Είκοσι σκελετοί ενός «αρχαίου συγγενή του ανθρώπου» βρέθηκαν σε σπήλαιο της Νότιας Αφρικής
Ο Homo naledi αποτελεί μία από τις πιο παράξενες ανακαλύψεις στην ιστορία της παλαιοανθρωπολογίας
Snapshot
- Η ανάλυση πρωτεϊνών στο σμάλτο δοντιών αποκάλυψε ότι τα 20 άτομα του Homo naledi που εξετάστηκαν ήταν πιθανότατα όλα γυναίκες.
- Η ανακάλυψη αυτή εξηγεί την απουσία μορφολογικής διαφοροποίησης μεταξύ των σκελετών, καθώς ανήκαν στο ίδιο βιολογικό φύλο.
- Ο θάλαμος Dinaledi πιθανώς χρησιμοποιήθηκε για ταφή, υποδηλώνοντας συμβολική σκέψη σε έναν ανθρωπίδη με μικρό εγκέφαλο.
- Η νέα μέθοδος παλαιοπρωτεωμικής στο σμάλτο προσφέρει ένα καινοτόμο εργαλείο για τον προσδιορισμό φύλου σε απολιθώματα όπου το DNA δεν διατηρείται.
- Παραμένουν αναπάντητα ερωτήματα για την απουσία ανδρικών σκελετών και τη φύση των κοινωνικών ή ταφικών πρακτικών του Homo naledi.
Από το 2013, οι επιστήμονες ανασύρουν εκατοντάδες οστά από τους σκοτεινούς θαλάμους του σπηλαίου Rising Star στη Νότια Αφρική, τα οποία ανήκουν σε έναν μυστηριώδη ανθρωπίδη – έναν αρχαίο συγγενή του σύγχρονου ανθρώπου – που είναι γνωστός ως Homo naledi.
Μέχρι σήμερα θεωρούσαν ότι επρόκειτο για έναν μικτό πληθυσμό, αποτελούμενο από άνδρες και γυναίκες. Ωστόσο, μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στις 24 Ιουνίου 2026 στο περιοδικό Cell ανέτρεψε αυτή την υπόθεση: πρωτεΐνες που διατηρήθηκαν στο σμάλτο των δοντιών έδειξαν ότι και τα 20 άτομα που αναλύθηκαν μέχρι σήμερα ήταν πιθανότατα γυναίκες. Το γιατί παραμένει άγνωστο.
Ο Homo naledi αποτελεί μία από τις πιο παράξενες ανακαλύψεις στην ιστορία της παλαιοανθρωπολογίας. Ο αρχαίος αυτός συγγενής του ανθρώπου έζησε πριν από 241.000 έως 335.000 χρόνια και διέθετε εγκέφαλο περίπου στο ένα τρίτο του μεγέθους του σύγχρονου ανθρώπου, ενώ το σώμα του συνδύαζε χαρακτηριστικά παλαιότερων αυστραλοπιθήκων με πιο ανθρώπινα στοιχεία στα χέρια και τα πόδια.
Από το 2013, επιστήμονες υπό την καθοδήγηση του Lee Berger, από το Πανεπιστήμιο του Witwatersrand, έχουν ανασύρει περισσότερα από 1.500 απολιθώματα που αντιπροσωπεύουν δεκάδες άτομα από τον θάλαμο Dinaledi του σπηλαίου Rising Star. Η πρόσβαση στον χώρο γίνεται μέσω ενός εξαιρετικά στενού κατακόρυφου περάσματος, από το οποίο μπορούσαν να περάσουν μόνο πολύ λεπτόσωμα άτομα. Για τον λόγο αυτό, η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε από ομάδα γυναικών παλαιοανθρωπολόγων, καθώς οι περισσότεροι άνδρες επιστήμονες δεν μπορούσαν να χωρέσουν.
Για περισσότερο από μία δεκαετία, ένα μυστήριο απασχολούσε την παλαιοανθρωπολογική κοινότητα: γιατί όλοι οι ενήλικοι σκελετοί από το Rising Star Cave έμοιαζαν τόσο πολύ μεταξύ τους; Στα θηλαστικά, τα δύο φύλα διαφέρουν συνήθως στο μέγεθος, στο σχήμα των οστών και στα χαρακτηριστικά του κρανίου. Αυτή η διαφοροποίηση σχεδόν απουσίαζε από τους σκελετούς του Dinaledi. Μέχρι σήμερα, οι επιστήμονες απέδιδαν το φαινόμενο είτε στις ιδιαιτερότητες του είδους είτε στους περιορισμούς των μεθόδων ανάλυσης. Η νέα μελέτη προτείνει μια πολύ απλούστερη εξήγηση: η διαφοροποίηση απουσίαζε επειδή όλα τα άτομα ανήκαν στο ίδιο βιολογικό φύλο.
Πώς ένα προϊστορικό δόντι αποκαλύπτει το φύλο
Η κλασική παλαιοανθρωπολογία προσδιορίζει το φύλο ενός σκελετού με βάση τη μορφολογία της λεκάνης, του κρανίου και της συνολικής σωματικής διάπλασης. Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση είναι αναξιόπιστη όταν πρόκειται για αποσπασματικά απολιθώματα ηλικίας εκατοντάδων χιλιάδων ετών.
Μια διεθνής ερευνητική ομάδα με επικεφαλής την Palesa Madupe, από το Ινστιτούτο Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Max Planck στη Λειψία, και τον Alberto Taurozzi χρησιμοποίησε μια διαφορετική μέθοδο: την παλαιοπρωτεωμική, δηλαδή την ανάλυση πρωτεϊνών που έχουν διατηρηθεί στο σμάλτο των δοντιών.
Οι ερευνητές εφάρμοσαν μια ελάχιστα επεμβατική μέθοδο όξινης χάραξης στο σμάλτο 23 απολιθωμένων δοντιών που ανήκαν σε 20 διαφορετικά άτομα και αναζήτησαν την πρωτεΐνη Amelogenin-Y, η οποία παράγεται από το γονίδιο AMELY στο χρωμόσωμα Υ και φυσιολογικά απαντάται μόνο στους βιολογικούς άνδρες.
Το αποτέλεσμα ήταν σαφές και απρόσμενο: η πρωτεΐνη Amelogenin-Y δεν εντοπίστηκε σε κανένα από τα άτομα που εξετάστηκαν. Όλα στερούνταν του μοριακού δείκτη του ανδρικού φύλου.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στις 24 Ιουνίου 2026 στο περιοδικό Cell, αποτελεί την πρώτη ανάλυση αυτού του είδους σε τόσο αρχαία απολιθώματα. Επειδή το DNA δεν έχει διατηρηθεί στο θερμό περιβάλλον της Νότιας Αφρικής επί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, οι πρωτεΐνες του σμάλτου αποτελούν την πλησιέστερη διαθέσιμη εναλλακτική λύση. Οι συγγραφείς επισημαίνουν πάντως ότι, αν και τα αποτελέσματα συμφωνούν με την υπόθεση μιας αποκλειστικά γυναικείας ομάδας, δεν μπορούν να αποκλειστούν εντελώς άλλες εξηγήσεις, όπως μια γενετική διαγραφή του γονιδίου AMELY, η οποία σε σπάνιες περιπτώσεις σύγχρονων ανδρών οδηγεί στην απουσία της συγκεκριμένης πρωτεΐνης.
Τι σημαίνει αυτό για το μυστήριο του σπηλαίου
Ο θάλαμος Dinaledi δεν είναι ένα τυχαίο σημείο. Βρίσκεται βαθιά μέσα στο σπήλαιο και η πρόσβαση γίνεται μέσω ενός εξαιρετικά δύσκολου κατακόρυφου περάσματος, γεγονός που καθιστά απίθανο τα σώματα να κατέληξαν εκεί τυχαία ή από φυσικές διεργασίες.
Το στοιχείο αυτό είχε οδηγήσει τον Lee Berger και την ομάδα του να προτείνουν το 2015 ότι οι Homo naledi έθαβαν σκόπιμα τους νεκρούς τους, κάτι που θα αποτελούσε ένδειξη συμβολικής σκέψης σε έναν ανθρωπίδη με εγκέφαλο τρεις φορές μικρότερο από του σύγχρονου ανθρώπου. Η άποψη αυτή εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονης επιστημονικής διαμάχης.
Το νέο εύρημα, σύμφωνα με το οποίο τα άτομα φαίνεται να ήταν όλα γυναίκες, προσθέτει ακόμη ένα επίπεδο μυστηρίου. Η πιθανότητα να συγκεντρώθηκαν τυχαία 20 γυναίκες στο ίδιο σημείο χωρίς ούτε έναν άνδρα θεωρείται εξαιρετικά μικρή από στατιστικής άποψης.
Ορισμένοι ερευνητές εκτιμούν ότι το μοτίβο ίσως αντανακλά κοινωνικές ή ταφικές πρακτικές, δηλαδή μια εσκεμμένη διαχωριστική αντιμετώπιση των δύο φύλων μετά τον θάνατο. Παρόμοιες πρακτικές έχουν παρατηρηθεί σε μεταγενέστερους ανθρώπινους πολιτισμούς, αν και καμία δεν παρουσιάζει τόσο ακραία μονομέρεια.
Ο Lee Berger δήλωσε στο Live Science ότι τα αποτελέσματα τον εξέπληξαν, επισημαίνοντας ωστόσο πως ο Homo naledi ήταν ανέκαθεν ένα ιδιαίτερα αινιγματικό είδος. Η πρώτη συγγραφέας της μελέτης, Palesa Madupe, πρόσθεσε ότι το εύρημα πιθανότατα λύνει ένα παλιό ερώτημα σχετικά με την περιορισμένη μορφολογική ποικιλία των απολιθωμάτων: απλώς όλα τα εξεταζόμενα άτομα ενδέχεται να ανήκαν στο ίδιο φύλο.
Μια μεθοδολογική πρόοδος για την παλαιοντολογία
Τα αποτελέσματα της μελέτης έχουν σημασία που ξεπερνά το συγκεκριμένο εύρημα. Η παλαιοπρωτεωμική του σμάλτου των δοντιών προσφέρει πλέον ένα νέο εργαλείο για τον προσδιορισμό του βιολογικού φύλου απολιθωμάτων στα οποία δεν έχει διατηρηθεί DNA.
Το σμάλτο μπορεί να αναλυθεί με ελάχιστη επέμβαση, χωρίς ουσιαστική καταστροφή του δείγματος, ενώ η μέθοδος λειτουργεί ακόμη και σε απολιθώματα ηλικίας εκατοντάδων χιλιάδων ετών.
Η τεχνική αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει στην επανεκτίμηση της σύνθεσης πολλών ακόμη προϊστορικών πληθυσμών, όπου η μορφολογική ανάλυση ενδέχεται να είχε οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα. Αν πράγματι πρόκειται για έναν χώρο ταφής αποκλειστικά γυναικών, τότε πρόκειται για ένα μοναδικό φαινόμενο στην ιστορία της παλαιοανθρωπολογίας, χωρίς αντίστοιχο σε οποιοδήποτε άλλο γνωστό μη ανθρώπινο είδος.
Τα ερωτήματα που παραμένουν
Η νέα ανακάλυψη δεν λύνει το μυστήριο του Rising Star Cave· αντίθετα, το κάνει ακόμη πιο σύνθετο. Πού βρίσκονται οι άνδρες; Τα λείψανά τους βρίσκονται σε άλλο σημείο του σπηλαίου ή σε διαφορετική τοποθεσία; Πρόκειται για τυχαία συσσώρευση, για συνειδητή ταφική πρακτική ή για κάποια άγνωστη μέχρι σήμερα διαδικασία; Και ποιο κοινωνικό σύστημα θα μπορούσε να οδηγήσει έναν πληθυσμό ανθρωπιδών με τόσο μικρό εγκέφαλο στον διαχωρισμό των ταφών ανά φύλο;
Η ίδια η μελέτη αφήνει όλα αυτά τα ερωτήματα ανοιχτά και ζητά περαιτέρω έρευνα σε άλλους θαλάμους του σπηλαίου, καθώς και την εφαρμογή των μεθόδων παλαιοπρωτεωμικής σε απολιθώματα που δεν έχουν ακόμη αναλυθεί.
Από την ανακάλυψή του το 2013, ο Homo naledi έχει επανειλημμένα ανατρέψει τις αντιλήψεις των επιστημόνων για το τι μπορούσαν και τι δεν μπορούσαν να κάνουν οι πρώιμοι συγγενείς του ανθρώπου. Το εύρημα του Ιουνίου του 2026 δείχνει ότι το μυστήριο απέχει ακόμη πολύ από τη λύση του.
