Το σχολείο του αύριο: AI, τέχνη, STEM, ύλη - Όλες οι αλλαγές που εξετάζει το υπουργείο Παιδείας

Στο επίκεντρο μιας ευρύτερης συζήτησης για το μέλλον της δημόσιας εκπαίδευσης βρέθηκαν το Νέο Λύκειο, το Εθνικό Απολυτήριο, η διαδικασία εισαγωγής στα πανεπιστήμια και οι δεξιότητες που θα χρειάζονται οι μαθητές σε έναν κόσμο που αλλάζει με γρήγορους ρυθμούς.

Η εκδήλωση του υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού με τίτλο «Από τον μαθητή του σήμερα στον πολίτη του αύριο» που πραγματοποιήθηκε χθες στην κατάμεστη αίθουσα του Ωδείου Αθηνών, επιχείρησε να ανοίξει τον διάλογο για μια μεταρρύθμιση η οποία, σύμφωνα με την πολιτική ηγεσία, δεν θα αφορά μόνο τις τελευταίες τάξεις του λυκείου ή το εξεταστικό σύστημα, αλλά ολόκληρη την εκπαιδευτική διαδρομή: από το νηπιαγωγείο έως την ανώτατη εκπαίδευση.

Η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη αρχικά τόνισε ότι ο σχεδιασμός περιλαμβάνει διευρυμένα προγράμματα σπουδών, νέα βιβλία και νέες μαθησιακές εμπειρίες, με στόχο το σχολείο να καλλιεργεί όχι μόνο γνώσεις αλλά και δεξιότητες, κρίση και δημιουργικότητα.

Για το Εθνικό Απολυτήριο και την πρόσβαση στα ΑΕΙ, η υπουργός έθεσε στο τραπέζι όλα τα ενδεχόμενα, ακόμη και την πιθανότητα εισαγωγής στα πανεπιστήμια χωρίς Πανελλαδικές εξετάσεις. Διευκρίνισε, ωστόσο, ότι δεν έχει ληφθεί οριστική απόφαση και ότι η διαδικασία δεν πρόκειται να επηρεάσει τους μαθητές που βρίσκονται σήμερα στις τελευταίες τάξεις γυμνασίου και λυκείου, ώστε να διασφαλιστεί ο προγραμματισμός των οικογενειών.

Η κ. Ζαχαράκη ανακοίνωσε ακόμη ότι θα ξεκινήσει, στα τέλη Σεπτεμβρίου, ανοιχτή ψηφιακή διαβούλευση. Μέσα από σχετική πλατφόρμα, μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικοί θα κληθούν να καταθέσουν εμπειρίες, προτάσεις και παρατηρήσεις για τις αλλαγές στο σχολείο, το νέο μοντέλο αξιολόγησης και τις προκλήσεις της επόμενης ημέρας.

Παράλληλα, η υπουργός ανέφερε ότι το υπουργείο συνεχίζει την προετοιμασία για τη νέα σχολική χρονιά, προχωρώντας σε περισσότερες από 30.000 προσλήψεις αναπληρωτών και προγραμματίζοντας δεύτερη φάση προσλήψεων στο τέλος Σεπτεμβρίου. Στο κυβερνητικό έργο, όπως είπε, εντάσσονται επίσης επείγουσες νομοθετικές παρεμβάσεις, όπως η πρόσληψη κληρικών της ομογένειας και η σύνδεση της ΑΣΠΑΙΤΕ με το ΕΚΠΑ.

«Ακούμε τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς»

Στο πρώτο πάνελ, ο διευθυντής του 1ου Λυκείου Ζωγράφου Ευάγγελος Ηλιάδης και ο μαθητής από τη Λέρο, Γιώργος Σούλας, έθεσαν στο επίκεντρο τη σχολική καθημερινότητα: την πίεση της ύλης, τον εξετασιοκεντρικό χαρακτήρα του λυκείου, τα μεγάλα τμήματα και την ανάγκη για ουσιαστική ισότητα ευκαιριών.

Ο κ. Ηλιάδης περιέγραψε ως κεντρικό πρόβλημα την απαξίωση του δημόσιου σχολείου και του εκπαιδευτικού στην κοινωνία. Όπως σημείωσε, αυτή η στάση αποδυναμώνει τον παιδαγωγικό ρόλο του σχολείου και μετατρέπει το λύκειο κυρίως σε μηχανισμό προετοιμασίας για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

«Η μόρφωση είναι η γενική παιδεία και όχι απλά μια προπονητική για να πάνε τα παιδιά στο πανεπιστήμιο», ανέφερε, ζητώντας να επανέλθει στο επίκεντρο η ουσία της σχολικής εκπαίδευσης.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η υπερβολική ύλη, σε συνδυασμό με το ανελαστικό αναλυτικό πρόγραμμα και την Τράπεζα Θεμάτων, περιορίζει την ευελιξία του εκπαιδευτικού και δεν επιτρέπει την προσαρμογή του μαθήματος στις ανάγκες μιας ετερογενούς τάξης. Μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες, παιδιά με αυξημένες δυνατότητες, αλλά και μαθητές που χρειάζονται ιδιαίτερη παιδαγωγική στήριξη, καλούνται συχνά να ακολουθήσουν τον ίδιο, αυστηρά χρονικά καθορισμένο ρυθμό.

Ο διευθυντής του 1ου Λυκείου Ζωγράφου επισήμανε ακόμη το πρόβλημα του αριθμού μαθητών στις τάξεις, οι οποίοι μπορεί να φτάνουν τους 26, 27 ή και 28. Το συνέκρινε με τα ολιγομελή τμήματα φροντιστηρίων, υποστηρίζοντας ότι η διαφορά αυτή επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα εξατομικευμένης διδασκαλίας.

Για τις Πανελλαδικές, ο κ. Ηλιάδης αναγνώρισε ότι προσφέρουν αδιάβλητη και σε μεγάλο βαθμό αντικειμενική διαδικασία αξιολόγησης. Υπογράμμισε όμως ότι οποιαδήποτε συζήτηση για το Εθνικό Απολυτήριο δεν πρέπει να οδηγήσει σε περισσότερη εξεταστική πίεση, ούτε να μετατρέψει την Τράπεζα Θεμάτων σε μια ακόμη δεξαμενή προετοιμασίας εξετάσεων.

Από την πλευρά του, ο Γιώργος Σούλας ζήτησε ένα σχολείο με περισσότερες επιλογές για παιδιά που ενδιαφέρονται για την επιχειρηματικότητα, τη δημιουργικότητα και τις τέχνες. Επισήμανε ότι, στο λύκειο, τέτοιες δυνατότητες συχνά περιορίζονται, καθώς προτεραιότητα αποκτά η προετοιμασία για τις Πανελλαδικές.

Αναφερόμενος στην εμπειρία του από τη Λέρο, όπου φοίτησε πριν εισαχθεί στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, σημείωσε ότι ο ίδιος είχε πρόσβαση στους αναγκαίους εκπαιδευτικούς ειδικοτήτων. Τόνισε, ωστόσο, ότι σε μικρότερα νησιά ή πιο απομακρυσμένες περιοχές αρκετοί μαθητές στερούνται ακόμη και βασικών εκπαιδευτικών, γεγονός που επηρεάζει ουσιαστικά την ισότητα των ευκαιριών.

Ο μαθητής ζήτησε, τέλος, να διατηρηθεί ένα αντικειμενικό σύστημα εισαγωγής στα πανεπιστήμια, το οποίο να αξιολογεί τις γνώσεις που συνδέονται με το αντικείμενο σπουδών κάθε υποψηφίου, χωρίς να τον επιβαρύνει με μαθήματα που βρίσκονται μακριά από την ακαδημαϊκή του κατεύθυνση.

Οι πέντε προϋποθέσεις για βιώσιμη μεταρρύθμιση

Στην ομιλία του με τίτλο «Χτίζοντας μια βιώσιμη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση», ο Bill Maxwell, επικεφαλής εμπειρογνώμονας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την εξατομικευμένη συμβουλευτική ομοτίμων και πρώην γενικός διευθυντής Εκπαίδευσης της Σκωτίας, παρουσίασε πέντε βασικές προϋποθέσεις για να πετύχει μια μεταρρύθμιση που αφορά το σύνολο του εκπαιδευτικού συστήματος.

Πρώτη προϋπόθεση, σύμφωνα με την παρουσίασή του, είναι ένα σαφές και πειστικό αφήγημα: οι στόχοι της μεταρρύθμισης πρέπει να εξηγούνται με απλό τρόπο και να γίνονται κατανοητοί από την εκπαιδευτική κοινότητα, τους γονείς και την κοινωνία.

Δεύτερο στοιχείο είναι η συγκρότηση μιας ευρείας και ισχυρής «συμμαχίας καθοδήγησης», δηλαδή μιας κοινής προσπάθειας πολιτείας, εκπαιδευτικών, σχολικών μονάδων, πανεπιστημίων και κοινωνικών φορέων, που θα στηρίζει σταθερά την εφαρμογή των αλλαγών.

Ο κ. Maxwell έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην ενδυνάμωση και την εμπιστοσύνη προς το εκπαιδευτικό προσωπικό. Όπως σημείωσε, μια μεταρρύθμιση δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς επένδυση στις ικανότητες των εκπαιδευτικών, επιμόρφωση, στήριξη στην πράξη και αναγνώριση του καθοριστικού τους ρόλου.

Στα βασικά «συστατικά» ενέταξε επίσης την ξεκάθαρη αναπροσαρμογή των κινήτρων και της λογοδοσίας των σχολείων. Με άλλα λόγια, οι στόχοι, οι αξιολογικές διαδικασίες και οι μηχανισμοί στήριξης πρέπει να κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση, χωρίς αντιφατικά μηνύματα προς τις σχολικές κοινότητες.

Τέλος, ανέδειξε την ανάγκη για εξωστρέφεια, διεθνή έμπνευση και διαρκή ανατροφοδότηση. Η αξιοποίηση εμπειριών από άλλες χώρες μπορεί να προσφέρει χρήσιμα εργαλεία, χωρίς όμως να οδηγεί σε μηχανική αντιγραφή μοντέλων που δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Ο εθνικός διάλογος για Νέο Λύκειο και Εθνικό Απολυτήριο

Στο δεύτερο πάνελ, με θέμα τον εθνικό διάλογο για το Νέο Λύκειο και το Εθνικό Απολυτήριο, παρουσιάστηκε η δουλειά της Επιτροπής Εθνικού Διαλόγου, αλλά και το σκεπτικό πίσω από την αξιοποίηση δεδομένων, ψηφιακών εργαλείων και διεθνών πρακτικών στη χάραξη εκπαιδευτικής πολιτικής.

Στη συζήτηση συμμετείχαν ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Πειραιώς Μιχάλης Σφακιανάκης, ο επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς και μέλος της Επιτροπής Απόστολος Σκότης, καθώς και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, μέλος της Επιτροπής και εθνικός συντονιστής του PISA, Κωνσταντίνος Δημόπουλος.

Ιδιαίτερη θέση είχε η συζήτηση για ένα ψηφιακό αρχείο ή «portfolio» μαθητή. Η Επιτροπή εξετάζει ποια δεδομένα θα μπορούσαν να καταγράφονται, για ποιον σκοπό θα χρησιμοποιούνται και με ποια όρια, ώστε το εργαλείο να λειτουργεί υποστηρικτικά και όχι ως μέσο μόνιμης κατηγοριοποίησης των παιδιών.

Οι παρεμβάσεις ανέδειξαν ότι κάθε τέτοιο σύστημα πρέπει να συνοδεύεται από αυστηρές εγγυήσεις προστασίας προσωπικών δεδομένων και ιδιωτικότητας. Στο επίκεντρο τέθηκαν επίσης οι κίνδυνοι μεροληψίας κατά τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και ο κίνδυνος να ενισχυθούν κοινωνικές ανισότητες, εάν το portfolio μετατραπεί σε ανταγωνισμό συγκέντρωσης πιστοποιήσεων, δεξιοτήτων και «badges».

Ως παράδειγμα αναφέρθηκε η εμπειρία της Σιγκαπούρης, όπου η εκτεταμένη λογική συσσώρευσης πιστοποιήσεων φέρεται να ενίσχυσε τον ανταγωνισμό και τις ανισότητες, οδηγώντας το σύστημα σε αναθεώρηση. Η επισήμανση αυτή καταγράφηκε ως κρίσιμη προειδοποίηση για την ελληνική εφαρμογή.

Σχετικά με τις υποδομές, έγινε αναφορά στο MySchool ως πιθανό πυρήνα για ένα πιο διευρυμένο και σύγχρονο ψηφιακό σύστημα. Υπογραμμίστηκε όμως ότι απαιτείται δουλειά στη διαλειτουργικότητα των υφιστάμενων πλατφορμών, οι οποίες σήμερα λειτουργούν συχνά αποσπασματικά.

Ο Κωνσταντίνος Δημόπουλος έθεσε ως βάση για τον εκπαιδευτικό σχεδιασμό την τεκμηριωμένη χάραξη πολιτικής, ή αλλιώς evidence-based policy making. «Αν δεν μετρήσεις κάτι, δεν μπορείς να το αλλάξεις», ήταν το βασικό μήνυμα της παρέμβασής του.

Όπως εξήγησε, η Ελλάδα συμμετέχει στο PISA από το 2000, ωστόσο τα αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας δεν αξιοποιούνταν πάντοτε ουσιαστικά στη διαμόρφωση πολιτικών. Τα τελευταία χρόνια, σύμφωνα με τον ίδιο, γίνεται συστηματικότερη προσπάθεια αξιοποίησης στοιχείων από το PISA, την έρευνα TALIS για τους εκπαιδευτικούς, καθώς και άλλες έρευνες που αφορούν τις δεξιότητες των μαθητών.

Ο κ. Δημόπουλος ξεκαθάρισε ότι ο ΟΟΣΑ δεν προσφέρει έτοιμες λύσεις προς αντιγραφή. Αντίθετα, καταγράφει κατευθύνσεις που λειτουργούν σε διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα και μπορούν να προσαρμοστούν στα δεδομένα κάθε χώρας. Ως παράδειγμα ανέφερε την ενίσχυση της αυτονομίας των σχολικών μονάδων σε συνδυασμό με λογοδοσία και σταθερή επένδυση στην ποιότητα του εκπαιδευτικού προσωπικού.

Ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Πειραιώς Μιχάλης Σφακιανάκης παρουσίασε τη διαδικασία εργασίας της Επιτροπής, στην οποία συμμετείχαν 106 πρόσωπα. Η επεξεργασία των προτάσεων οργανώθηκε σε θεματικούς πυλώνες και διεπιστημονικές ομάδες, που ασχολήθηκαν με το εξεταστικό σύστημα, το ψηφιακό αρχείο μαθητή, τις διεθνείς μετρήσεις και την οργάνωση και διοίκηση των σχολικών μονάδων.

Στη συζήτηση τέθηκαν ζητήματα που αφορούν τον βαθμό αυτονομίας των σχολείων, την επιλογή και καταλληλότητα των διευθυντών, αλλά και τις ανοιχτές επιλογές πολιτικής που θα πρέπει να τεθούν σε διάλογο με την κοινωνία και τα πολιτικά κόμματα. Όπως αναφέρθηκε, η ενδιάμεση έκθεση της Επιτροπής έχει ολοκληρωθεί και αναμένεται να αποτελέσει βάση για την επόμενη φάση του διαλόγου με κόμματα και φορείς.

Η μάθηση που προετοιμάζει για το αύριο

Το τρίτο πάνελ επικεντρώθηκε στις γνώσεις, τις δεξιότητες και τις αξίες που πρέπει να καλλιεργεί το σχολείο, προκειμένου οι σημερινοί μαθητές να μπορούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας που μετασχηματίζεται.

Στη συζήτηση συμμετείχαν ο Χαράλαμπος Μουζάκης, διευθυντής της ΑΔΙΠΔΕ και διδάκτορας του ΕΚΠΑ, και ο Άλκης Ζευγόλης, μαθητής του 1ου Λυκείου Φιλοθέης, ο οποίος διακρίθηκε μαζί με την ομάδα του σε διεθνή διαγωνισμό STEM.

Ο κ. Μουζάκης τόνισε ότι η εκπαίδευση δεν μπορεί πλέον να σχεδιάζεται με βάση μια βέβαιη εικόνα για τον κόσμο του αύριο. Η τεχνολογική εξέλιξη και οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις, όπως σημείωσε, δημιουργούν επαγγέλματα, ανάγκες και προκλήσεις που δεν είναι σήμερα πλήρως ορατές.

Για τον λόγο αυτό, έθεσε ως κεντρικό ερώτημα όχι μόνο το τι γνωρίζει ένας μαθητής, αλλά τι μπορεί να κάνει με τη γνώση του και τι είδους άνθρωπο καλείται να διαμορφώσει το σχολείο. Υποστήριξε ότι το σύγχρονο εκπαιδευτικό μοντέλο οφείλει να συνδυάζει βασικές γνώσεις, κριτική σκέψη, δημιουργικότητα και αξίες, ώστε η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος να υπηρετεί το κοινό καλό.

Η μετάβαση αυτή, όπως είπε, προϋποθέτει αλλαγές στη διδακτική πρακτική. Ανέφερε την ομαδοσυνεργατική διδασκαλία, την επίλυση προβλημάτων, τη διερευνητική και την ανακαλυπτική μάθηση ως εργαλεία που ενθαρρύνουν την ενεργό συμμετοχή των μαθητών.

Στο μοντέλο αυτό, ο εκπαιδευτικός δεν λειτουργεί μόνο ως μεταδότης γνώσης, αλλά ως συνδιαμορφωτής ενός περιβάλλοντος μέσα στο οποίο κάθε παιδί μπορεί να αναδείξει τις κλίσεις, τις ικανότητες και τα ενδιαφέροντά του.

Ο Άλκης Ζευγόλης παρουσίασε τη δική του εμπειρία από τη συμμετοχή στον Όμιλο Επιχειρηματικότητας και Τεχνολογίας του σχολείου του. Παρότι, όπως είπε, είχε κυρίως θεωρητικό προσανατολισμό, αξιοποίησε την ευκαιρία να ασχοληθεί με το STEM και να περάσει από τη θεωρία στην εφαρμογή.

Η ομάδα του συμμετείχε σε διαγωνισμό της Otis Elevator Company και σχεδίασε μια κατασκευή με στόχο τη διάσωση ζωών, κερδίζοντας, σύμφωνα με όσα ανέφερε, τη διάκριση σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο. Για τον ίδιο, η αξία του STEM βρίσκεται ακριβώς στην πρακτική διάσταση της μάθησης, στη συνεργασία και στην προσπάθεια επίλυσης πραγματικών προβλημάτων.

Ο μαθητής έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη να αποκτήσει η τέχνη μεγαλύτερο χώρο στο σχολείο. Περιέγραψε την προοδευτική υποχώρηση της μουσικής, των εικαστικών και του θεάτρου στις μεγαλύτερες τάξεις, καθώς η προσοχή στρέφεται κυρίως στα μαθήματα και στις εξετάσεις.

Ζήτησε να επεκταθούν οι όμιλοι και τα εργαστήρια επιλογής, με αντικείμενα όπως το θέατρο, ο κινηματογράφος, ο χορός, η μουσική και το σχέδιο. Όπως τόνισε, δεν μπορούν όλα τα παιδιά να εκφραστούν με τον ίδιο τρόπο και το σχολείο οφείλει να δημιουργεί περισσότερες δημιουργικές διαδρομές.

Σημαντικό μέρος του διαλόγου αφορούσε και την τεχνητή νοημοσύνη. Ο Χαράλαμπος Μουζάκης σημείωσε ότι το AI μπήκε πρώτα στη ζωή των μαθητών και στη συνέχεια κλήθηκαν να προσαρμοστούν εκπαιδευτικοί, γονείς και σχολικές δομές.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αξιοποιηθεί για την αναζήτηση πληροφοριών, την επίλυση ασκήσεων, την παραγωγή ψηφιακού υλικού και την υποστήριξη της μάθησης. Το ζητούμενο, όμως, είναι η χρήση της να μην υποκαθιστά τη σκέψη.

Οι μαθητές, όπως είπε, πρέπει να μαθαίνουν να διατυπώνουν κατάλληλα ερωτήματα, να αξιολογούν κριτικά τις απαντήσεις που λαμβάνουν και να διασταυρώνουν τις πληροφορίες. Η τεχνολογία πρέπει να οδηγεί σε δημιουργία και όχι σε παθητική αποδοχή έτοιμων απαντήσεων.

Ο Άλκης Ζευγόλης επισήμανε ότι πολλοί μαθητές χρησιμοποιούν ήδη τα εργαλεία AI χωρίς επαρκές πλαίσιο, ακόμη και για ζητήματα ψυχικής υγείας ή ιατρικές απορίες. «Είναι μια άμεση και ικανοποιητική απάντηση, όχι όμως έγκυρη και έγκριτη», σημείωσε, περιγράφοντας την ευκολία ως έναν παράγοντα που μπορεί να απομακρύνει τους νέους από τη διαδικασία της προσωπικής αναζήτησης και της κριτικής σκέψης.

Στο κλείσιμο της συζήτησης, ο μαθητής ανέδειξε το σχολικό περιβάλλον ως τον πιο σημαντικό παράγοντα για το σχολείο του μέλλοντος. Όπως είπε, το σχολείο μπορεί να αποτελέσει χώρο ασφάλειας και διέξοδο για παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες μέσα στο οικογενειακό τους περιβάλλον.

Ο κ. Μουζάκης συμφώνησε ότι η συζήτηση για το νέο σχολείο πρέπει να ξεκινά από ένα βασικό ζητούμενο: ένα σχολείο που ακούει τους μαθητές, επενδύει στις ανθρώπινες σχέσεις και είναι πιο λειτουργικό, δημιουργικό και ανθρώπινο.

Τι πιστεύει το κοινό

Με διαδραστικό τρόπο τέλος, το κοινό των αρκετών δεκάδων παρευρισκομένων τοποθετήθηκε σε δύο ερωτήματα.

Στο ερώτημα «Ποια αλλαγή μπορεί να βελτιώσει περισσότερο την καθημερινή εμπειρία των μαθητών στο σχολείο» απάντησαν ως εξής:

Στο ερώτημα «Ποια ικανότητα θεωρείτε σημαντικότερη για έναν νέο που θα αποφοιτήσει από το Λύκειο το 2030» οι απαντήσεις είναι οι εξής:

Διαβάστε επίσης