Σιβηρία: Φόβοι για παγκόσμια υγειονομική κρίση από αρχαίους ιούς στα παγωμένα εδάφη
Ο ανεξήγητος θάνατος εργαζόμενης σε εργαστήριο έρευνας της πανώλης στη Σιβηρία έστρεψε τη διεθνή προσοχή σε μια περιοχή όπου οι κίνδυνοι από λοιμώδη νοσήματα φτάνουν βαθιά μέσα στο μόνιμα παγωμένο έδαφος.
Ο ανεξήγητος θάνατος μιας Ρωσίδας τεχνικού εργαστηρίου αυτόν τον μήνα, σε εγκατάσταση μελέτης επικίνδυνων παθογόνων στη Σιβηρία, προκάλεσε διεθνή ανησυχία για το ενδεχόμενο εμφάνισης εστίας πνευμονικής πανώλης.
Ωστόσο, ενώ η συγκεκριμένη ανησυχία, η οποία συνδέεται με την έλλειψη διαφάνειας από τη Μόσχα, είναι νέα, η παγωμένη ενδοχώρα της Ρωσίας τροφοδοτεί εδώ και χρόνια έναν διαφορετικό φόβο: ότι μπορεί να κρύβει απειλές για την υγεία τις οποίες ο κόσμος δεν είναι προετοιμασμένος να αντιμετωπίσει, όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα της Washington Post.
Οι ρωσικές αρχές επέβαλαν μέτρα περιορισμού μετά τον θάνατο της 28χρονης από πνευμονία «άγνωστης προέλευσης», όπως ανέφεραν, οδηγώντας τις Ηνωμένες Πολιτείες να ζητήσουν περισσότερες πληροφορίες.
Έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, που δημοσιοποιήθηκε το Σάββατο, ανέφερε ότι οι ρωσικές αρχές δεν εντόπισαν ενδείξεις έξαρσης πανώλης ή άλλου λοιμώδους νοσήματος. Δεν παρείχε, όμως, επαρκείς λεπτομέρειες ώστε να προσδιοριστεί η προέλευση της ασθένειας της γυναίκας ή να διευκρινιστεί εάν πιθανή έκθεση στον χώρο εργασίας της έπαιξε κάποιον ρόλο, όπως αναφέρεται στο αμερικανικό δημοσίευμα.
Οι φυσικές εστίες παθογόνων στη Σιβηρία
Η αχανής άγρια φύση της Σιβηρίας φιλοξενεί φυσικές δεξαμενές παθογόνων: από ψύλλους που μεταδίδουν την πανώλη και απαντώνται σε μαρμότες και σκίουρους, έως τσιμπούρια που μεταφέρουν τον ιό της εγκεφαλίτιδας και αρχαία παθογόνα εγκλωβισμένα στο μόνιμα παγωμένο έδαφος.
Το ρωσικό ινστιτούτο όπου εργαζόταν η τεχνικός ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1930 ως σταθμός πρόληψης της πανώλης. Στόχος του ήταν να περιορίζει τις εξάρσεις της θανατηφόρας βακτηριακής νόσου, η οποία έπληττε κατά περιόδους τους τοπικούς πληθυσμούς, αλλά και κατοίκους της γειτονικής Μογγολίας και της κινεζικής Μαντζουρίας.
Εκείνη τη δεκαετία αναπτύχθηκαν οι πρώτες θεραπείες της νόσου με αντιβιοτικά. Η πανώλη μπορούσε να μεταδοθεί μέσω επαφής με μαρμότες, τις οποίες κυνηγούσαν για το κρέας τους και ορισμένες φορές κατανάλωναν μισοψημένες ή ακόμη και ωμές, όπως συνέβη το 2019 στην περίπτωση ενός ζευγαριού στη Μογγολία.
Η εγκατάσταση πληθυσμών στη Σιβηρία, όπου τον 19ο αιώνα εκδηλώθηκε πυρετός αναζήτησης χρυσού και η οποία επί Ρωσικής Αυτοκρατορίας αποτελούσε τόπο εξορίας καταδίκων, συνέδεσε την απομακρυσμένη περιοχή με τα δυτικά τμήματα της αυτοκρατορίας. Έτσι αυξήθηκε ο κίνδυνος να εξαπλωθεί η πανώλη δυτικότερα.
Αντίστοιχα, επιδημικές ασθένειες της ευρωπαϊκής Ρωσίας, όπως η χολέρα και ο τύφος, έφταναν εύκολα στη Σιβηρία μέσω των μετακινούμενων εργατών, ενώ η σχεδόν παντελής απουσία ιατρικής περίθαλψης διευκόλυνε την εξάπλωσή τους.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε φέτος υποδεικνύει ότι ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών στην περιοχή της λίμνης Βαϊκάλης υπήρξαν θύματα της παλαιότερης γνωστής έξαρσης πανώλης, πριν από περίπου 5.500 χρόνια.
Μέχρι σήμερα, η πανώλη παραμένει ενδημική σε τμήματα της Σιβηρίας και της ρωσικής Άπω Ανατολής, όπου το βακτήριο διατηρείται στη φύση μεταξύ άγριων τρωκτικών.
Τα ανθρώπινα κρούσματα στη Ρωσία είναι, πάντως, σπάνια. Η τελευταία καταγεγραμμένη ανθρώπινη λοίμωξη σημειώθηκε το 2016, όταν ένα δεκάχρονο αγόρι στην περιοχή Αλτάι προσβλήθηκε από πανώλη μετά από επαφή με μαρμότα.
Οι αρχαίοι ιοί στο μόνιμα παγωμένο έδαφος
Η απειλή δεν προέρχεται μόνο από την άγρια πανίδα, αλλά και από μικρόβια και ιούς ηλικίας χιλιάδων ετών, που διατηρούνται στο μόνιμα παγωμένο υπέδαφος, γνωστό ως permafrost, το οποίο καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής.
Πριν από περίπου μία δεκαετία, ερευνητές απομόνωσαν «ιούς ζόμπι» από το παγωμένο έδαφος της Σιβηρίας. Το εύρημα ενίσχυσε τους φόβους ότι μια ασθένεια από το μακρινό παρελθόν θα μπορούσε να προκαλέσει νέα παγκόσμια υγειονομική κρίση.
Το permafrost, μια σκοτεινή, ψυχρή μάζα χωρίς οξυγόνο, προσφέρει ιδανικές συνθήκες διατήρησης βιολογικού υλικού. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι στα βαθύτερα στρώματά του μπορεί να υπάρχουν ιοί ηλικίας έως και ενός εκατομμυρίου ετών, πολύ παλαιότεροι από τον Homo sapiens, το σύγχρονο ανθρώπινο είδος.
Το 2023, ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Ζαν-Μισέλ Κλαβερί, του Πανεπιστημίου Αιξ-Μασσαλίας στη Γαλλία, δημοσίευσε στο επιστημονικό περιοδικό Viruses σημαντική μελέτη που τεκμηρίωνε την επαναφορά αρχαίων ιών από το μόνιμα παγωμένο έδαφος της Σιβηρίας σε μολυσματική κατάσταση.
Η μελέτη προειδοποιούσε ότι η επιταχυνόμενη απόψυξη λόγω της κλιματικής αλλαγής ενδέχεται να απειλήσει τη δημόσια υγεία, απελευθερώνοντας παθογόνα που παραμένουν αδρανή.
Η ομάδα του Κλαβερί απομόνωσε 13 αρχαίους ιούς από διαφορετικές τοποθεσίες της Σιβηρίας, οι οποίοι ανήκαν σε πέντε νέες ομάδες ιών. Ο παλαιότερος, ο Pandoravirus yedoma, παρέμενε παγωμένος κάτω από υπόγεια λίμνη επί 48.500 χρόνια.
Άλλα, νεότερα στελέχη, ηλικίας περίπου 27.000 ετών, απομονώθηκαν από υπολείμματα του στομάχου ενός τριχωτού μαμούθ και από το τρίχωμα μαμούθ.
Άλλοι ερευνητές έχουν επισημάνει ότι, παρότι οι ιοί που επανενεργοποιήθηκαν μπορούσαν να μολύνουν αμοιβάδες σε εργαστηριακές συνθήκες, παραμένει ασαφές εάν θα μπορούσαν να μολύνουν ζώα ή ανθρώπους ή να βρουν ξενιστή έξω από το ελεγχόμενο περιβάλλον του εργαστηρίου.
Ο Κλαβερί και η ομάδα του είχαν προειδοποιήσει ότι στο παγωμένο υπέδαφος παραμένουν θαμμένοι άγνωστοι παράγοντες κινδύνου. Η άνοδος της θερμοκρασίας, η οποία θα επιτρέψει και την εντατικότερη εκμετάλλευση μέχρι πρότινος ανέγγιχτων περιοχών, θα μπορούσε να φέρει ανθρώπους σε επαφή με παθογόνα ικανά να τους μολύνουν.
Η έξαρση άνθρακα το 2016
Το 2016, η κλιματική αλλαγή συνέβαλε στην εκδήλωση έξαρσης άνθρακα στην απομακρυσμένη περιοχή Γιαμάλο-Νένετς της Σιβηρίας, σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών εκείνης της περιόδου.
Οι ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες εκείνου του καλοκαιριού, που έφτασαν τους 35 βαθμούς Κελσίου, προκάλεσαν απόψυξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους. Σύμφωνα με μία από τις υποθέσεις, αποκαλύφθηκε έτσι το κουφάρι μολυσμένου ταράνδου.
Το παθογόνο μεταδόθηκε σε ζωντανούς ταράνδους και τελικά σε κοινότητα νομάδων κτηνοτρόφων, όπου ένα δωδεκάχρονο αγόρι έχασε τη ζωή του.
