Παγκόσμιο ορόσημο: Η μέλισσα, το πρώτο έντομο στην ιστορία που απέκτησε νομικά δικαιώματα

Σε μια απόφαση–ορόσημο για τα δικαιώματα της φύσης, ο δήμος Satipo στην περιοχή Junín του Περού παραχώρησε νομική αναγνώριση στις μέλισσες χωρίς κεντρί ή αλλιώς «μελιπόνες» - ένα είδος ζωτικής σημασίας για την οικολογική ισορροπία του Αμαζονίου.

Η νέα δημοτική διάταξη αναγνωρίζει ότι οι μέλισσες αυτές έχουν το δικαίωμα «να υπάρχουν, να ευημερούν και να ζουν σε ένα περιβάλλον χωρίς ρύπανση». Προβλέπεται ότι μπορούν να εκπροσωπούνται νομικά ενώπιον αρχών και δικαστηρίων σε περίπτωση που απειληθούν ή υποστούν βλάβη.

Καθοριστικός ρόλος για το οικοσύστημα και την οικονομία

Οι μέλισσες χωρίς κεντρί είναι υπεύθυνες για την επικονίαση περισσότερων από το 80% των φυτών της περιοχής, συμπεριλαμβανομένων καλλιεργειών ζωτικής σημασίας για την τοπική οικονομία, όπως το κακάο, ο καφές και το αβοκάντο.

Υπάρχουν στον Αμαζόνιο εδώ και χιλιάδες χρόνια. Σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές μέλισσες, δεν διαθέτουν λειτουργικό κεντρί και είναι λιγότερο επιθετικές. Για άμυνα χρησιμοποιούν δαγκώματα και κολλώδεις ρητίνες.

Το μέλι που παράγουν, αν και σε μικρότερες ποσότητες, θεωρείται ιδιαίτερα πολύτιμο. Περιέχει βιοδραστικές ενώσεις με αντιβακτηριακές, αντιφλεγμονώδεις και αντιοξειδωτικές ιδιότητες και χρησιμοποιείται παραδοσιακά από τις αυτόχθονες κοινότητες ως φυσικό φάρμακο.

Η πρωτοβουλία και η διεθνής συνεργασία

Η πρόταση για τη νομική κατοχύρωση των δικαιωμάτων τους προήλθε από την Περουβιανή επιστήμονα Rosa Vásquez Espinoza, ιδρύτρια της Amazon Research International. Η έρευνά της ανέδειξε όχι μόνο τη βιολογική αλλά και την πολιτιστική σημασία των μελισσών, καθώς πολλοί αυτόχθονες λαοί τις θεωρούν ιερές.

Καθοριστική ήταν η συνεργασία επιστημόνων, αυτοχθόνων κοινοτήτων και διεθνών οργανώσεων περιβαλλοντικού δικαίου. Το νομικό πλαίσιο υποστηρίχθηκε από οργανισμούς όπως το Earth Law Center, η Amazon Research International, η Reserva Comunal Ashaninka και η EcoAshaninka και βασίστηκε σε εξειδικευμένες νομικές και περιβαλλοντικές μελέτες.

Οι απειλές που αντιμετωπίζουν

Παρά τη σημασία τους, οι μελιπόνες βρίσκονται αντιμέτωπες με σοβαρούς κινδύνους όπως η μαζική αποδάσωση λόγω γεωργικής επέκτασης και υλοτομία, η αδιάκριτη χρήση φυτοφαρμάκων, η κλιματική αλλαγή και η εισβολή αφρικανικών μελισσών.

Σύμφωνα με το Πρόγραμμα Παρακολούθησης της Αμαζονίας των Άνδεων (MAAP), το 2024 η αποδάσωση έφτασε τα 1,7 εκατομμύρια εκτάρια - η πέμπτη υψηλότερη τιμή από το 2002. Πρόκειται για αύξηση 34% σε σχέση με το 2023, αλλά μείωση 12% σε σύγκριση με το 2022 (1,98 εκατ. εκτάρια).

Το μεγαλύτερο ποσοστό καταγράφηκε στη Βραζιλία (54,7%), ακολουθούμενη από τη Βολιβία (27,3%), το Περού (8,1%) και την Κολομβία (4,7%). Παράλληλα, οι πυρκαγιές προκάλεσαν το 2024 απώλειες 2,8 εκατομμυρίων εκταρίων πρωτογενούς δάσους - ξεπερνώντας το προηγούμενο ρεκόρ του 2016.

Μέρος ενός ευρύτερου κινήματος

Η απόφαση του Satipo εντάσσεται στο διεθνές κίνημα για τα «δικαιώματα της φύσης». Το 2008 ο Ισημερινός έγινε η πρώτη χώρα που τα αναγνώρισε συνταγματικά, ενώ ακολούθησαν χώρες όπως η Βολιβία και η Νέα Ζηλανδία.

Για τους λαούς Asháninka και Kukama-Kukamiria, οι μέλισσες δεν αποτελούν απλώς φυσικό πόρο. Όπως επισημαίνουν, «είναι μέρος του πολιτισμικού ιστού. Σε αυτές ζει μια προγονική γνώση που δεν είναι γραμμένη, αλλά εφαρμόζεται. Η απώλειά τους θα σήμαινε την απώλεια της γλώσσας, της ιστορίας και των τρόπων διαβίωσης στο δάσος».

Η αναγνώριση των δικαιωμάτων τους δεν αφορά μόνο την προστασία ενός είδους, αλλά μια νέα προσέγγιση στη σχέση ανθρώπου και φύσης - με στόχο ένα πιο βιώσιμο μέλλον για τον Αμαζόνιο και τις κοινότητες που εξαρτώνται από αυτόν.

Διαβάστε επίσης