Τι σημαίνει ο θάνατος του Χαμενεΐ για τη Ρωσία και την Κίνα

Χρειάστηκε μόλις ένα λεπτό για να αλλάξει ο κόσμος. Μέσα στα πρώτα 60 δευτερόλεπτα της Επιχείρησης «Epic Fury», όπως υποστήριξαν ισραηλινοί αξιωματούχοι, ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν και οι στενοί συνεργάτες του ήταν νεκροί.

Ωστόσο, οι κατευθυνόμενοι πύραυλοι ακριβείας που έπληξαν το κέντρο της Τεχεράνης στο πρώτο κύμα των επιθέσεων δεν σκότωσαν απλώς τον αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και δεν ανέτρεψαν μόνο μισό αιώνα ιρανικής ιστορίας. Υπενθύμισαν επίσης μια πιο βασική αλήθεια: πού εξακολουθεί να βρίσκεται η πραγματική ισχύς στον κόσμο.

Τα τελευταία χρόνια έχει γραφτεί πολλά για την «πολυπολικότητα», την ιδέα δηλαδή ότι αναδυόμενες δυνάμεις έχουν ανακτήσει μέρος της κυριαρχίας που οι Ηνωμένες Πολιτείες ασκούσαν μονομερώς μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Οι απόψεις αυτές δεν στερούνται βάσης. Η βιομηχανική ισχύς της Κίνας και ο έλεγχός της στις αλυσίδες κρίσιμων πρώτων υλών αμφισβητούν την οικονομική πρωτοκαθεδρία της Ουάσιγκτον. Οι αναδυόμενες μεσαίες δυνάμεις έχουν διασφαλίσει ότι οι ΗΠΑ δεν απολαμβάνουν πια αδιαμφισβήτητη επιρροή σε κάθε περιοχή.

Ωστόσο, σε ό,τι αφορά τη στρατιωτική ισχύ, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να κυριαρχούν, κάτι που ο Ντόναλντ Τραμπ έχει επαναλάβει πολλές φορές από τότε που επέστρεψε στον Λευκό Οίκο. Είτε είναι είτε όχι «ο σπουδαιότερος πρόεδρος στην ιστορία των ΗΠΑ», όπως ορισμένες φορές δηλώνει, ο Τραμπ είναι σίγουρα ένας από τους πιο καθοριστικούς. Λίγοι προκάτοχοί του άσκησαν τη σκληρή ισχύ με τόση απροκάλυπτη ευθύτητα. Μέσα σε δύο μήνες έχει απομακρύνει δύο ηγέτες σε δύο ηπείρους: τον Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα και τον Χαμενεΐ στο Ιράν.

Πώς ο Τραμπ γκρέμισε τις φιλοδοξίες Ρωσίας και Κίνας

Σε αντίθεση με τον Θεόδωρο Ρούζβελτ, ο Τραμπ «μιλά δυνατά» και χρησιμοποιεί απροκάλυπτα το «μεγάλο ραβδί». Για σχεδόν δύο δεκαετίες, η Κίνα και η Ρωσία επιδίωκαν να οικοδομήσουν μια παγκόσμια συμμαχία ώστε να περιορίσουν την αμερικανική ηγεμονία. Με τον Τραμπ να πλήττει αυτές τις φιλοδοξίες, Μόσχα και Πεκίνο έχουν περιοριστεί σε αμήχανα διαβήματα, βλέποντας τους περιφερειακούς συμμάχους τους να αποδυναμώνονται.

Μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν εξέφρασε «βαθιά συλλυπητήρια», καταδίκασε μια «κυνική δολοφονία που παραβιάζει κάθε αρχή της ανθρώπινης ηθικής και του διεθνούς δικαίου» και μίλησε για την απώλεια «ενός εξέχοντος πολιτικού ηγέτη». Το μήνυμα δεν πέρασε απαρατήρητο από τους ισχυρούς ηγέτες που εξαρτώνται από τη ρωσική υποστήριξη: όταν αρχίσουν να πέφτουν οι πύραυλοι, η Μόσχα μπορεί να προσφέρει ελάχιστα περισσότερα από λόγια συμπάθειας.

Προς το παρόν, ο Τραμπ απολαμβάνει τον θρίαμβό του, έχοντας αιφνιδιάσει τους επικριτές του και ανατρέψει τα καθιερωμένα δεδομένα. Αν και η εξόντωση του Χαμενεΐ δεν σημαίνει ότι η υπόθεση έχει κλείσει –η Μέση Ανατολή έχει επανειλημμένα μετατρέψει τις δυτικές νίκες σε στάχτη– τα πρώτα στάδια αυτού του πολέμου έχουν ήδη πετύχει όσα πολλοί θεωρούσαν ακατόρθωτα.

Οι Ιρανοί ηγέτες, όπως τόνιζαν οι αναλυτές, θα έπρεπε να είχαν διδαχθεί από το παρελθόν. Πέρυσι, σε έναν πόλεμο 12 ημερών, το Ισραήλ σκότωσε τουλάχιστον 20 ανώτερους αξιωματούχους και πυρηνικούς επιστήμονες, ενώ ένα χρόνο νωρίτερα εξόντωσε τον ηγέτη και την ανώτατη ηγεσία της Χεζμπολάχ στον Λίβανο.

Εσωτερικές πηγές του καθεστώτος περιέγραφαν τα μέτρα ασφαλείας γύρω από τον Χαμενεΐ και τους στενούς συνεργάτες του ως «πολυεπίπεδα και απροσπέλαστα». Κινούνταν μέσα από δίκτυο ασφαλών κατοικιών, δεν χρησιμοποιούσαν καμιά συσκευή επικοινωνίας που θα μπορούσε να εντοπιστεί και προχώρησαν σε εκκαθαρίσεις και εκτελέσεις για να σφραγίσουν τις διαρροές που άλλοτε είχαν επιτρέψει στη CIA και στη Μοσάντ να διεισδύσουν στο καθεστώς.

Κάθε απόπειρα εντοπισμού και εξόντωσής του θεωρούνταν πως θα απαιτούσε μακρόχρονη και επικίνδυνη επιχείρηση – όπως στη Λιβύη το 2011, όπου χρειάστηκαν επτά μήνες βομβαρδισμών του ΝΑΤΟ για να εντοπιστεί και να σκοτωθεί ο Μουαμάρ Καντάφι.

Τι άλλαξε στην αποτελεσματικότητα των ΗΠΑ σε σύγκριση με την Λιβύη

Δύο παράγοντες εξηγούν γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν αυτή τη φορά πολύ πιο αποτελεσματικές. Πρώτον, στη Λιβύη, είχαν επιλέξει να «ηγηθούν εκ των όπισθεν». Ο Μπαράκ Ομπάμα, που ήθελε να αποφύγει την εικόνα ενός ακόμη αμερικανικού πολέμου στη Μέση Ανατολή, επέτρεψε στη Βρετανία και τη Γαλλία να ηγηθούν των αεροπορικών επιθέσεων, μόνο και μόνο για να διαπιστώσει ότι δεν διέθεταν την απαιτούμενη ισχύ για γρήγορη επικράτηση.

Ο Τραμπ, αντίθετα, δεν πιστεύει στις ευρείες συμμαχίες, παρά μόνον στη συνεργασία με το Ισραήλ. Όπως πλέον θεωρείται συνήθης πρακτική, δεν ενημέρωσε ούτε διαβουλεύτηκε με τους Ευρωπαίους συμμάχους του πριν χτυπήσει το Ιράν. Για εκείνον, η διεθνής νομιμοποίηση και ο επιμερισμός του ρίσκου είναι δευτερεύουσες έννοιες.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι οι πληροφορίες. Οι αμερικανικές δυνατότητες είναι σήμερα ασύγκριτα πιο εξελιγμένες σε σχέση με το 2011. Εκτός από τη συλλογή πληροφοριών, η Ουάσιγκτον αξιοποιεί πλέον κυβερνοδιείσδυση, τεχνητή νοημοσύνη και μη επανδρωμένα αεροσκάφη μεγάλης εμβέλειας που μπορούν να αναγνωρίσουν άτομο από τον τρόπο βάδισης, τη φωνή ή το ηλεκτρονικό του αποτύπωμα, πριν εξαπολύσουν τους λεγόμενους «πυραύλους Ninja», εξοπλισμένους με αναδιπλούμενες λεπίδες χάλυβα που καταστρέφουν με ακρίβεια τον στόχο.

Η απόκρυψη, σε αυτή την εποχή, έχει γίνει πολύ δυσκολότερη.

Η ιστορία, ωστόσο –ιδίως στη Μέση Ανατολή–, προειδοποιεί να αποφεύγεται η έπαρση. Όταν τα αμερικανικά στρατεύματα κατέλαβαν τη Βαγδάτη μέσα σε μόλις 21 ημέρες το 2003, ο Τζορτζ Μπους ανακοίνωσε με βεβαιότητα το τέλος του πολέμου κάτω από το πανό «Mission Accomplished». Ακολούθησαν όμως χρόνια χάους και εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί άμαχοι.

Πότε θα νιώσει δικαιωμένος ο Τραμπ

Ο Τραμπ δεν μπορεί να θεωρείται δικαιωμένος μέχρι να αποδειχθεί ότι το Ιράν δεν θα ακολουθήσει την ίδια πορεία. Παρά τις επιτυχίες των πρώτων πληγμάτων, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η ιρανική θεοκρατία έχει υποστεί θανατηφόρο πλήγμα. Αν και παραπαίει από την απώλεια του ανώτατου ηγέτη και της ανώτατης ηγεσίας της, το επαναστατικό σύστημα έχει σχεδιαστεί ώστε να αντέχει τέτοια σοκ. Θα χρειαστούν εβδομάδες για να φανεί πόσο βαθιά έχει αποδυναμωθεί.

Ακόμη κι αν καταρρεύσει, το Ιράν –μια χώρα 90 εκατομμυρίων κατοίκων– είναι εξαιρετικά ευάλωτο σε εμφύλιο πόλεμο. Κούρδοι, Άραβες, Αζέροι και Μπαλούχοι διατηρούν φυγόκεντρες τάσεις και αιτήματα αυτονομίας. Οι Φρουροί της Επανάστασης δύσκολα θα παραδώσουν την εξουσία χωρίς μάχη. Μια ειρηνική μετάβαση μοιάζει λιγότερο πιθανή από μια βίαιη. Η διακήρυξη του Τραμπ ότι επιδιώκει «ειρήνη σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή» ενδέχεται να τον στοιχειώσει.

Η Κίνα και η Ρωσία παρακολουθούν για να διαπιστώσουν αν ο Τραμπ θα παραπατήσει. Ο θάνατος του Χαμενεΐ, όπως και η πτώση του Μαδούρο, αποκάλυψαν τα όρια της παγκόσμιας εμβέλειάς τους. Και οι δύο απέφυγαν να προμηθεύσουν το Ιράν με συστήματα που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως στρατηγική αποτροπή. Η Ρωσία, αν και επωφελήθηκε από την ιρανική τεχνολογία των drones, παρείχε μόνο εκπαιδευτικά αεροσκάφη και ασαφείς υποσχέσεις για φορητούς πυραύλους, καθυστερώντας επανειλημμένα την παράδοση των S-400 και των Su-35, που θα μπορούσαν να αλλάξουν τα δεδομένα.

Οι κίνδυνοι από μια ενδεχόμενη ρήξη

Η Κίνα, παρότι φέρεται να βοήθησε με καύσιμα βαλλιστικών πυραύλων, δεν έκανε κάτι ουσιαστικό για να φέρει το Ιράν σε κατάσταση ισορροπίας. Και οι δύο δυνάμεις πρόσφεραν οικονομική συνεργασία, αλλά όχι τις εγγυήσεις ασφάλειας που θα διασφάλιζαν την επιβίωση της ιρανικής ηγεσίας.

Η ρήξη ενέχει κινδύνους και για τους ίδιους. Το Ιράν προμηθεύει την Κίνα με περίπου 1,4 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, δηλαδή το 9% της συνολικής κατανάλωσής της. Αν ο Τραμπ επιτύχει μια «καθαρή νίκη», το Πεκίνο και η Μόσχα θα δυσκολευτούν να πείσουν νέους εταίρους ότι η αμερικανική ισχύς βρίσκεται σε παρακμή. Ο άτυπος αντικαθεστωτικός συνασπισμός γνωστός ως «CRINKs» (Κίνα, Ρωσία, Ιράν και Βόρεια Κορέα) θα φαντάζει πολύ λιγότερο αξιόπιστος αν λείπει το «Ι».

Ωστόσο, κανείς δεν θεωρεί ότι η ιστορία τελείωσε. Οι υψηλότερες τιμές του πετρελαίου ωφελούν τη ρωσική πολεμική μηχανή, ενώ οποιοδήποτε αδιέξοδο στο Ιράν θα μπορούσε να διαβρώσει τη νέα ισχύ του Τραμπ. Αν οι ανήσυχες χώρες του Κόλπου δεχθούν ιρανικά πλήγματα και πιέσουν την Ουάσιγκτον για αυτοσυγκράτηση, η αμερικανική κυριαρχία στη Μέση Ανατολή ίσως αρχίσει να αποδυναμώνεται, αφήνοντας περιθώριο σε Μόσχα και Πεκίνο να εκμεταλλευθούν την κατάσταση.

Ό,τι κι αν συμβεί στο Ιράν, ο Πούτιν θεωρεί ότι στην ουσία παραμένει ασφαλής. Ο Τραμπ μπορεί να επιδιώξει αλλαγές καθεστώτων αλλού, αλλά η Ρωσία δεν περιλαμβάνεται στη λίστα του. Ο ηγέτης της άλλωστε ενσαρκώνει ακριβώς τον τύπο του αυταρχικού ηγέτη που ο Αμερικανός πρόεδρος θαύμαζε πάντα.

Διαβάστε επίσης