Από τον Όμηρο στον Νόλαν: Όσα άλλαξε, επινόησε και παρέλειψε η νέα «Οδύσσεια»
Από τις σκηνές και τους χαρακτήρες που άφησε εκτός μέχρι το διαφορετικό φινάλε, ο Κρίστοφερ Νόλαν προχώρησε σε σημαντικές καλλιτεχνικές παρεμβάσεις που άρεσαν αλλά και δυσαρέστησαν αρκετούς
Το να μετατρέψει κανείς ένα ποίημα 12.000 στίχων, που χρειάζεται μια ολόκληρη ημέρα για να διαβαστεί δυνατά, σε μια τρίωρη ταινία, ήταν εξαρχής βέβαιο ότι θα απαιτούσε αρκετό «κλάδεμα». Αυτό ακριβώς συνέβη και με την Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν, η οποία αφήνει εκτός μια σειρά από σκηνές και χαρακτήρες του ομηρικού έπους.
Ο σκηνοθέτης μετατόπισε την έμφαση σε ορισμένα από τα πιο διάσημα επεισόδια της ιστορίας, ενώ πρόσθεσε και μερικά δικά του στοιχεία.
Τι άφησε εκτός ο Νόλαν
Οι θεοί
Η ομηρική Οδύσσεια ξεκινά με μια συζήτηση ανάμεσα στον Δία και την Αθηνά στον Όλυμπο. Με την έγκριση του Δία, η Αθηνά παίζει ενεργό ρόλο στην επιστροφή του Οδυσσέα στην πατρίδα, τον βοηθά να εξοντώσει τους μνηστήρες και ενθαρρύνει τον γιο του, Τηλέμαχο, υιοθετώντας παράλληλα πολλαπλές μεταμφιέσεις.
Ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας και η Ζεντάγια ως θεά Αθηνά στην ταινία «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν / Πηγή: AP
Την ίδια ώρα, ο Ποσειδώνας εμποδίζει την πορεία του Οδυσσέα, ενώ ο Ερμής αποστέλλεται σε δύο καθοριστικές αποστολές. Ο μόνος θεός που παρουσιάζει ο Νόλαν είναι η Αθηνά, την οποία υποδύεται η Ζεντάγια. Εμφανίζεται ως όραμα που βλέπει μόνο ο Οδυσσέας, τον οποίο ενσαρκώνει ο Ματ Ντέιμον, και μοιάζει περισσότερο να αντιπροσωπεύει τη συνείδησή του παρά να αποτελεί μια πλήρως ανεπτυγμένη θεϊκή οντότητα.
Η Ναυσικά και οι Φαίακες
Μία από τις πιο διάσημες σκηνές της Οδύσσειας είναι η συνάντηση του Οδυσσέα με τη νεαρή πριγκίπισσα Ναυσικά. Ο ήρωας ξεβράζεται γυμνός σε ένα άγνωστο νησί, όπου εκείνη παίζει μπάλα με τις υπηρέτριές της.
Αφού διαχειρίζονται με λεπτότητα αυτή την αμήχανη συνθήκη, ο Οδυσσέας ακολουθεί τη Ναυσικά στην πόλη των Φαιάκων, όπου αφηγείται τις περιπέτειές του με τον Κύκλωπα, την Κίρκη, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, πριν του εξασφαλιστεί ασφαλής επιστροφή στην Ιθάκη.
Ο Νόλαν αφήνει εντελώς εκτός τους Φαίακες και βάζει τον Οδυσσέα να αφηγείται αυτές τις ιστορίες στην Καλυψώ, την οποία υποδύεται η Σαρλίζ Θερόν, σαν ανακτημένες αναμνήσεις.
Ορισμένα σημαντικά φαντάσματα
Η ταινία δείχνει τον Οδυσσέα να συναντά τον πρώην αρχηγό του, Αγαμέμνονα, τον οποίο υποδύεται ο Benny Safdie, στον κόσμο των νεκρών — με τον Νόλαν να επιλέγει ορθώς να μην τον παρουσιάσει ως έναν τυπικό Κάτω Κόσμο.
Ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας στην ταινία «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν / Πηγή: AP
Δεν βλέπουμε όμως τον Αχιλλέα, τον σπουδαιότερο από τους Έλληνες πολεμιστές, ούτε τον Αίαντα, ο οποίος στο ποίημα αρνείται σιωπηλά την προσπάθεια συμφιλίωσης του Οδυσσέα.
Δεν συναντάμε ούτε τη μητέρα του Οδυσσέα, την οποία εκείνος προσπαθεί τρεις φορές να αγκαλιάσει, χωρίς να τα καταφέρει. Άλλος ένας χαρακτήρας που παραλείπεται είναι ο άτυχος Ελπήνωρ, ο σύντροφος του Οδυσσέα, ο οποίος πέφτει και σκοτώνεται αφού έχει πιει υπερβολικά, και στη συνέχεια ικετεύει να ταφεί όπως πρέπει. Στην Οδύσσεια του Νόλαν, ο ρόλος του Ελπήνορα αντικαθίσταται από εκείνον του Σίνωνα που υποδύεται ο Έλλιοτ Πέιτζ.
Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί ο Νόλαν θέλησε να περιορίσει αυτές τις πνευματικές συναντήσεις, παρά τη δύναμη και τη συγκινησιακή τους βαρύτητα στο ποίημα.
Η εκτέλεση των άπιστων γυναικών
Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο Νόλαν αποφεύγει να συμπεριλάβει την πιο σκληρή σκηνή της Οδύσσειας, στην οποία 12 σκλάβες γυναίκες, που είχαν προδώσει το παλάτι και είχαν κοιμηθεί με τους μνηστήρες, κρεμιούνται από τον Τηλέμαχο.
Ωστόσο, ο σκηνοθέτης επινοεί μια λεπτομέρεια στην ίδια λογική, όταν δείχνει μία από αυτές τις γυναίκες, τη Μελάνθη, την οποία υποδύεται η Mia Goth, να καταδικάζεται ουσιαστικά σε θάνατο από τη σύζυγο του Οδυσσέα, Πηνελόπη, την οποία ενσαρκώνει η Αν Χάθαγουεϊ. Η Πηνελόπη τη σπρώχνει μέσα στη σφαγή, την ώρα που οι μνηστήρες εξοντώνονται.
Ο Νόλαν μας γλιτώνει επίσης από το φρικιαστικό θέαμα που επιφυλάσσει το ποίημα για τον απεχθή γιδοβοσκό Μελάνθιο, στον οποίο κόβουν τη μύτη, τα αυτιά, τα χέρια, τα πόδια και τα γεννητικά όργανα.
Η δοκιμασία του κρεβατιού της Πηνελόπης
Η Πηνελόπη του Ομήρου δεν είναι καθόλου εύπιστη όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει. Για να βεβαιωθεί ότι ο ζητιάνος που μόλις έσφαξε τους μνηστήρες είναι πράγματι ο σύζυγός της, τον οδηγεί να περιγράψει το συζυγικό τους κρεβάτι.
Η Αν Χάθαγουεϊ ως Πηνελόπη στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν
Μόνο εκείνη και ο Οδυσσέας γνωρίζουν ότι ο ίδιος το είχε κατασκευάσει από τον κορμό μιας ελιάς. Ο Νόλαν παραλείπει αυτή τη λεπτομέρεια, η οποία δείχνει ότι η Πηνελόπη διαθέτει την ίδια ευφυΐα και πονηριά με τον άνδρα της. Αντ’ αυτού, ο Οδυσσέας της δείχνει ένα αγαλματίδιο της Αθηνάς για να αποδείξει την ταυτότητά του.
Τι πρόσθεσε ο Νόλαν
Το ξύλινο άλογο
Ο Όμηρος δεν αφηγείται ολόκληρη την ιστορία του Δούρειου Ίππου, αν και το ξύλινο άλογο αναφέρεται τρεις φορές στην Οδύσσεια — και καθόλου στην Ιλιάδα. Δεδομένου ότι η ιδέα της χρήσης του αλόγου για την άλωση της Τροίας αποδίδεται στον Οδυσσέα και αποτελεί κρίσιμο κομμάτι του Τρωικού κύκλου, η ένταξή του στην ταινία μοιάζει απολύτως εύλογη.
Ο Σίνων
Ο χαρακτήρας του Σίνωνα, τον οποίο υποδύεται ο Έλλιοτ Πέιτζ, εμφανίζεται στην ταινία να ξεγελά άθελά του τους Τρώες ώστε να δεχθούν το ξύλινο άλογο. Ωστόσο, δεν υπάρχει πουθενά στον Όμηρο.
Εδώ ο Νόλαν αντλεί από την αφήγηση του Βιργίλιου για την πτώση της Τροίας στο δεύτερο βιβλίο της Αινειάδας. Παράλληλα, επινοεί και το παρελθόν του Σίνωνα, παρουσιάζοντάς τον να παίρνει τη θέση του Αντίνοου, τον οποίο υποδύεται ο Ρόμπερτ Πάτινσον, στον ελληνικό στρατό στην Τροία.
Οι άνθρωποι από τη θάλασσα
Στην ταινία γίνεται συχνά λόγος για τον κόσμο των Ελλήνων ηρώων που απειλείται από «ανθρώπους από τη θάλασσα». Αυτό δεν αποτελεί βασική ανησυχία της ομηρικής Οδύσσειας.
Ούτε υπάρχει στον Όμηρο κάποιος χαρακτήρας που να λέει, όπως ο Οδυσσέας του Νόλαν, ότι ο Τρωικός Πόλεμος αφορούσε στην πραγματικότητα «εμπορικούς δρόμους». Ωστόσο, αυτές οι αναφορές στις ανησυχίες των αρχαίων ιστορικών δείχνουν ότι ο Νόλαν έχει κάνει την έρευνά του.
Ο Ματ Ντέιμον ως «Οδυσσέας» στην ταινία «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν / Πηγή: AP
Τι άλλαξε ο Nolan
Η Καλυψώ
Η Καλυψώ του Νόλαν ναρκώνει τον Οδυσσέα με λωτούς, προκειμένου να τον κάνει να χάσει τις αναμνήσεις του. Με κάποιον τρόπο, όμως, αναπτύσσει οίκτο για εκείνον και τον αφήνει να συνεχίσει το ταξίδι του.
Η Καλυψώ του ποιήματος δεν χρησιμοποιεί ναρκωτικές ουσίες, αλλά συνδέεται έντονα με το ερωτικό στοιχείο — κάτι που δεν βλέπουμε στην ταινία. Αναγκάζει τον Οδυσσέα να μοιράζεται το κρεβάτι της κάθε νύχτα, παρότι εκείνος λαχταρά να επιστρέψει στην πατρίδα του.
Τον αφήνει να φύγει μόνο όταν εμφανίζεται ο Ερμής και της μεταφέρει ότι ο Δίας αποφάσισε πως πρέπει να τον απελευθερώσει. Ως απλή νύμφη, γνωρίζει ότι οφείλει να υποταχθεί στην εξουσία του Ολύμπου. Μόλις γίνεται σαφές ότι μπορεί να φύγει, ο Οδυσσέας απολαμβάνει μια τελευταία ερωτική συνεύρεση μαζί της, πριν αναχωρήσει με τη σχεδία του.
Ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας και η Σαρλίζ Θερόν ως Καλυψώ στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν
Ο Κύκλωπας
Ο Κύκλωπας του Νόλαν δεν μιλά σχεδόν καθόλου, ενώ στο ποίημα εμπλέκεται σε έναν θανάσιμα κωμικό διάλογο με τον Οδυσσέα. Η απουσία διαλόγου στην ταινία κάνει τον μονόφθαλμο γίγαντα πιο τρομακτικό, όμως στερεί από την ιστορία δύο σημαντικές λεπτομέρειες του ποιήματος.
Η πρώτη είναι το τέχνασμα με το οποίο ο Οδυσσέας συστήνεται ως «Κανένας», ώστε οι άλλοι Κύκλωπες να μη σπεύσουν να βοηθήσουν το τυφλωμένο τέρας. Η δεύτερη είναι η στιγμή που ο Οδυσσέας, από απερισκεψία, αποκαλύπτει το πραγματικό του όνομα, δίνοντας έτσι στον Κύκλωπα τη δυνατότητα να ζητήσει από τον πατέρα του, τον Ποσειδώνα, να καταραστεί το ταξίδι της επιστροφής του.
Οι αλλαγές αυτές ταιριάζουν με την απόφαση του Νόλαν να υποβαθμίσει την πλευρά του Οδυσσέα ως πολυμήχανου τεχνάσματος και να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στο τραύμα ενός ανθρώπου σκληραγωγημένου από τον πόλεμο.
