Καρκίνος και γονιμότητα: Τι πρέπει να γνωρίζουμε σήμερα

Δρ Ευαγγελία Δεληγεώρογλου, MD, MSc, PhD, EFRM (ESHRE–EBCOG) Μαιευτήρας–Γυναικολόγος Εξειδίκευση στην Αναπαραγωγική Ιατρική και την Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή

Η διάγνωση του καρκίνου αποτελεί μια στιγμή που αλλάζει αιφνίδια τις προτεραιότητες και την καθημερινότητα ενός ανθρώπου. Παράλληλα με την αγωνία για τη θεραπεία και την πορεία της νόσου, για πολλούς ασθενείς αναπαραγωγικής ηλικίας προκύπτει ένα ακόμη σημαντικό ερώτημα: «Θα μπορέσω να αποκτήσω παιδιά στο μέλλον;»

Η απάντηση σήμερα είναι πολύ διαφορετική σε σχέση με το παρελθόν. Η πρόοδος τόσο στην ογκολογία όσο και στην αναπαραγωγική ιατρική έχει αυξήσει σημαντικά τις δυνατότητες διατήρησης της γονιμότητας, αρκεί το ζήτημα να συζητηθεί έγκαιρα και, όπου είναι δυνατόν, πριν από την έναρξη της αντικαρκινικής θεραπείας.

Πώς μπορεί ο καρκίνος και η θεραπεία του να επηρεάσουν τη γονιμότητα;

Ο καρκίνος δεν συνεπάγεται απαραίτητα απώλεια της γονιμότητας. Ωστόσο, ορισμένες αντικαρκινικές θεραπείες μπορεί να επηρεάσουν τη μελλοντική αναπαραγωγική ικανότητα.

Η χημειοθεραπεία, ανάλογα με τα φάρμακα και τις δόσεις που χρησιμοποιούνται, μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία των ωοθηκών και να μειώσει το ωοθηκικό απόθεμα. Αντίστοιχα, η ακτινοθεραπεία, όταν αφορά την περιοχή της πυέλου ή όταν οι ωοθήκες εκτίθενται σε σημαντική δόση ακτινοβολίας, μπορεί επίσης να επηρεάσει τη λειτουργία τους. Ορισμένες χειρουργικές επεμβάσεις, ιδιαίτερα όταν αφορούν τα αναπαραγωγικά όργανα, ενδέχεται επίσης να έχουν επίπτωση στη μελλοντική γονιμότητα.

Ο βαθμός του κινδύνου δεν είναι ίδιος για όλους. Εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από την ηλικία, το είδος της νόσου, το θεραπευτικό σχήμα και τη δόση της θεραπείας, καθώς και από το αρχικό αναπαραγωγικό δυναμικό του ασθενούς.

Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση πρέπει να είναι εξατομικευμένη.

Διατήρηση γονιμότητας: ποιες επιλογές υπάρχουν για τις γυναίκες;

Η συζήτηση για τη διατήρηση της γονιμότητας ιδανικά πραγματοποιείται πριν από την έναρξη της αντικαρκινικής θεραπείας.

Μία από τις βασικές επιλογές είναι η κρυοσυντήρηση ωαρίων. Η γυναίκα υποβάλλεται σε ελεγχόμενη διέγερση των ωοθηκών και στη συνέχεια σε ωοληψία. Τα ώριμα ωάρια καταψύχονται και μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο μέλλον στο πλαίσιο εξωσωματικής γονιμοποίησης.

Μια δεύτερη επιλογή είναι η κρυοσυντήρηση εμβρύων, εφόσον αυτό είναι κατάλληλο και επιθυμητό για τη συγκεκριμένη γυναίκα.

Σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να πραγματοποιηθεί και κρυοσυντήρηση ωοθηκικού ιστού, η οποία δεν απαιτεί προηγούμενη διέγερση των ωοθηκών και αποτελεί σημαντική επιλογή όταν ο διαθέσιμος χρόνος πριν από την έναρξη της θεραπείας είναι περιορισμένος.

Η επιλογή της κατάλληλης στρατηγικής εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και πρέπει να γίνεται σε στενή συνεργασία με την ογκολογική ομάδα, ώστε η προσπάθεια διατήρησης της γονιμότητας να εντάσσεται με ασφάλεια στον συνολικό θεραπευτικό σχεδιασμό.

Και στους άνδρες;

Για τους άνδρες, η κρυοσυντήρηση σπέρματος πριν από την έναρξη της θεραπείας αποτελεί την καθιερωμένη και συνήθως απλούστερη επιλογή διατήρησης της γονιμότητας.

Η ενημέρωση, επομένως, αφορά και τα δύο φύλα και θα πρέπει να αποτελεί μέρος της συνολικής φροντίδας ενός ασθενούς αναπαραγωγικής ηλικίας που πρόκειται να υποβληθεί σε θεραπεία με πιθανή επίδραση στη γονιμότητα.

Γιατί ο χρόνος είναι τόσο σημαντικός;

Στην ογκογονιμότητα ο χρόνος έχει ιδιαίτερη σημασία. Η παραπομπή σε ειδικό αναπαραγωγής θα πρέπει να γίνεται όσο το δυνατόν νωρίτερα μετά τη διάγνωση.

Η έγκαιρη συμβουλευτική δεν σημαίνει ότι πρέπει απαραίτητα να πραγματοποιηθεί κάποια παρέμβαση. Σημαίνει όμως ότι ο ασθενής θα γνωρίζει ποιος είναι ο πραγματικός κίνδυνος για τη γονιμότητά του, ποιες επιλογές υπάρχουν και ποιες από αυτές είναι εφαρμόσιμες στη δική του περίπτωση.

Ο σχεδιασμός πρέπει να είναι άμεσος, εξατομικευμένος και αποτέλεσμα συνεργασίας μεταξύ ογκολόγου και ειδικού στην αναπαραγωγική ιατρική, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση της απαραίτητης αντικαρκινικής θεραπείας.

Μπορεί μια γυναίκα να μείνει έγκυος μετά τον καρκίνο;

Σε πολλές περιπτώσεις, ναι.

Η δυνατότητα και ο κατάλληλος χρόνος για μια εγκυμοσύνη μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας εξαρτώνται από τον τύπο του καρκίνου, τη θεραπεία που έχει προηγηθεί, την ηλικία και τη συνολική κατάσταση της γυναίκας.

Δεν υπάρχει ένα ενιαίο χρονικό διάστημα αναμονής που να ισχύει για όλες τις γυναίκες. Η απόφαση για το πότε μπορεί να επιχειρηθεί εγκυμοσύνη πρέπει να λαμβάνεται εξατομικευμένα, σε συνεννόηση με την ογκολογική και την αναπαραγωγική ομάδα.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε την ψυχολογική διάσταση

Η πιθανότητα απώλειας της γονιμότητας σε μια ήδη δύσκολη περίοδο μπορεί να αποτελέσει σημαντική επιπλέον ψυχολογική επιβάρυνση.

Για ορισμένους ασθενείς, η γνώση ότι υπάρχει η δυνατότητα διατήρησης ωαρίων, εμβρύων ή σπέρματος λειτουργεί ως ένας τρόπος διατήρησης μιας μελλοντικής επιλογής. Για άλλους, η απόφαση μπορεί να είναι πιο σύνθετη.

Η σωστή ενημέρωση, χωρίς πίεση, καθώς και η ψυχολογική υποστήριξη όπου χρειάζεται, μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Το σημαντικότερο μήνυμα

Η διατήρηση της γονιμότητας αποτελεί πλέον σημαντικό μέρος της σύγχρονης φροντίδας των ασθενών με καρκίνο.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι η έγκαιρη ενημέρωση. Ένας άνθρωπος που βρίσκεται αντιμέτωπος με μια διάγνωση καρκίνου δεν θα πρέπει να ανακαλύπτει μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας ότι υπήρχαν επιλογές για τη διατήρηση της γονιμότητάς του τις οποίες δεν γνώριζε.

Όταν υπάρχει πιθανότητα η προτεινόμενη θεραπεία να επηρεάσει τη γονιμότητα, η συζήτηση με ειδικό στην αναπαραγωγική ιατρική θα πρέπει να γίνεται εγκαίρως και σε συνεργασία με τον θεράποντα ογκολόγο.

Γιατί η αντιμετώπιση του καρκίνου αφορά πρωτίστως τη ζωή — αλλά η σύγχρονη ιατρική οφείλει, όπου είναι δυνατόν, να φροντίζει και για τη ζωή μετά τον καρκίνο.

Η συγγραφέας

Δρ Ευαγγελία Δεληγεώρογλου, MD, MSc, PhD, EFRM (ESHRE–EBCOG) Μαιευτήρας–Γυναικολόγος με εξειδίκευση στην Αναπαραγωγική Ιατρική και την Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή. Είναι διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και Ακαδημαϊκή Υπότροφος στη Μονάδα Ανθρώπινης Αναπαραγωγής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Είναι κάτοχος του ευρωπαϊκού τίτλου εξειδίκευσης στην Αναπαραγωγική Ιατρική EFRM (ESHRE–EBCOG), με κλινικό και ερευνητικό ενδιαφέρον στην υπογονιμότητα, την εξωσωματική γονιμοποίηση και τη διατήρηση της γονιμότητας.