Οι μεγάλοι λευκοί καρχαρίες μεταναστεύουν όλο και βορειότερα - Οι επιστήμονες εξετάζουν το «γιατί»

Το φετινό καλοκαίρι, ένας εποχικός επισκέπτης αποφάσισε ότι τα νερά γύρω από το καναδικό νησί της Νέας Σκωτίας ήταν ακριβώς στα μέτρα του.

Μόλις λίγους μήνες νωρίτερα, ο συγκεκριμένος «τουρίστας» απολάμβανε τα νερά της Φλόριντα. Καθώς η άνοιξη έδινε τη θέση της στο καλοκαίρι, άρχισε να κινείται προς τον βορρά.

Η απόφασή του να προτιμήσει τα παγωμένα νερά της Νέας Σκωτίας από την ηλιόλουστη Πολιτεία της Φλόριντα έγινε είδηση. Δεν επρόκειτο, όμως, για κάποιον τουρίστα με οδηγό στο χέρι, αλλά για έναν σχεδόν 4,2 μέτρων μεγάλο λευκό καρχαρία, τον οποίο οι ερευνητές έχουν ονομάσει «Contender». Και ο Contender δεν ήταν μόνος.

Άλλα μέλη του πληθυσμού των μεγάλων λευκών καρχαριών του Ατλαντικού κινούνται πλέον βορειότερα, ακολουθώντας τον στις ακτές των ανατολικών επαρχιών του Καναδά. Στις πολιτείες των ΗΠΑ κατά μήκος του Ατλαντικού, ο πληθυσμός των καρχαριών έχει αυξηθεί, καθώς οι πληθυσμοί των φώκιων έχουν ανακάμψει. Τώρα, τα κρύα και βαθιά νερά βορειότερα έχουν εξελιχθεί σε νέο «hotspot» για τους μεγάλους λευκούς καρχαρίες.

Η αύξηση του πληθυσμού τους, ωστόσο, σημαίνει ότι αυξάνονται και οι πιθανότητες ανεπιθύμητων συναντήσεων με ανθρώπους που μοιράζονται τα ίδια νερά.

Τον Σεπτέμβριο, ένας δύτης δέχθηκε επίθεση από μεγάλο λευκό καρχαρία στα ανοιχτά της ακτής Gaspé του Κεμπέκ. Ο δύτης βρισκόταν μαζί με άλλα δύο άτομα σε νερά με χαμηλή ορατότητα. Τα τραύματά του δεν ήταν απειλητικά για τη ζωή του, όμως το περιστατικό προκάλεσε ανησυχία στις επιχειρήσεις καταδύσεων και θαλάσσιων σπορ, με αρκετούς επαγγελματίες να ακυρώνουν προγραμματισμένες καταδύσεις.

Γιατί, λοιπόν, οι μεγάλοι λευκοί καρχαρίες κινούνται όλο και πιο βόρεια;

Ένα είδος που προτιμά τα ψυχρά νερά

Ο μεγάλος λευκός καρχαρίας, όπως φαίνεται, δεν είναι καθόλου άγνωστος στις ανατολικές ακτές του Καναδά.

Ως είδος, προτιμά τα σχετικά ψυχρά νερά, μέχρι ενός σημείου. Είναι ένα από τα ελάχιστα είδη καρχαριών των οποίων η θερμοκρασία του σώματος είναι αισθητά υψηλότερη από εκείνη του περιβάλλοντος νερού. Αυτό του προσφέρει επιπλέον δύναμη κατά το κυνήγι.

Οι θερμότεροι μύες ενεργοποιούνται ταχύτερα σε κρύο νερό, επιτρέποντας στον καρχαρία να αντιδρά πιο γρήγορα. Από την άλλη, αυτή η λειτουργία απαιτεί περισσότερη ενέργεια.

Και εδώ μπαίνουν στο παιχνίδι οι φώκιες.

Οι φώκιες αποτελούν βασική λεία των μεγάλων λευκών καρχαριών και οι πληθυσμοί τους έχουν αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες κατά μήκος των αμερικανικών και καναδικών ακτών. Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι η άνοδος της θερμοκρασίας των θαλασσών λόγω της κλιματικής αλλαγής ωθεί περισσότερα είδη ψαριών προς βορειότερα νερά.

Τα επιφανειακά νερά στα ανοιχτά της Νέας Σκωτίας εκτιμάται ότι έχουν θερμανθεί κατά περίπου 1,5 βαθμό Κελσίου τα τελευταία 30 χρόνια, ενώ η θερμοκρασία στον βυθό έχει αυξηθεί κατά περίπου 3 βαθμούς Κελσίου την ίδια περίοδο.

Περισσότερα ψάρια σημαίνουν περισσότερες φώκιες. Και περισσότερες φώκιες σημαίνουν περισσότερους μεγάλους λευκούς καρχαρίες.

«Δραματική αύξηση» των εμφανίσεων

Η Alanna Canaran, εκπαιδεύτρια καταδύσεων και εκπαιδευτικός σε θέματα θαλάσσιας επιστήμης, ζει στο Χάλιφαξ, την πρωτεύουσα της Νέας Σκωτίας. Μετακόμισε εκεί από το Τορόντο το 2010.

«Εκείνη την εποχή στη Νέα Σκωτία ήταν σχεδόν ανήκουστο να δεις μεγάλο λευκό καρχαρία», λέει.

Αφού εργάστηκε σε άλλες περιοχές κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 2010, επέστρεψε στη Νέα Σκωτία το 2020. Μέσα σε λίγο περισσότερο από μία δεκαετία, η κατάσταση είχε αλλάξει δραματικά.

«Υπήρχαν μέρες που βρισκόσουν στο νερό και ένιωθες ότι υπάρχουν πολλοί καρχαρίες. Μπορούσες να το αισθανθείς. Συχνά, το καλοκαίρι, όταν το νερό ζεσταίνεται, η ορατότητα μειώνεται και το νερό γίνεται λίγο πράσινο ή θολό. Είμαι σίγουρη ότι βρίσκονται εκεί γύρω».

Κάποιοι φίλοι της έχουν έρθει ακόμη πιο κοντά με τους καρχαρίες.

Μία από τις συνεργάτιδές της στις καταδύσεις βρισκόταν πρόσφατα σε ένα δημοφιλές σημείο, το Birchie Head, κοντά στον κόλπο St Margaret's Bay.

«Κοιτούσε κάτω, στα βράχια, και έψαχνε αστακούς και άλλα πράγματα. Ξαφνικά σήκωσε το βλέμμα της και είδε την κοιλιά ενός μεγάλου λευκού καρχαρία να περνάει ακριβώς από πάνω της».

Η Canaran προειδοποίησε τη συνεργάτιδά της, η οποία τελικά κοίταξε προς τα πάνω και είδε τον καρχαρία να βρίσκεται από πάνω τους.

«Έμειναν πολύ κοντά στον βυθό και κατευθύνθηκαν προς την ακτή. Βγήκαν από το νερό ουσιαστικά από την πλευρά ενός γκρεμού, επειδή προφανώς είχαν τρομοκρατηθεί».

Δεν αναζητούν ανθρώπους ως λεία

Οι μεγάλοι λευκοί καρχαρίες δεν αναζητούν ενεργά ανθρώπους ως λεία. Ωστόσο, μερικές φορές προσελκύονται από ανθρώπινες δραστηριότητες κάτω από το νερό, οι οποίες χαρακτηρίζονται από πιτσιλιές και θόρυβο.

Έρευνες έχουν δείξει ότι οι καρχαρίες μπορεί να μπερδέψουν έναν δύτη με στολή ή τη σιλουέτα μιας σανίδας του σερφ με φώκια.

Σε ορισμένες περιπτώσεις ενεργοποιείται το αρπακτικό τους ένστικτο. Τις περισσότερες φορές, όμως, οι καρχαρίες παραμένουν σε απόσταση και απλώς παρατηρούν.

«Η Νέα Σκωτία έχει πολλές επιλογές τροφής για αυτούς», λέει ο θαλάσσιος βιολόγος και επιστήμονας καρχαριών Neil Hammerschlag.

Σε ένα ακόμη περιστατικό το φετινό καλοκαίρι, το οποίο καταγράφηκε στο Canadian Shark Attack Registry, τα πτερύγια ενός δύτη «ακούμπησαν» έναν μεγάλο λευκό καρχαρία που είχε πλησιάσει για να εξετάσει από κοντά τι συνέβαινε.

Οι δύτες με αυτόνομη κατάδυση, οι οποίοι εκπνέουν μεγάλες ποσότητες φυσαλίδων, μοιάζουν λιγότερο με φώκιες σε σχέση με έναν άνθρωπο που κολυμπά με αναπνευστήρα και στολή. Ωστόσο, οι καρχαρίες είναι γνωστοί για την περιέργειά τους.

«Περιλαμβάνω ενημέρωση για τους καρχαρίες στα μαθήματα και στις οργανωμένες καταδύσεις που πραγματοποιώ», λέει η Canaran.

«Ξεκινώ, βέβαια, λέγοντας ότι η πιθανότητα επίθεσης από καρχαρία είναι πάρα, πάρα, πάρα πολύ μικρή, αλλά αυξάνεται».

Περισσότεροι άνθρωποι στο νερό, περισσότερες θεάσεις

Ένας από τους λόγους για την αύξηση των αναφορών για καρχαρίες, σύμφωνα με την Canaran, είναι ότι πλέον περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν τα ίδια νερά όπου κινούνται οι καρχαρίες.

Ο πληθυσμός της Νέας Σκωτίας ξεπέρασε πρόσφατα το ένα εκατομμύριο κατοίκους, ενώ το Χάλιφαξ έχει πλέον περίπου 400.000 κατοίκους. Αυτό σημαίνει περισσότερους ανθρώπους στη θάλασσα και, κατά συνέπεια, περισσότερα μάτια που μπορούν να εντοπίσουν έναν καρχαρία.

«Ακόμη και το 2020, όταν επέστρεψα, υπήρχαν μόλις μερικές δεκάδες δύτες που έβγαιναν τακτικά στη θάλασσα. Τώρα είναι σίγουρα μερικές εκατοντάδες, ενώ υπάρχουν και περισσότεροι άνθρωποι με σκάφη. Περισσότερα μάτια στο νερό, φυσικά, σημαίνουν περισσότερες θεάσεις».

Ο θαλάσσιος βιολόγος και ειδικός στους καρχαρίες Neil Hammerschlag, ο οποίος καταγράφει τους καρχαρίες που συναντά στο πλαίσιο δραστηριοτήτων κατάδυσης σε κλουβί, έχει επίσης παρατηρήσει αύξηση των εμφανίσεων μεγάλων λευκών καρχαριών.

«Μπορώ σίγουρα να πω ότι πέρυσι είδαμε τους περισσότερους καρχαρίες και φέτος φαίνεται ότι τους βλέπουμε ακόμη νωρίτερα από ό,τι πέρυσι», λέει στο BBC.

«Δεν νομίζω ότι ο πληθυσμός είναι μεγαλύτερος. Νομίζω ότι απλώς βλέπουμε περισσότερα άτομα να επισκέπτονται τον Ατλαντικό του Καναδά σε σχέση με το παρελθόν».

Ένας πλούσιος «μπουφές» στον Ατλαντικό

Ο Hammerschlag εξηγεί ότι τα νερά γύρω από τη Νέα Σκωτία παραμένουν κρύα, αλλά βρίσκονται εντός του εύρους θερμοκρασίας που είναι ανεκτό από το είδος.

Η επιπλέον διαθέσιμη τροφή αποτελεί ένα σημαντικό πλεονέκτημα.

«Η Νέα Σκωτία έχει πολλές επιλογές τροφής για αυτούς. Είναι ένα αρκετά υγιές θαλάσσιο οικοσύστημα, με πολλά μεγάλα ζώα που μπορούν να φάνε, όπως φώκιες και τόνους», λέει.

Και οι καρχαρίες φαίνεται ότι θυμούνται τα καλά σημεία.

«Τα άτομα μαθαίνουν, έχουν μνήμες, έχουν νοητικούς χάρτες. Έρχονται εδώ, εξερευνούν και βλέπουν την ευκαιρία… το θυμούνται και επιστρέφουν».

Η ερευνητική ομάδα του Hammerschlag προσπαθεί να υπολογίσει το μέγεθος του πληθυσμού των μεγάλων λευκών καρχαριών στην περιοχή, να καταγράψει ποιοι καρχαρίες επιστρέφουν κάθε χρόνο, πόσα είναι αρσενικά και πόσα θηλυκά, καθώς και το μέγεθός τους.

«Πέρυσι αναγνωρίσαμε 120 διαφορετικούς μεγάλους λευκούς καρχαρίες μέσα σε 55 ημέρες», λέει.

Οι εμφανίσεις, ωστόσο, διέφεραν σημαντικά από άτομο σε άτομο.

Ένας μικρός αριθμός καρχαριών εμφανίστηκε τέσσερις ή πέντε φορές, ενώ δύο άτομα καταγράφηκαν περίπου στο 30% των αποστολών. Η μεγάλη πλειονότητα, όμως, εντοπίστηκε μόνο μία φορά.

«Περίπου το 80% τους είδαμε μόνο μία φορά και ποτέ ξανά. Αυτό μας δείχνει ότι απλώς περνούν από την περιοχή».

«Δεν χρειάζεται φόβος, αλλά επίγνωση»

Οι αυξημένες εμφανίσεις και οι συναντήσεις έχουν προκαλέσει ανησυχία στον Καναδά, όμως οι ειδικοί προσπαθούν να εξηγήσουν ότι η παρουσία των καρχαριών στα συγκεκριμένα νερά δεν είναι απρόσμενη.

Η βελτίωση της διαθεσιμότητας τροφής πιθανότατα θα οδηγήσει σε αύξηση του πληθυσμού των καρχαριών, αν και ο αριθμός τους αυξάνεται πολύ πιο αργά από εκείνον των φώκιων.

«Αν υπάρχουν πολλοί καρχαρίες, για παράδειγμα γύρω από το Κέιπ Κοντ ή τη Νέα Υόρκη, και ο πληθυσμός τους γίνει πολύ μεγάλος, θα αρχίσουν να κινούνται προς τα βόρεια και τα νότια όρια της εξάπλωσής τους», εξηγεί η Canaran.

Πριν από την επίθεση στα ανοιχτά του Κεμπέκ, ο Hammerschlag έλεγε ότι θεωρούσε πως αρκετοί Καναδοί ήταν «ενθουσιασμένοι» με την πιθανότητα να δουν έναν μεγάλο λευκό καρχαρία κοντά στο σπίτι τους.

Ωστόσο, πιθανότατα είναι πλέον πιο προσεκτικοί σχετικά με τον χρόνο που περνούν στη θάλασσα.

«Νομίζω ότι σκέφτονται λίγο περισσότερο όταν μπαίνουν στο νερό».

Οι σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες των νερών της Νέας Σκωτίας αποτελούν επίσης έναν παράγοντα.

«Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν περνούν πολύ χρόνο στο νερό και σίγουρα δεν πηγαίνουν πολύ βαθιά… ένας μεγάλος λευκός καρχαρίας δεν μπορεί να μπει σε νερό βάθους 60 εκατοστών, σωστά;»

Η προσοχή αυτή μπορεί τελικά να αποδειχθεί χρήσιμη.

«Νομίζω ότι αυτό ακριβώς χρειάζεται – όχι να φοβόμαστε, αλλά να έχουμε επίγνωση. Και αυτό έχει πολλά οφέλη, όχι μόνο για την ανθρώπινη ασφάλεια, αλλά και για την κατανόηση και τη διατήρηση των πληθυσμών των καρχαριών».

Οι συναντήσεις αυξάνονται

Τόσο η Canaran όσο και ο Hammerschlag δεν θεωρούν ότι οι άνθρωποι θα πρέπει να φοβούνται να μπουν στη θάλασσα εξαιτίας της πρόσφατης επίθεσης. Ωστόσο, υπογραμμίζουν ότι θα πρέπει να έχουν μεγαλύτερη επίγνωση πως μοιράζονται τα νερά με καρχαρίες.

Η Canaran προσθέτει ότι για τους αυτόχθονες πληθυσμούς της Νέας Σκωτίας, όπως οι Mi'kmaq, η συνύπαρξη με τους μεγάλους λευκούς καρχαρίες αποτελούσε ανέκαθεν μέρος της ζωής.

«Οι αυτόχθονες άνθρωποι έβγαιναν με κανό και κυνηγούσαν φώκιες με καμάκια. Είναι εντυπωσιακό να σκέφτεσαι ότι ένας μεγάλος λευκός καρχαρίας θα μπορούσε να βρίσκεται επίσης στο νερό», λέει.

Οι αυτόχθονες αλιευτικές κοινότητες, σύμφωνα με την ίδια, είχαν αναπτύξει δικές τους τεχνικές για να κρατούν τους καρχαρίες σε ασφαλή απόσταση.

«Έδεναν ρίζες ερυθρελάτης και θαλάσσια χόρτα στο κάτω μέρος της βάρκας. Αυτό μπέρδευε τους καρχαρίες και τους έκανε να νομίζουν ότι βρίσκονταν σε πιο ρηχά νερά, με αποτέλεσμα να απομακρύνονται από τις βάρκες».

Μετά την επίθεση του Σεπτεμβρίου, η Canaran δήλωσε μέσω email:

«Την περασμένη εβδομάδα δίδασκα ένα μάθημα καταδύσεων ανοιχτής θάλασσας και ξύπνησα με μια σειρά από μηνύματα για το περιστατικό στο Κεμπέκ. Με έκανε να σταματήσω τις καταδύσεις; Όχι. Με έκανε να είμαι ιδιαίτερα προσεκτική εκείνη την ημέρα; Ναι. Είχα τους καρχαρίες στο μυαλό μου και έτσι αποφάσισα να κάνω το μάθημά μου σε έναν πολύ προστατευμένο μικρό όρμο με πολλά θαλάσσια χόρτα».

Η περίοδος με τις περισσότερες εμφανίσεις φτάνει στο τέλος της

Η «πιο καρχαριώδης» περίοδος του χρόνου φτάνει στο τέλος της, καθώς αναμένεται να καταγράφονται λιγότερες εμφανίσεις στα πιο κρύα νερά από τον Οκτώβριο έως τον Μάρτιο.

Τόσο η Canaran όσο και ο Hammerschlag, ο οποίος έχει γράψει σχετικά και σε ιστολόγιο, δίνουν παρόμοιες συμβουλές για τη μείωση του κινδύνου επίθεσης.

«Αποφύγετε περιοχές όπου υπάρχει η προτιμώμενη λεία των καρχαριών, όπως οι φώκιες, ιδιαίτερα σε σημεία με χαμηλή ορατότητα, όπου ένας καρχαρίας μπορεί να δυσκολευτεί περισσότερο να ξεχωρίσει τη φυσική του λεία από έναν άνθρωπο», συμβουλεύει ο Hammerschlag.

Η Canaran δηλώνει ότι είναι πλέον πιο προσεκτική, αλλά δεν σκοπεύει να εγκαταλείψει τις καταδύσεις.

«Αν έκανα κατάδυση μόνο όταν το νερό ήταν καθαρό, θα έκανα περίπου πέντε καταδύσεις τον χρόνο. Θα συνεχίσω να καταδύομαι».

Το ερώτημα πλέον είναι αν οι καρχαρίες θα επιστρέψουν του χρόνου σε παρόμοιους αριθμούς.

Και αν οι Καναδοί θα καταφέρουν να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα, με τους μεγάλους λευκούς καρχαρίες να κινούνται στα νερά κοντά στις ακτές τους.

«Έχει να κάνει με το να μάθουμε ξανά να ζούμε μαζί τους. Το έχουμε κάνει στο παρελθόν και είμαι βέβαιη ότι μπορούμε να το κάνουμε ξανά».

Πηγή: BBC