Η λεπτομέρεια κάνει τη μεγάλη διαφορά στην αντιμετώπιση του καρκίνου

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου, σε όσο πιο πρώιμο στάδιο πραγματοποιηθεί, σχετίζεται με καλύτερη έκβαση και ίαση. Εκεί αποσκοπεί άλλωστε και ο προσυμπτωματικός έλεγχος (screening) που δεκαετίες τώρα η ιατρική κοινότητα επιμένει να συστήνει σε υγιείς κατά τα άλλα ανθρώπους. Ο έλεγχος αυτός περιλαμβάνει την ετήσια μαστογραφία, το τεστ ΠΑΠ, την κολονοσκόπηση αλλά και αυτήν ακόμα την αξονική τομογραφία θώρακος στους καπνιστές, σε συγκεκριμένες βεβαίως ηλικιακές ομάδες. Το πρώιμο στάδιο είναι συνήθως και δυνητικά ιάσιμο διότι μπορεί κανείς να εξαλείψει τον όγκο χειρουργικά.

Μέχρι πρόσφατα, ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του όγκου, την κατάσταση των λεμφαδένων αλλά και τις όποιες μοριακές πληροφορίες προκύπταν, υπολογίζαμε το σχετικό κίνδυνο υποτροπής και προτείναμε τρόπους μείωσης του με συστηματικές θεραπείες (χημειοθεραπείες, ορμονοθεραπείες, ανοσοθεραπείες, αντισώματα κ.α.) ή με τοπικές μεθόδους όπως η ακτινοθεραπεία. Στις περιπτώσεις δε που ο όγκος ήταν ανεγχείρητος ή ήδη μεταστατικός προηγούνταν πάντα κάποια συστηματική θεραπεία και στην ιδανική εκείνη περίπτωση που βλέπαμε μια εντυπωσιακή ανταπόκριση συζητούσαμε κάτι ριζικότερο σε εξατομικευμένη όμως πάντα βάση.

Πολλαπλές κλινικές μελέτες αλλά και η καθημερινά συσσωρευμένη γνώση έχουν δείξει ότι η μοριακή πληροφορία (δηλαδή οι ιδιαίτερες γονιδιακές-γενετικές βλάβες κάθε όγκου και ασθενούς) είναι εξίσου σημαντικός παράγοντας με το στάδιο της νόσου. Σε ορισμένες δε περιπτώσεις όπως θα δούμε παρακάτω επηρεάζει καθοριστικά την έκβαση και την δυνατότητα ίασης πλειάδας όγκων.

Αν ξεκινήσουμε από τον καρκίνο του μαστού ασθενείς με τριπλά αρνητικό όγκο (μη ορμονοευαίσθητο) ή με υπερέκφραση του γονιδίου HER2, ακόμα και χειρουργήσιμοι να είναι, ωφελούνται από τη χορηγηση προεγχειρητικής θεραπείας με αύξηση της επιβίωσης και της πιθανότητας ίασης τους. Αυτή περιλαμβάνει, εκτός από την κλασική χημειοθεραπεία, την ανοσοθεραπεία ή ειδικά μονοκλωνικά αντισώματα.

Ασθενείς με καρκίνο του πνεύμονα, πιο επιθετικού γενικά από αυτόν του μαστού, που φέρουν μετάλλαξη σε ειδικά γονίδια όπως το EGFR και το ALK λαμβάνουν εντυπωσιακό όφελος από ειδικά φάρμακα (είτε σε μορφή χαπιών-αναστολέων τυροσινικών κινασών είτε με ένα διειδικο αντισωμα-bispecific antibody, πχ το amivantamab). Τα καινοτόμα αυτά φάρμακα έχουν εκτοξεύσει την ίαση στα πρώιμα στάδια και, την επιβίωση γενικά σε πιο προχωρημένες καταστάσεις.

Στο καρκίνο του παχέος εντέρου-ορθού οι μοριακές βλάβες έπαιζαν συνήθως ρόλο στο μεταστατικό στάδιο και στην τελική επιλογή του σχήματος θεραπείας (πχ μετάλλαξη στα γονίδια RAS, BRAF καθόριζε την επιλογή χημειοθεραπείας-αντισωμάτων κλπ.). Εδώ και λίγα χρόνια όμως συγκεκριμένες πληροφορίες όπως η μικροδορυφορική κατάσταση του όγκου (MSI, microsatellite instability status) αποτελεί μια απίστευτα σημαντική γνώση που καθορίζει όλη τη στρατηγική της αντιμετώπισης και την αλληλουχία των θεραπειών είτε πρόκειται για το χειρουργείο είτε για την επιλογή της συστηματικής θεραπείας. Για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, ασθενείς με όγκους ορθού με υψηλή μικροδορυφορική αστάθεια (MSI high) , που αποτελούν το 5-7%, μπορούν να αποφύγουν χειρουργείο αλλά και την προεγχειρητική συχνά χημειοακτινοθεραπεία καθώς έδειξαν 100% ανταπόκριση στην ανοσοθεραπεία με dostarlimab (ένα anti PD-1 αντίσωμα).

Αλλά και για το υπόλοιπο παχύ έντερο τα δεδομένα για τους τοπικά προχωρημένους μη μεταστατικούς όγκους που είναι MSI-high (15% περίπου) έδειξαν ότι η προεγχειρητική συνδυαστική ανοσοθεραπεία nivolumab-ipilimumab (anti PD-1, CTLA-4 antibodies) για δυο μόνο κύκλους είχε ως αποτέλεσμα την εντυπωσιακή συρρίκνωση αυτών (98% αντικειμενική ανταπόκριση, 68% πλήρη ύφεση) (μελέτη NICHE-2). Στη μεταστατική δε νόσο η ανοσοθεραπεία στους ασθενείς με καρκίνο παχέος εντέρου είναι συντριπτικά αποτελεσματικότερη της χημειοθεραπείας και λιγότερο τοξική. Τα δεδομένα αυτά έχουν αλλάξει τον τρόπο σκέψης μας και τον αλγόριθμο της αντιμετώπισης δείχνοντας τη σημασία της βιολογίας, η οποία εδώ εν προκειμένω υπερέχει της έκτασης και του σταδίου του όγκου.

Άλλο πολύ πρόσφατο παράδειγμα της σημασίας της μοριακής πληροφορίας είναι στον καρκίνο του παγκρέατος. Ενός όγκου που ασχέτως μεγέθους και επέκτασης παραμένει επιθετικός και θανατηφόρος. Πάνω από 90 % των ασθενών έχουν μετάλλαξη στο γονίδιο της οικογένειας RAS. Μόνο ένα 20% των ασθενών αυτών έχουν αρχικά χειρουργήσιμη νόσο ενώ οι υπόλοιποι θα χρειαστούν συστηματική θεραπεία. Κάποιοι από αυτούς με πολύ καλή ανταπόκριση θα καταφέρουν τελικά να χειρουργηθούν. Η μεγάλη πλειοψηφία όμως υποτροπιάζει με μια μέση επιβίωση της τάξης των 1 ½ -2 έτη. Οι ασθενείς αυτοί πλέον, όπως ανακοινώθηκε στο παγκόσμιο ετήσιο ογκολογικό συνέδριο ASCO (29 Μαιου-02 Ιουνίου 2026 στο Σικάγο, ΗΠΑ), μπορούν να ωφεληθούν από τη χορήγηση ενός ειδικού pan-RAS αναστολέα, που ονομάζεται Daraxonrasib, ο οποίος αύξησε την μέση επιβίωση σε μεταστατικούς και προθεραπευμένους ασθενείς από 6.7 μήνες σε 13.2 μήνες (μελέτη RASolute 302). Ο διπλασιασμός αυτός δείχνει την εντυπωσιακή επίδραση της θεραπείας με βάση την μοριακή ανάλυση του όγκου.

Εν κατακλείδι, η λεπτομερής αναζήτηση της μοριακής πληροφορίας και των ιδιαίτερων γονιδιακών χαρακτηριστικών των όγκων έχει αλλάξει ήδη, και θα αλλάζει όλο και περισσότερο, τον τρόπο που βλέπουμε, αξιολογούμε και αντιμετωπίζουμε τους περισσότερους συμπαγείς όγκους. Οι περισσότερες από τις πληροφορίες αυτές θα πρέπει να αναζητούνται σε ειδικά πιστοποιημένα εργαστήρια μοριακής ανάλυσης. Δυστυχώς, ενώ η φαρμακευτική δαπάνη και η πρόσβαση στις καινοτόμες θεραπείες είναι διαχρονικά σημαντική και ταχύτατη στη χώρα μας, η αποζημίωση των πολλών ειδικών μοριακών εξετάσεων που απαιτεί η σύγχρονη ογκολογία (μεγάλα γονιδιακά πάνελ, NGS, υγρή βιοψία κλπ) ακόμα καθυστερεί σημαντικά και οι ασθενείς αναγκάζονται να καλύψουν ιδιωτικά μεγάλο μέρος του κόστους. Πρόκειται όμως για πληροφορίες και αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους. Συνεπώς αξίζει η όποια θυσία καταβάλουν για τέτοια επιθετικά νοσήματα που χρειάζονται την καλύτερη θεραπεία άμεσα, και δεν μπορούν να περιμένουν την επίλυση των όποιων ρυθμιστικών θεμάτων από την πολιτεία.