Πώς η πατρότητα αλλάζει τον εγκέφαλο του άνδρα: Από την επιλόχειο κατάθλιψη στη μείωση τεστοστερόνης

Έρευνες δείχνουν ότι οι μητέρες υφίστανται δραματικές αλλαγές κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και μετά τον τοκετό, αντίστοιχες με μια «δεύτερη εφηβεία». Οι αλλαγές αυτές προκαλούν ορμονικές διακυμάνσεις και συρρίκνωση του εγκεφάλου — κάτι που ακούγεται ανησυχητικό, αλλά στην πραγματικότητα μοιάζει περισσότερο με μια θετική διαδικασία εξορθολογισμού των νευρικών συνδέσεων.

Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι, όπως και οι μητέρες, οι πατέρες ενδέχεται να βιώνουν μια βαθιά αλλαγή στη βιολογία και στον εγκέφαλό τους, τόσο κατά την προετοιμασία για τη γονεϊκότητα όσο και ως απάντηση στις ευθύνες που αυτή συνεπάγεται.

Οι βιολογικές αυτές αλλαγές μπορεί στην πραγματικότητα να είναι προσαρμοστικές απέναντι στις προκλήσεις της γονεϊκότητας, για κάθε γονέα, σύμφωνα με την έρευνα. Υπάρχουν μάλιστα ενδείξεις ότι η γονεϊκότητα μπορεί να είναι ευεργετική και νευροπροστατευτική για τον εγκέφαλο — ακόμη κι αν το άγχος από τα ταΐσματα στις 4 τα ξημερώματα και το ασταμάτητο κλάμα δεν το κάνουν να μοιάζει έτσι εκείνη τη στιγμή.

Η έρευνα αυτή αποτελεί «ένα πολύ σημαντικό μήνυμα για εμάς ως επιστήμονες και ως κοινωνία: ότι η φροντίδα είναι κάτι οικουμενικό και πιθανότατα σε αλλάζει για πάντα», δήλωσε η Νεγκίν Ντανέσνια, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο RWTH Aachen της Γερμανίας.

Πώς μοιάζει ο «εγκέφαλος του πατέρα»

Το να γίνει κανείς πατέρας «σμιλεύει» τον εγκέφαλο: την εικόνα του, τις συνδέσεις του και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί.

Οι μεγαλύτερες αλλαγές εντοπίζονται στον εγκεφαλικό φλοιό, σε αυτό που είναι γνωστό ως «δίκτυο νοηματοδότησης» ή mentalizing network, το οποίο είναι σημαντικό για την κατανόηση των σκέψεων, των συναισθημάτων και των προθέσεων των άλλων, σύμφωνα με την Ντάρμπι Σάξμπε, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας και συγγραφέα του βιβλίου Dad Brain: The New Science of Fatherhood and How It Shapes Men’s Lives.

Όταν η Σάξμπε και οι συνεργάτες της εξέτασαν με απεικονιστικές μεθόδους τον εγκέφαλο 40 ανδρών που γίνονταν πατέρες για πρώτη φορά, πριν και μετά τη γέννηση του παιδιού τους, διαπίστωσαν μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας σε περιοχές του συγκεκριμένου δικτύου. Οι περιοχές αυτές φαίνεται να συμπίπτουν με εκείνες όπου παρατηρείται επίσης «συρρίκνωση» στον εγκέφαλο των μητέρων, αν και στους πατέρες η μείωση του όγκου είναι μικρότερη. Οι μητέρες βιώνουν επίσης αλλαγές και σε άλλες περιοχές του εγκεφάλου, μεταξύ των οποίων η αμυγδαλή, η οποία είναι σημαντική για την επεξεργασία των συναισθημάτων.

Η ιδέα ότι ο εγκέφαλός μας «συρρικνώνεται» μπορεί να προσθέτει ακόμη περισσότερο άγχος στους ήδη πιεσμένους γονείς. Ωστόσο, οι αλλαγές αυτές δείχνουν μια μορφή νευροπλαστικότητας που είναι προσαρμοστική και συνδέεται με μεγαλύτερη γονεϊκή εμπλοκή και καλύτερες εμπειρίες φροντίδας.

«Η συρρίκνωση ακούγεται κακή, αλλά δεν είναι», δήλωσε η Ντανέσνια. «Συνήθως αποτελεί προϋπόθεση για τη βελτιστοποίηση του εγκεφάλου».

Σε μελέτη του 2024, η Σάξμπε και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν ότι η μείωση της φαιάς ουσίας συσχετιζόταν με τον χρόνο που περνούσαν οι πατέρες με το βρέφος τους, καθώς και με τον δεσμό τους μαζί του και την απόλαυση που αντλούσαν από τη σχέση αυτή.

«Μου αρέσει να λέω ότι δεν πρόκειται απλώς για συρρίκνωση, ούτε απαραίτητα για απώλεια», είπε η Σάξμπε. «Μοιάζει περισσότερο με αποδοτικότητα και επαναρρύθμιση, σαν αναβάθμιση».

Οι αλλαγές στο δίκτυο νοηματοδότησης του εγκεφάλου μπορεί να βοηθούν τους πατέρες και τις μητέρες να προσαρμοστούν στις προκλήσεις της προσπάθειας να καταλάβουν τι θέλει και τι χρειάζεται αυτός ο νέος μικρός άνθρωπος — ιδανικά πριν ξεσπάσει σε έντονο κλάμα.

Αυτή η «συρρίκνωση» του γονεϊκού εγκεφάλου διαφέρει από την ατροφία που παρατηρείται στις νευροεκφυλιστικές νόσους ή στη γήρανση, καθώς διαφέρουν τόσο οι περιοχές όσο και η έκταση των αλλαγών, σύμφωνα με τους ειδικούς.

Στις μητέρες, παρατηρείται επίσης ανάκαμψη της φαιάς ουσίας τις ημέρες και τις εβδομάδες μετά τον τοκετό, αν και μειώσεις σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου έχουν εντοπιστεί ακόμη και έξι χρόνια μετά τη γέννα.

Παρότι δεν υπάρχουν ακόμη αρκετά δεδομένα, η Σάξμπε υποψιάζεται ότι κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβαίνει και στους πατέρες. Σε μελέτη του 2023, η ίδια και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν ότι οι πατέρες που παρουσίασαν τη μεγαλύτερη αύξηση όγκου στον ιππόκαμπο —μια δομή του εγκεφάλου σημαντική για τη μνήμη και τον προσανατολισμό— είχαν ισχυρότερο δεσμό με το παιδί τους, πιο τρυφερή προσκόλληση και χαμηλότερο γονεϊκό στρες.

Ορισμένες από τις εγκεφαλικές αλλαγές που συνδέονται με την πλήρη συμμετοχή στη γονεϊκότητα μπορεί επίσης να αναδεικνύουν ευαλωτότητες στην επιλόχειο κατάθλιψη και το άγχος των πατέρων, σύμφωνα με τη Σάξμπε. Η επιλόχειος κατάθλιψη στους πατέρες εμφανίζεται περίπου σε 1 στους 10 άνδρες, ενώ η επιλόχειος κατάθλιψη στις μητέρες μπορεί να αφορά έως και 1 στις 5 γυναίκες.

Η γονεϊκότητα είναι «ουσιαστική και ευτυχισμένη, αλλά είναι επίσης απογοητευτική και εξαντλητική. Όλα τα θετικά και τα αρνητικά υπάρχουν τόσο για τους μπαμπάδες όσο και για τις μαμάδες», δήλωσε η Σάξμπε.

Μακροπρόθεσμα, ωστόσο, η γονεϊκότητα μπορεί να λειτουργεί νευροπροστατευτικά για τον γηράσκοντα εγκέφαλο, σύμφωνα με μελέτη του 2025, η οποία ανέλυσε δεδομένα από τη UK Biobank για περισσότερες από 19.000 γυναίκες και 17.000 άνδρες. Οι γονείς που είχαν περισσότερα παιδιά παρουσίαζαν αυξημένη λειτουργική συνδεσιμότητα σε εγκεφαλικά δίκτυα που τείνουν να γίνονται πιο αραιά με τη γήρανση.

Μπορεί να ακούγεται ειρωνικό για τους γονείς που στερούνται ύπνου, όμως ενδέχεται τελικά να αποκτούν εγκεφάλους που δείχνουν «νεότεροι».

Ένας εγκέφαλος προσανατολισμένος στην ανταμοιβή της σύνδεσης

Η πατρότητα διαμορφώνει επίσης τον τρόπο με τον οποίο διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου επικοινωνούν μεταξύ τους.

Σε μια διαχρονική μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Μάιο, η Ντανέσνια και οι συνεργάτες της σάρωσαν τους εγκεφάλους 25 πατέρων αμέσως μετά τη γέννηση του παιδιού τους και έως και 24 εβδομάδες αργότερα. Διαπίστωσαν ότι υπήρξε μια μετατόπιση στη συνδεσιμότητα προς περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται σε ανώτερες γνωστικές και συναισθηματικές διεργασίες, όπως η ενσυναίσθηση και η ανταμοιβή, σύμφωνα με την Ντανέσνια.

Σημαντικό είναι ότι υπάρχουν ενδείξεις πως η πατρότητα αλλάζει τη λειτουργία του εγκεφάλου, ιδιαίτερα στα κυκλώματα που σχετίζονται με το γονεϊκό κίνητρο, δήλωσε ο Τζέιμς Ρίλινγκ, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Emory και συγγραφέας του βιβλίου Father Nature: The Science of Paternal Potential.

Σε πρόσφατη μελέτη, ο Ρίλινγκ και οι συνεργάτες του ζήτησαν από 51 μέλλοντες πατέρες να κοιτάξουν φωτογραφίες βρεφών ενώ υποβάλλονταν σε απεικόνιση εγκεφάλου. Οι άνδρες που γίνονταν πατέρες για πρώτη φορά εμφάνισαν μεγαλύτερη ενεργοποίηση σε περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην ενσυναίσθηση, καθώς και στο σύστημα ανταμοιβής της ντοπαμίνης, σε σύγκριση με άνδρες που δεν ήταν πατέρες.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι ισχυρότερες εγκεφαλικές αντιδράσεις συσχετίζονταν με τον βαθμό συμμετοχής του πατέρα στην πρακτική φροντίδα του παιδιού, όπως το μπάνιο και η αλλαγή πάνας. Άλλη έρευνα του Ρίλινγκ έδειξε ότι οι πατέρες παρουσίαζαν ισχυρότερες αντιδράσεις στην κοιλιακή καλυπτρική περιοχή, μια βασική περιοχή ανταμοιβής του εγκεφάλου, όταν κοιτούσαν φωτογραφίες του δικού τους νηπίου, σε σύγκριση με φωτογραφίες ενός άγνωστου βρέφους ή ενηλίκων.

Οι μητέρες, από την άλλη πλευρά, θεωρούνται περισσότερο «υποχρεωτικά» εμπλεκόμενες, με τις εγκεφαλικές αλλαγές τους να είναι γενικά μεγαλύτερες, όπως είπε. Αν και οι πολιτισμοί διαφέρουν ως προς τις προσδοκίες τους από τους πατέρες, «δεν υπάρχουν πολιτισμοί όπου οι μητέρες είναι πλήρως απούσες από τη φροντίδα».

Πράγματι, ενώ η βιοϊατρική έρευνα έχει επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στους άνδρες, με τις προσπάθειες μεγαλύτερης συμμετοχής των γυναικών να είναι σχετικά πρόσφατες, μία από τις λίγες εξαιρέσεις είναι η μελέτη της γονεϊκότητας και της ανατροφής των παιδιών.

«Η νευροβιολογία των ανδρών είναι δυναμική, αλλά μεταβάλλεται ανάλογα με το επίπεδο εμπλοκής του πατέρα», δήλωσε η Σάξμπε.

Οι ορμονικές αλλαγές της γονεϊκότητας

Η αναδιαμόρφωση του εγκεφάλου που βιώνουν οι πατέρες μπορεί εν μέρει να οφείλεται σε αλλαγές στις ορμόνες τους, σύμφωνα με τη Σάξμπε.

Αν και η πατρότητα θεωρείται παραδοσιακά συνδεδεμένη με την αρρενωπότητα, ίσως προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι σχετίζεται με χαμηλότερα επίπεδα ανδρικών ορμονών. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι οι πατέρες έχουν χαμηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης σε σύγκριση με άνδρες αντίστοιχης ηλικίας και υπόβαθρου που δεν είναι πατέρες.

Μία μελέτη διαπίστωσε ότι, παρότι οι άνδρες με υψηλότερη τεστοστερόνη ήταν πιο πιθανό να γίνουν πατέρες μέσα σε σχέση, στη συνέχεια παρουσίαζαν μεγαλύτερη μείωση της τεστοστερόνης σε σύγκριση με τους άτεκνους άνδρες χωρίς σύντροφο. Πράγματι, οι πατέρες που αφιέρωναν σημαντικό χρόνο στη φροντίδα των παιδιών είχαν χαμηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης από εκείνους που δεν συμμετείχαν ενεργά.

Ακόμη και από τα πρώτα στάδια της πορείας προς τη γονεϊκότητα, όταν το πρώτο παιδί βρισκόταν ακόμη στη μέση της κύησης, οι μελλοντικοί πατέρες είχαν ήδη χαμηλότερη τεστοστερόνη, διαπίστωσαν ο Ρίλινγκ και οι συνεργάτες του σε μελέτη του 2025.

Το εύρημα αυτό αποτέλεσε έκπληξη, καθώς ο Ρίλινγκ πίστευε ότι αυτές οι βιολογικές αλλαγές θα ήταν αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης με το βρέφος. Ωστόσο, όπως εξήγησε, είναι πιθανό «όταν αυτοί οι άνδρες συνειδητοποιούν “θα γίνω πατέρας”», να συμβαίνει «κάποια ψυχολογική και ορμονική μετατόπιση».

Οι πατεράδες εμφάνισαν επίσης χαμηλότερα επίπεδα βαζοπρεσίνης, μιας ακόμη ορμόνης που είναι σημαντική για την κοινωνική συμπεριφορά και τον δεσμό.

Όπως και οι αλλαγές στον εγκέφαλο, έτσι και αυτές οι ορμονικές μεταβολές προέβλεπαν το πόσο ενεργά συμμετείχαν οι μπαμπάδες: τα χαμηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης προέβλεπαν περισσότερο χρόνο με τη σύντροφό τους —και, κατά πάσα πιθανότητα, με το νεογέννητο— ενώ η χαμηλότερη βαζοπρεσίνη συνδεόταν με μεγαλύτερη εμπλοκή με το βρέφος.

Τα επίπεδα προλακτίνης ενός πατέρα —μιας ορμόνης που είναι κυρίως γνωστή για τον ρόλο της στην παραγωγή γάλακτος— κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης της συντρόφου του προέβλεπαν επίσης πιο θετική στάση απέναντι στη γονεϊκότητα, λιγότερο γονεϊκό στρες και μεγαλύτερη απόλαυση της σχέσης με το βρέφος, όπως διαπίστωσε η Σάξμπε σε άλλη μελέτη.

Τα δεδομένα είναι πιο μικτά ως προς το πώς μεταβάλλεται η ωκυτοκίνη, μια βασική ορμόνη για την κοινωνική συμπεριφορά και τον δεσμό, κατά την πατρότητα. Στις μητέρες, η ωκυτοκίνη αυξάνεται θεαματικά κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Οι πατέρες με υψηλότερα επίπεδα ωκυτοκίνης αλληλεπιδρούν περισσότερο σωματικά με τα βρέφη τους και παρουσιάζουν μεγαλύτερη κοινωνική εμπλοκή και συναισθηματικό συγχρονισμό.

Σε μία διπλά τυφλή μελέτη, οι ερευνητές χορήγησαν ωκυτοκίνη μέσω ρινικής έγχυσης σε 35 πατέρες, γεγονός που τους έκανε να αλληλεπιδρούν περισσότερο, τόσο σωματικά όσο και κοινωνικά, με τα πέντε μηνών βρέφη τους, σε σύγκριση με την ομάδα που έλαβε εικονικό σκεύασμα. Την ίδια στιγμή, αυξήθηκαν και τα επίπεδα ωκυτοκίνης των βρεφών. Τα μωρά έπαιζαν περισσότερο και κοιτούσαν περισσότερο τους πατέρες τους.

«Η ωκυτοκίνη μοιάζει να ενεργοποιεί έναν θετικό κύκλο ανατροφοδότησης, που οδηγεί στον δεσμό πατέρα-βρέφους», δήλωσε ο Ρίλινγκ, ο οποίος έχει δύο παιδιά.

Συνολικά, η επιστήμη του «εγκεφάλου του πατέρα» αποτελεί ουσιαστικά μια ματιά στον τρόπο με τον οποίο προσαρμοζόμαστε σε μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές της ζωής.

«Πιστεύω ότι είναι πιο εύστοχο να το αποκαλούμε γονεϊκό εγκέφαλο», είπε η Σάξμπε. «Ορισμένες από αυτές τις αλλαγές είναι καθολικές προσαρμογές της γονεϊκότητας».

Αυτές οι νευρωνικές προσαρμογές αφορούν ολόκληρη την οικογένεια.

Άλλωστε, ο εγκέφαλος του παιδιού αλλάζει παράλληλα με εκείνον της μητέρας και του πατέρα του, καθώς όλοι εισερχόμαστε σε έναν νέο κόσμο, προσπαθώντας να τον κατανοήσουμε —και να κατανοήσουμε ο ένας τον άλλον— μαζί.

Διαβάστε επίσης