Λίβερπουλ: Το μυστήριο των υπόγειων σηράγγων που έμειναν κρυμμένες για αιώνες
Ένα δίκτυο από σήραγγες και υπόγειους θαλάμους, που εκτείνεται σε πολλαπλά επίπεδα κάτω από τους δρόμους της αγγλικής πόλης, κατασκευάστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα από έναν εκκεντρικό έμπορο. Οι εθελοντές που το ανασκάπτουν εδώ και δεκαετίες εκτιμούν πλέον ότι γνωρίζουν τον πραγματικό σκοπό του
Snapshot
- Το δίκτυο υπόγειων σηραγγών στο Λίβερπουλ κατασκευάστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα από τον Τζόζεφ Γουίλιαμσον για να προσφέρει εργασία σε οικονομικά δυσχερείς ανθρώπους.
- Οι υπόγειες στοές εκτείνονται σε πολλαπλά επίπεδα και η συνολική έκτασή τους μπορεί να ξεπερνά το ένα τετραγωνικό μίλι.
- Ο Γουίλιαμσον δεν άφησε γραπτές εξηγήσεις για το έργο του, γεγονός που δημιούργησε πολλές θεωρίες και μύθους γύρω από τις σήραγγες.
- Η μεγαλύτερη αίθουσα του δικτύου, η «Αίθουσα των Συμποσίων», έχει ύψος 8,2 μέτρα και θυμίζει καθεδρικό ναό, αλλά η σχετική ιστορία δεν επιβεβαιώνεται ιστορικά.
- Η ανασκαφή και η διαχείριση των σηράγγων συνεχίζονται από εθελοντικές οργανώσεις που προσφέρουν ξεναγήσεις και μελετούν την ιστορία τους.
Ένα από τα πιο παράξενα υπόγεια μυστήρια της Αγγλίας φαίνεται πως πλησιάζει στη λύση του. Κάτω από τους δρόμους του Λίβερπουλ, σε βάθος που φτάνει τουλάχιστον τα 18 μέτρα, απλώνεται ένα δίκτυο σηράγγων και θαλάμων που κατασκευάστηκε πριν από περίπου δύο αιώνες, με εντολή ενός εύπορου εμπόρου καπνού, του Τζόζεφ Γουίλιαμσον.
Για χρόνια, οι υπόγειες στοές τροφοδοτούσαν κάθε λογής θεωρίες. Άλλοι πίστευαν ότι χρησιμοποιούνταν για το λαθρεμπόριο, ενώ υπήρχαν ακόμη και σενάρια σύμφωνα με τα οποία αποτελούσαν το αρχηγείο μιας αποκαλυπτικής αίρεσης. Σήμερα, οι εθελοντές που αφιερώνουν δεκαετίες στην ανασκαφή και τη μελέτη τους θεωρούν ότι έχουν πλέον μια πολύ πιο λογική εξήγηση. Ο Γουίλιαμσον πιθανότατα κατασκεύαζε τις σήραγγες για να προσφέρει εργασία σε ανθρώπους που βρίσκονταν σε δύσκολη οικονομική κατάσταση.
Το μέγεθος του υπόγειου δικτύου παραμένει εντυπωσιακό. Οι γνωστές μέχρι σήμερα ενότητες είναι περίπου δώδεκα, ενώ η συνολική έκτασή του εκτιμάται ότι ενδέχεται να φτάνει ή και να ξεπερνά το ένα τετραγωνικό μίλι.
Ένας υπόγειος κόσμος κάτω από τα σπίτια του Λίβερπουλ
Η είσοδος στον κόσμο του Γουίλιαμσον δεν προϊδεάζει για όσα κρύβονται από κάτω. Στην επιφάνεια, ένα παλιό γεωργιανό σπίτι, με ξεφλουδισμένη πρόσοψη, γκράφιτι και παράθυρα χωρίς τζάμια, στέκεται υποστηριζόμενο από μεταλλικές δοκούς. Μια μικρή επιγραφή αναφέρει ότι εκεί βρισκόταν η κατοικία του Τζόζεφ Γουίλιαμσον (1769-1840), γνωστού ως «ο Τυφλοπόντικας του Ετζ Χιλ», εξαιτίας της εμμονής του με τις υπόγειες κατασκευές.
Οι επισκέπτες φορούν κράνη και φωσφορίζοντα γιλέκα πριν ξεκινήσουν την περιήγησή τους, καθώς οι ανασκαφές συνεχίζονται ακόμη. Στο σημείο Πάντινγκτον βρίσκεται το μεγαλύτερο από τα γνωστά τμήματα του δικτύου.
«Το 1999 αναζητούσαμε έναν τρόπο να φτάσουμε στο χαμένο εδώ και καιρό σύστημα κελαριών κάτω από αυτά τα κτίρια», εξηγεί ο Τομ Στέιπλντον, ξεναγός και εθελοντής που συμμετέχει στις ανασκαφές. Με τη βοήθεια εργατών που κατασκεύαζαν φοιτητικές κατοικίες σε γειτονικό οικόπεδο, η ομάδα κατάφερε τελικά να εντοπίσει μια είσοδο.
Η κάθοδος γίνεται με σκάλα, προς μεγάλους θαλάμους που έχουν σκαλιστεί στο τοπικό ψαμμιτικό πέτρωμα. Οι τοίχοι και οι θολωτές οροφές από τούβλα είναι προσεκτικά διαμορφωμένοι, ενώ ορισμένοι χώροι θυμίζουν περισσότερο καλοδιατηρημένα κελάρια παρά εγκαταλειμμένες υπόγειες στοές.
Πορτρέτα του Γουίλιαμσον και της συζύγου του, Ελίζαμπεθ, υποδέχονται τους επισκέπτες σε έναν από τους χώρους. Στη συνέχεια, οι διαδρομές πολλαπλασιάζονται: στενοί διάδρομοι που χάνονται στο σκοτάδι, σκάλες προς χαμηλότερα επίπεδα και δωμάτια γεμάτα ευρήματα από τις ανασκαφές.
Κεραμικά, μπουκάλια του 19ου και του 20ού αιώνα, ακόμη και μικρά κεφάλια από κούκλες αποκαλύπτουν κομμάτια της καθημερινής ζωής που πέρασε από αυτά τα σημεία.
Ποιος ήταν ο άνθρωπος πίσω από τις σήραγγες
Ο Τζόζεφ Γουίλιαμσον γεννήθηκε στο Γιορκσάιρ, αλλά μετακόμισε στο Λίβερπουλ σε ηλικία μόλις 11 ετών, για να μαθητεύσει κοντά στον Ρίτσαρντ Τέιτ, πατέρα της μελλοντικής συζύγου του. Το 1803 ανέλαβε την εμπορική επιχείρηση και, μέσα από αυτήν αλλά και άλλες δραστηριότητες, συγκέντρωσε σημαντική περιουσία.
Το 1806 αγόρασε γη στην περιοχή Ετζ Χιλ, τότε μια σχετικά αδόμητη περιοχή έξω από τον αστικό πυρήνα του Λίβερπουλ. Στόχος του ήταν να δημιουργήσει μια εύπορη συνοικία, χτίζοντας κατοικίες σε μια περιοχή που σταδιακά θα αναπτυσσόταν.
Ωστόσο, κάτω από τα σπίτια εξελισσόταν παράλληλα ένα δεύτερο, κρυφό έργο.
«Έχτιζε σπίτια σε όλο αυτόν τον δρόμο, αλλά ταυτόχρονα εξόρυσσε τον ψαμμίτη, επειδή κάτω από τα πόδια μας υπάρχει παντού συμπαγής, σκληρός, κόκκινος ψαμμίτης», αναφέρει ο Στέιπλντον. «Πέρασε 34 χρόνια εδώ, έχοντας ανθρώπους να σκάβουν τον βράχο και να χτίζουν σπίτια από πάνω, σε πολλές περιπτώσεις».
Το παράδοξο είναι ότι ο Γουίλιαμσον δεν άφησε πίσω του χάρτες, σχέδια ή γραπτές εξηγήσεις για το έργο. Δεν μιλούσε δημόσια για όσα κατασκεύαζε, ούτε φαίνεται να προσκαλούσε επισκέπτες για να δουν τις υπόγειες εργασίες. Όπως εκτιμά ο ξεναγός, οι εργάτες του πιθανότατα είχαν λάβει οδηγίες να κρατούν μυστικό ό,τι συνέβαινε κάτω από την επιφάνεια.
Οι σήραγγες έγιναν γνωστές λίγα χρόνια μετά τον θάνατό του. Στη συνέχεια, γέμισαν με μπάζα και υλικά κατεδάφισης από τα κτίρια που βρίσκονταν από πάνω, με αποτέλεσμα να ξεχαστούν για περισσότερο από έναν αιώνα.
Το ενδιαφέρον αναζωπυρώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, χάρη σε σειρά άρθρων του ιστορικού Τσαρλς Χαντ, ενώ το 1926 πραγματοποιήθηκαν επίσημες έρευνες. Η συστηματική ανασκαφή και η ανάδειξη του δικτύου, ωστόσο, χρειάστηκαν πολύ περισσότερο χρόνο.
Η εντυπωσιακή «Αίθουσα των Συμποσίων»
Ανάμεσα στους χώρους που έχουν αποκαλυφθεί, ξεχωρίζει η λεγόμενη «Αίθουσα των Συμποσίων», ένας υπόγειος θάλαμος ύψους περίπου 8,2 μέτρων, που θυμίζει καθεδρικό ναό.
Οι επισκέπτες κατεβαίνουν από μια ανώτερη στάθμη και εξερευνούν έναν χώρο μήκους σχεδόν 20 μέτρων, όπου οι φωνές αντηχούν κάτω από τη γοτθική αψίδα. Το έδαφος, πάντως, δεν είναι το αρχικό δάπεδο, αλλά ένα παχύ στρώμα από μπάζα, το οποίο, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των Friends of Williamson Tunnels, μπορεί στα βαθύτερα σημεία να φτάνει τα έξι μέτρα.
Το όνομα της αίθουσας συνδέεται με μια ιστορία που ενδέχεται να μην ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Σύμφωνα με την αφήγηση, ο Γουίλιαμσον είχε προσκαλέσει εύπορους καλεσμένους στο σπίτι του και τους σέρβιρε ένα απλό γεύμα με μπέικον και φασόλια. Όταν πολλοί αποχώρησαν δυσαρεστημένοι, λέγεται ότι κράτησε όσους έμειναν και τους προσέφερε ένα μεγαλοπρεπές συμπόσιο στην υπόγεια αίθουσα.
Η ιστορία ταιριάζει με τον εκκεντρικό χαρακτήρα που αποδίδεται στον έμπορο, αλλά δεν αποτελεί επιβεβαιωμένο ιστορικό γεγονός.
Από τις ιστορίες για την Κόλαση στην πιο απλή εξήγηση
Οι αφηγήσεις γύρω από τον Γουίλιαμσον έχουν τροφοδοτήσει τη φαντασία για πολλές γενιές. Ο Μπίλι Μόραν, ξεναγός και εθελοντής στο Williamson Tunnels Heritage Centre, εξηγεί ότι αρκετές από τις πιο θεαματικές ιστορίες προέρχονται από τον Τζον Στόουνχαουζ, έναν συγγραφέα που ασχολούνταν με τη λαϊκή ιστορία.
Μία από αυτές θέλει τον Γουίλιαμσον να πηγαίνει στην εκκλησία συνοδευόμενος από ένα άλογο, με τις οπλές του ζώου ακουμπισμένες στους ώμους του. Μια άλλη αφορά την κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής που συνδέει το Λίβερπουλ με το Λονδίνο, κατά τη δεκαετία του 1830.
Σύμφωνα με την αφήγηση, οι εργάτες που κατασκεύαζαν τη γραμμή ανησυχούσαν ότι έσκαβαν υπερβολικά βαθιά και πλησίαζαν την Κόλαση. Όταν βρέθηκαν ξαφνικά μπροστά σε μια απροσδόκητη σήραγγα, άνδρες του Γουίλιαμσον πετάχτηκαν μπροστά τους, καλυμμένοι με λάσπη και ουρλιάζοντας. Τελευταίος εμφανίστηκε ο ίδιος ο έμπορος, έσφιξε τα χέρια τους και φέρεται να τους είπε: «Καλώς ήρθατε στο Ετζ Χιλ. Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για τις σήραγγες, μπορούμε να σας κάνουμε ένα μάθημα».
«Ήταν ένας παράξενος άνθρωπος από πολλές απόψεις», σχολιάζει ο Μόραν. Πίσω από τις εντυπωσιακές ιστορίες, όμως, οι ερευνητές θεωρούν ότι η εξήγηση για τις υπόγειες κατασκευές μπορεί να είναι πολύ πιο απλή.
Ένα έργο για να έχουν οι άνθρωποι δουλειά
Οι δύο οργανώσεις που διαχειρίζονται σήμερα τα διαφορετικά τμήματα του δικτύου, οι Friends of Williamson Tunnels και το Williamson Tunnels Heritage Centre, συγκλίνουν στην ίδια βασική εκτίμηση: ο Γουίλιαμσον πιθανότατα χρησιμοποιούσε τις εργασίες ως έναν τρόπο να προσφέρει απασχόληση σε ανθρώπους που είχαν ανάγκη.
Στις αρχές του 19ου αιώνα, το Λίβερπουλ ήταν μια ακμάζουσα ναυτική πόλη, αλλά ο πλούτος δεν έφτανε σε όλους. Η ανεργία ήταν εκτεταμένη, καθώς η μηχανοποίηση της Βιομηχανικής Επανάστασης άφηνε τεχνίτες χωρίς δουλειά, ενώ το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων το 1815 έφερε πίσω πολλούς στρατιώτες που είχαν αποστρατευτεί.
Για τις οικογένειες των εργατών, η επιβίωση δεν ήταν δεδομένη. Σε αυτό το περιβάλλον, η δημιουργία ενός έργου που απασχολούσε ανθρώπους για δεκαετίες μπορεί να αποτελούσε μια μορφή φιλανθρωπίας.
«Έφτασε σε ένα σημείο της ζωής του όπου το παν ήταν να κρατά τους άνδρες απασχολημένους, ανθρώπους που χρειάζονταν δουλειά και διαφορετικά θα στέκονταν στις γωνίες των δρόμων, θα μπλέκονταν σε προβλήματα και θα κατέληγαν στη φυλακή, χωρίς να μπορούν να θρέψουν τις οικογένειές τους», λέει ο Στέιπλντον.
Οι εργάτες έσκαβαν τον συμπαγή ψαμμίτη, ο οποίος προσέφερε σταθερότητα στις υπόγειες κατασκευές. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, φαίνεται πως άνοιγαν τρύπες και στη συνέχεια τις γέμιζαν ξανά. Μια τέτοια πρακτική δύσκολα θα είχε εμπορικό νόημα, ενισχύοντας την εκτίμηση ότι το έργο δεν αποσκοπούσε στην άμεση οικονομική απόδοση.
«Δεν υπήρχε περίπτωση να ήταν μια εμπορική δραστηριότητα εκείνη την εποχή. Ήταν υπερβολικά παράλογο», σημειώνει ο Στέιπλντον.
Ο Μόραν αναφέρει, επίσης, ότι σε εκκλησία της περιοχής διατηρούνται αρχεία βαπτίσεων από την εποχή του Γουίλιαμσον και ότι αρκετές οικογένειες έδωσαν στα παιδιά τους το όνομά του, πιθανότατα ως ένδειξη ευγνωμοσύνης.
Το μυστήριο συνεχίζεται, αλλά οι ανασκαφές δεν σταματούν
Η Joseph Williamson Society ιδρύθηκε το 1989 και συνέβαλε στη διαμόρφωση των δύο ξεχωριστών οργανώσεων που διατηρούν σήμερα τις υπόγειες εγκαταστάσεις. Οι Friends of Williamson Tunnels διαχειρίζονται περισσότερα σημεία και προσφέρουν μεγαλύτερης διάρκειας περιηγήσεις, ενώ το Williamson Tunnels Heritage Centre διαθέτει και μικρό χώρο υποδοχής επισκεπτών. Όποιος θέλει να γνωρίσει περισσότερες πλευρές του δικτύου μπορεί να επισκεφθεί και τα δύο.
Οι Friends of Williamson Tunnels οργανώνουν ξεναγήσεις κάθε Τετάρτη και Κυριακή, ενώ το Heritage Centre υποδέχεται επισκέπτες Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή.
Για τους εθελοντές, η ανασκαφή δεν είναι μόνο μια προσπάθεια να λυθεί ένα ιστορικό αίνιγμα. Είναι και μια ευκαιρία να έρθουν πιο κοντά στην ιστορία της πόλης τους. Κάθε εβδομάδα συναντιούνται στο εργοτάξιο, μοιράζονται τις γνώσεις τους και συνεχίζουν να απομακρύνουν τα υλικά που κρύβουν ακόμη τμήματα του υπόγειου κόσμου.
