποσχόταν καθαρή σκέψη και συμβούλευε τον αιτούντα να κερδίσει την εύνοια της Αφροδίτης και του γιου της Μαίας, δηλαδή του Ερμή. Ο Ποσειδώνας προειδοποιούσε όποιον έπαιρνε τη δική του ζαριά να μην «λακτίζει προς κέντρα» και να μην ψάχνει για ψάρια καταμεσής του πελάγους, ζητώντας του να μην πιέζει τα πράγματα πριν την ώρα τους. Ο Κρόνος ήταν ακόμη πιο κοφτός: δήλωνε ανοιχτά ότι υπάρχουν σκορπιοί στον δρόμο, άρα το σχέδιο έπρεπε να παγώσει, αφού τίποτα δεν θα ευοδωνόταν άμεσα, καθιστώντας απαγορευτική τόσο την αγορά όσο και την πώληση.
Η υπομονή αποτελεί το πιο συνηθισμένο μοτίβο. Αρκετοί στίχοι παρομοιάζουν τη βιασύνη με λιοντάρι ή με σκύλα που γεννά πρόωρα τυφλά κουτάβια. Άλλοι πάλι υπόσχονταν ίαση στον κατάκοιτο άρρωστο ή εγγυώνταν ότι ένας ξενιτεμένος ταξιδιώτης θα επιστρέψει σώος στην εστία του. Εντυπωσιακή είναι η πλήρης απουσία της επίσημης ρωμαϊκής αυτοκρατορικής λατρείας, καθώς και η σπανιότητα παραδοσιακών μορφών του δωδεκαθέου, όπως ο Διόνυσος και η Άρτεμις. Αντίθετα, κυριαρχούν θεότητες της τύχης και της ανάγκης, η Νέμεσις, οι Μοίρες, αλλά και ανατολικές λατρείες που είχαν ριζώσει βαθιά στην ελληνιστική και ρωμαϊκή Ανατολή, όπως η Ίσις και ο Σέραπις.
Το μνημείο της Κιβύρας και τα λάθη του αρχαίου τεχνίτη
Ο ασβεστολιθικός μονόλιθος έχει ύψος 1,24 μέτρα, ενώ το πλάτος των τεσσάρων πλευρών του κυμαίνεται από 58 έως 72 εκατοστά. Βρέθηκε επαναχρησιμοποιημένος ως απλό οικοδομικό υλικό, ενσωματωμένος στον βόρειο τοίχο ενός ύστερου παρεκκλησίου που χτίστηκε πάνω στην αγορά μετά την καταστροφή της πόλης από τον μεγάλο σεισμό του 417 μ.Χ. Στην επάνω επιφάνειά του διασώζονται κυκλικές οπές για μεταλλικούς ή ξύλινους γόμφους και κανάλια για τη χύτευση λιωμένου μολύβδου, γεγονός που αποδεικνύει ότι ο κίονας δεν στεκόταν μόνος του, αλλά συνδεόταν με ένα ανώτερο τμήμα που πιθανότατα στήριζε το άγαλμα του θεού. Ανάμεσα στις χαραγμένες λέξεις, ο λιθοξόος σκάλισε μικρά διακοσμητικά φύλλα σμίλακος για να διαχωρίζει τις φράσεις.
Η αφιερωματική επιγραφή στην κορυφή της πρώτης όψης είναι αποσπασματική, καθώς τα ονόματα των δωρητών έχουν χαθεί. Με βάση όμως παρόμοια ευρήματα από γειτονικές πόλεις, όπως τα Κρέμνα, την Τερμησσό και την Πέργη, οι συγγραφείς της μελέτης τεκμηριώνουν ότι τέτοια μνημεία ανεγείρονταν με έξοδα πλούσιων προυχόντων. Στην Τερμησσό ο χρηματοδότης ήταν ένας πρώην αγορανόμος ονόματι Τβέμης, γιος του Τροκόνδα, ενώ στα Κρέμνα το αντίστοιχο μαντείο στήθηκε από την οικογένεια του επιφανούς Ρωμαίου πολίτη Lucius Fabricius Longus. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι και στην Κιβύρα ο άγνωστος ευεργέτης κατείχε το αξίωμα του αγορανόμου, προσφέροντας στην κοινότητα ένα χρήσιμο εργαλείο για την καθημερινή κίνηση της πλατείας.
Η συγκριτική εξέταση των κειμένων φέρνει στο φως μια ζωντανή τοπική εκδοχή που δεν στερείται ανθρώπινων λαθών. Στον χρησμό με αριθμό 52, ο χαράκτης μπέρδεψε τη σειρά των λέξεων και παρέλειψε δύο όρους, καταστρέφοντας το μετρικό σχήμα του εξαμέτρου. Κι όμως, σε άλλα σημεία το κείμενο αποδεικνύεται εξαιρετικά φροντισμένο. Ο τελευταίος στίχος του χρησμού 28 εμφανίζεται αποκλειστικά στην Κιβύρα και διατηρεί άψογη ποιητική δομή, ενώ ο χρησμός 29 δεν διαθέτει κανένα γνωστό αντίστοιχο σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο. Ακόμη και η αρίθμηση παρουσιάζει ιδιομορφίες, καθώς το κείμενο που σε όλες τις άλλες πόλεις φέρει τον αριθμό 12, εδώ καταγράφεται ως 38, πιστοποιώντας ότι οι τοπικοί λόγιοι και οι τεχνίτες διαμόρφωσαν τη δική τους ξεχωριστή παράδοση για το μαντείο αστραγάλων της πόλης τους.
