Ισιδώρα Ντάνκαν: Το πάθος της για τον χορό, οι τραγωδίες της ζωή της και η σχέση της με την Ελλάδα

Snapshot

• Η Ισιδώρα Ντάνκαν θεωρείται πρωτοπόρος του σύγχρονου χορού, με έμπνευση από την αρχαία ελληνική τέχνη και σημαντική επιρροή στην Ευρώπη και τη Ρωσία.
• Η προσωπική της ζωή ήταν τραγική, με τον πνιγμό των δύο παιδιών της στον Σηκουάνα, την αυτοκτονία του συζύγου της Σεργκέι Γεσένιν και τον δικό της θάνατο από πνιγμό φουλαριού σε αυτοκίνητο το 1927.
• Η Ντάνκαν διατήρησε στενή σχέση με την Ελλάδα, όπου έζησε, μελέτησε την αρχαία ορχηστική και δημιούργησε σχολές και παραστάσεις, ενώ η έπαυλή της στον Βύρωνα λειτουργεί σήμερα ως Κέντρο Μελέτης Χορού.
• Απέφυγε το παραδοσιακό κλασικό μπαλέτο, προωθώντας έναν πιο φυσικό και ελεύθερο χορό, που επηρέασε σημαντικά τη μετέπειτα εξέλιξη της χορευτικής τέχνης.
• Η Ντάνκαν υπερασπίστηκε την καλλιτεχνική και προσωπική ελευθερία και αποτέλεσε πρότυπο για το φεμινιστικό κίνημα και τις επόμενες γενιές χορευτριών.

Snapshot powered by AI

Ένα από τα τραγικότερα πρόσωπα του καλλιτεχνικού χώρου παγκοσμίως ήταν η Ισιδώρα Ντάνκαν (Isadora Dunkan) χορεύτρια και χορογράφος, που θεωρείται ότι συνέβαλε αποφασιστικά στη γέννηση του σύγχρονου χορού.

Όμως η ζωή της ήταν γεμάτη από τραγικά περιστατικά, όπως ο πνιγμός των δύο παιδιών της στον Σηκουάνα, η αυτοκτονία του Ρώσου ποιητή Γεσένιν, συζύγου της για δύο χρόνια και ο θάνατός της, όταν το φουλάρι της μπλέχτηκε στις ρόδες του αυτοκινήτου στο οποίο επέβαινε.

Η Ντάνκαν είχε και μια ξεχωριστή σχέση με την Ελλάδα, καθώς εμπνεύστηκε από την αρχαία ελληνική τέχνη, ο αδελφός της παντρεύτηκε την Πηνελόπη Σικελιανού, ενώ στον Βύρωνα Αττικής ξεκίνησε να χτίζει μια έπαυλη , η οποία τη δεκαετία του 1980 ανακαινίστηκε από τον Δήμο Βύρωνα στον οποίο ανήκει και λειτουργεί ως Σχολή Χορού.

Από το Σαν Φρανσίσκο στην Ευρώπη και την καταξίωση

Η Ισιδώρα Ντάνκαν (αρχικό όνομα Angela Isadora Dunkan) γεννήθηκε στο Σαν Φρανσίσκο στις 26 Μαΐου 1877 (σύμφωνα με άλλη, λιγότερο πιθανή εκδοχή, στις 27 Μαΐου 1878) και ήταν το μικρότερο από τα τέσσερα παιδιά του τραπεζίτη και μηχανικού μεταλλείων Τζόζεφ Τσαρλς Ντάνκαν (1819-1898) και της Μαίρης Ισιδώρας Γκρέι (1849-1922). Αδέλφια της ήταν ο Όγκουστιν, ο Ρέιμοντ και η Ελίζα, επίσης χορεύτρια.

Λίγο μετά τη γέννησή της, οι γονείς της χώρισαν εξαιτίας των απιστιών του πατέρα της και ενός οικονομικού σκανδάλου στο οποίο ήταν αναμεμειγμένος. Η μητέρα της Ντάνκαν με τα τέσσερα παιδιά εγκαταστάθηκαν στο Όκλαντ, όπου εργάστηκε ως δασκάλα πιάνου και μοδίστρα.

Η Ισιδώρα σπούδασε σε ένα σχολείο για τέσσερα χρόνια (από τα 6 ως τα 10 της χρόνια), το εγκατέλειψε όμως γιατί το θεώρησε υπερβολικά περιοριστικό. Η ίδια και τα αδέλφια της κέρδιζαν κάποια χρήματα, παραδίδοντας μαθήματα χορού σε παιδιά της περιοχής.

Η Ισιδώρα απέρριψε το κλίμα δυσκαμψίας που επικρατούσε τότε στο κλασικό μπαλέτο, δεν σπούδασε σε σχολή χορού, αλλά μόνη της προσπάθησε να δώσει στη χορευτική της έκφραση ελευθερία με περισσότερη φυσικότητα στον ρυθμό και την κίνηση. Το 1896 έγινε μέλος της θεατρικής ομάδας του Augustin Daily's theater, σύντομα όμως την εγκατέλειψε, γιατί δεν αισθανόταν ελευθερία. Ακολούθως πήγε στο Σικάγο και στη συνέχεια στη Νέα Υόρκη, όπου παρακολούθησε κάποια μαθήματα χορού με τη Μαρί Μπονφάντι, γρήγορα όμως απογοητεύτηκε.

Η ζωή της άλλαξε όταν επισκέφτηκε το 1898 τη Μεγάλη Βρετανία, με σκοπό να εγκατασταθεί εκεί. Σε κάποιες πηγές, αναφέρεται και προηγούμενο ταξίδι της στο Ηνωμένο Βασίλειο το 1897. Όταν επισκέφτηκε το Βρετανικό Μουσείο και αντίκρισε τα αρχαία ελληνικά αριστουργήματα που βρίσκονται εκεί, η Ντάνκαν διαπίστωσε ότι ο χορός της αρχαιότητας χρησιμοποιούσε εκείνες τις κινήσεις και χειρονομίες τις οποίες η ίδια είχε εισάγει σε αυτόν ωθούμενη μόνο από το ένστικτό της. Σταδιακά, πολλοί διανοούμενοι και καλλιτέχνες (Ροντέν, Κρεγκ, Στανισλάφσκι κ.ά.) γοητεύτηκαν από τον χορό και την ιδιοσυγκρασία της. Με τη βοήθεια της διάσημης ηθοποιού Πάτρις Κάμπελ, οι επιφανέστερες οικογένειες του Λονδίνου την καλούσαν να χορέψει στις δεξιώσεις τους.

Η απόλυτη ελευθερία της κίνησής της γοήτευσε το κοινό που ήταν εξοικειωμένο με τις συμβατικές, αλλά παρακμιακές πλέον μορφές του κλασικού μπαλέτου. Πολύ σύντομα, η νεαρή γυναίκα που χόρευε ξυπόλυτη, ντυμένη με αραχνοΰφαντα διάφανα υφάσματα σαν νεράιδα του δάσους γέμιζε τα θέατρα σε όλη την Ευρώπη, προκαλώντας ενθουσιασμό στο κοινό και οργή σε πολλούς κριτικούς.

Το 1905 πήγε για πρώτη φορά στη Ρωσία και παρά την αντίθεσή της στα "ιερά τέρατα" του κλασικού μπαλέτου είχε εντυπωσιακή και θριαμβευτική υποδοχή. Κορυφαίοι χορογράφοι και χορευτές, όπως ο Φοκίν και ο Νιζίνσκι εμπνεύστηκαν από τον χορό της, το ίδιο και ο Ντιαγκίλεφ και αναζήτησαν νέους δρόμους στο κλασικό χορόδραμα.

Στο ζενίθ της επιτυχίας της, η Ντάνκαν κατόρθωσε να ανοίξει σχολές χορού: στο Βερολίνο (1904), στο Παρίσι, που όμως έκλεισε σχεδόν αμέσως λόγω του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και το 1914, στη Νέα Υόρκη όπου εγκαταστάθηκε αμέσως μετά. Το 1921, οι αριστερές της ιδέες την οδήγησαν στη Σοβιετική Ένωση, όπου ίδρυσε μια σχολή χορού στη Μόσχα.

Καθώς όμως, το κομμουνιστικό καθεστώς δεν μπόρεσε να υλοποιήσει τις υποσχέσεις του απέναντί της έφυγε ξανά για την Ευρώπη. Το 1924 συνέθεσε ένα χορευτικό πρόγραμμα που ονομάζεται "Varshavianka", με τη μελωδία ενός πολωνικού επαναστατικού τραγουδιού. Τον Ιούλιο του 1927 έδωσε την τελευταία παράσταση της ζωής της στο Παρίσι. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους βρήκε τραγικό θάνατο, όπως θα δούμε, στη Νίκαια της Γαλλίας.

Η πολυτάραχη και τραγική προσωπική ζωή της Ισιδώρας Ντάνκαν

Η ελευθερία και ανεξαρτησία στην τέχνη που ήταν αρχή της Ντάνκαν συμβάδιζε και με τις γενικές απόψεις της για τη ζωή. Ήταν εναντίον του γάμου ήθελε όμως να αποκτήσει παιδιά. Στις 24 Σεπτεμβρίου 1906 γεννήθηκε η Ντίρντε Μπεατρίς, καρπός του θυελλώδους έρωτά της με τον θεατρικό σχεδιαστή Γκόρντον Κρεγκ. Την 1η Μαΐου 1910 γεννήθηκε ο Πάτρικ Ογκάστους. Πατέρας του ήταν ο Πάρις Σίνγκερ, ένας από τους γιους του μεγιστάνα των ραπτομηχανών Ισαάκ Σίνγκερ. Και τα δύο παιδιά της Ντάνκαν όμως είχαν τραγικό τέλος, καθώς πνίγηκαν στον Σηκουάνα, μαζί με τη γκουβερνάντα τους (1913). Καθώς γυρνούσαν σπίτι, μαζί με την νταντά τους, μετά από μια βόλτα με αυτοκίνητο στο Παρίσι, ο οδηγός αναγκάστηκε να σταματήσει για να αποφύγει ένα τρακάρισμα. Βγαίνοντας έξω από το όχημα για να βάλει μπροστά τον κινητήρα με τη μανιβέλα (όπως γινόταν εκείνη την εποχή) ξέχασε να βάλει χειρόφρενο. Το αυτοκίνητο κύλησε και βυθίστηκε στον Σηκουάνα. Τα παιδιά της Ντάνκαν με τη γκουβερνάντα τους πνίγηκαν στα νερά του ποταμού.

Η Ντάνκαν συγκλονίστηκε από τον χαμό των παιδιών της. Για αρκετούς μήνες έζησε στην Κέρκυρα, μαζί με την αδελφή και τον αδελφό της. Στη συνέχεια, πήγε στο Βιαρέτζιο της Ιταλίας, όπου πέρασε μερικές εβδομάδες με την Ελεονόρα Ντούσε, κορυφαία ηθοποιό και δηλωμένη ομοφυλόφιλη. Δεν είναι βέβαιο αν η Ντάνκαν είχε ερωτικές σχέσεις με την Ντούσε. Πάντως και την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα η Ντάνκαν ήταν αχώριστη με τη Μαίρη Ντέμπσεϊ, επίσης ομοφυλόφιλη. Προσπαθώντας να ξεπεράσει την απελπισία της για τον θάνατό των παιδιών της, η Ντάνκαν ζήτησε από έναν νεαρό, άγνωστο τότε Ιταλό γλύπτη, τον Ρομάνο Ρομανέλι, να κοιμηθεί μαζί της για να αποκτήσει πάλι παιδί. Αυτό έγινε. Η Ντάνκαν γέννησε έναν γιο στις 13 Αυγούστου 1914, που όμως πέθανε λίγο μετά τη γέννησή του...

Όταν πήγε στη Μόσχα το 1921, η Ντάνκαν γνώρισε τον κατά 18 χρόνια νεότερό της ποιητή Σεργκέι Γεσένιν και παντρεύτηκαν. Απέκτησε τη σοβιετική υπηκοότητα και πήγαν μαζί σε μία περιοδεία στις Η.Π.Α. Σε μία εποχή που ο φόβος για την "κόκκινη απειλή" βρισκόταν στα ύψη, η επιλογή της Ντάνκαν ήταν ατυχής. Μάλιστα, το ζευγάρι χαρακτηρίστηκε ως "πράκτορες των μπολσεβίκων". Σε μια παράστασή της στο Symphony Hall της Βοστώνης, η Ντάνκαν θέλησε να παρουσιάσει στο κοινό τον Γεσένιν, με αποτέλεσμα να αποδοκιμαστεί έντονα. Το ζευγάρι άρχισε να απομακρύνεται, καθώς ο Γεσένιν, που αντιμετώπιζε ψυχολογικά προβλήματα είχε γίνει ιδιαίτερα επιθετικός απέναντι στην Ντάνκαν. Τον Μάιο του 1923 ο Γεσένιν πήγε μόνος του στη Μόσχα όπου το 1925 αυτοκτόνησε. Τα τελευταία χρόνια της ζωής της η Ντάνκαν τα περνούσε στο Παρίσι και σε χώρες της Μεσογείου. Η οικονομική της κατάσταση ήταν τραγική. Η αυτοβιογραφία της, με τίτλο «Η Ζωή μου» εκδόθηκε μετά τον θάνατό της, το 1927. Απέσπασε ιδιαίτερα κολακευτικά σχόλια. Ενδεικτικά, ο Αυστραλός συνθέτης Πέρσι Γκρέιντζερ τη χαρακτήρισε «αριστούργημα που εμπλουτίζει τη ζωή». Το «My Life» μεταφράστηκε στα ελληνικά από την Άννα, δεύτερη σύζυγο του Άγγελου Σικελιανού, με τον οποίο η Ντάνκαν είχε αποκτήσει συγγένεια εξ αγχιστείας, καθώς ο αδερφός της Ρέιμοντ παντρεύτηκε την Πηνελόπη (1883-1917), αδελφή του μεγάλου λογοτέχνη.

Η Ισιδώρα Ντάνκαν και η Ελλάδα

Η Ισιδώρα Ντάνκαν, μετά από όσα αρχαία ελληνικά εκθέματα είδε στο Βρετανικό Μουσείο ερωτεύτηκε την Ελλάδα. Η πρώτη επίσκεψη στη χώρα μας, με τη μητέρα και τον αδερφό της Ρέιμοντ, έγινε πιθανότατα πριν το 1900. Σίγουρα όμως ήρθε στη χώρα μας το 1903 και αφοσιώθηκε στη μελέτη της ορχηστικής (τέχνης του χορευτή) των αρχαίων Ελλήνων, όπως αυτή εκφραζόταν καλλιτεχνικά στην αγγειογραφία και τη γλυπτική. Παράλληλα, σχεδόν σε καθημερινή βάση επισκεπτόταν την Ακρόπολη.

Η Ισιδώρα και ο Ρέιμοντ (Ραϋμόνδος) αγόρασαν μια έκταση στην περιοχή Κοπανάς του σημερινού Δήμου Βύρωνα, με σκοπό να φτιάξουν μια έπαυλη, που θα σχεδίαζε ο Ρέιμοντ, ο οποίος την ονόμασε «Παλάτι του Αγαμέμνονα». Επηρεασμένος από τον Γερμανό ποιητή Gusto Graeser υιοθέτησε τις θέσεις του για φυσική και απλή ζωή. Ντυνόταν πάντα με χιτώνα και σανδάλια, όπως οι αρχαίοι Έλληνες. Το ίδιο έκανε και η Πηνελόπη, με την οποία απέκτησαν ένα παιδί. Μάλιστα, στο σπίτι των Ντάνκαν, τα περισσότερα έπιπλα ήταν χειροποίητα, φτιαγμένα από τον Ρέιμοντ, ο οποίος επίσης είχε ασχοληθεί με την κεραμική, την ξυλουργική και την υφαντική. Η Ισιδώρα, που ήταν τότε διεθνούς φήμης χορεύτρια, έδωσε παραστάσεις στο Δημοτικό και το Βασιλικό Θέατρο που προκάλεσαν συζητήσεις, καθώς το γλωσσικό ζήτημα βρισκόταν στο προσκήνιο εκείνη την εποχή. Παράλληλα, δημιούργησε ένα μικρό συγκρότημα από νεαρούς μαθητές, οι οποίοι τραγουδούσαν χορικά στα αρχαία ελληνικά για να συνοδεύσουν τον χορό της. Αυτό το πείραμα είχε διάρκεια έξι μηνών. Η Ντάνκαν έκανε μερικές εμφανίσεις με τα παιδιά στη Βιέννη, το Μόναχο και το Βερολίνο. Οι «μικροί συνοδοί» της επέστρεψαν σιδηροδρομικώς στην Ελλάδα μετά το τέλος των παραστάσεων.

Εκτός από την παραμονή της στην Κέρκυρα, η Ντάνκαν ήρθε πάλι στη χώρα μας το 1920 με ένα συγκρότημα από μαθήτριές της για να διαπραγματευτεί τη δυνατότητα εγκατάστασης της σχολής της στην Ελλάδα. Επισκεύασε το σπίτι στον Βύρωνα, όπου και διέμενε. Τα σχέδιά της απέτυχαν, λόγω των προσωπικών συναισθηματικών της προβλημάτων, αλλά και της ταραγμένης πολιτικής περιόδου στην Ελλάδα εκείνη την εποχή.

Η έπαυλη των Ντάνκαν πέρασε στην ιδιοκτησία του Δήμου Βύρωνα στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Ανακαινίστηκε και σήμερα, αφού και πριν λίγα χρόνια έγιναν κάποιες ακόμα παρεμβάσεις, λειτουργεί ως «Κέντρο Μελέτης Χορού Ισιδώρας & Ραϋμόνδου Ντάνκαν». Να σημειωθεί, ότι μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, ο Ρέιμοντ και η Πηνελόπη πήγαν στους Αγίους Σαράντα, για να βοηθήσουν τους κατοίκους της πόλης και όσους είχαν βρει καταφύγιο σε αυτή…

Το τραγικό τέλος της Ισιδώρας Ντάνκαν

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1927, η Ντάνκαν ήταν συνοδηγός σ’ ένα ανοιχτό (κάμπριο) αυτοκίνητο Amilcar CGSS, που οδηγούσε ο κάτοχός του, Μπενουά Φαλτσέτο, Γαλλοϊταλός μηχανικός. Η μεγάλη χορεύτρια φορούσε στο λαιμό ένα φουλάρι, φαρδύ, μακρύ, χειροποίητο, φτιαγμένο από τον Ρώσο καλλιτέχνη Ρομάν Σατόφ. Μόλις ξεκίνησε το αυτοκίνητο, το φουλάρι της Ντάνκαν μπλέχτηκε σε μια από τις πίσω ανοιχτές ακτινωτές ρόδες του σπορ αυτοκινήτου, τραβώντας την έξω από αυτό. Εκσφενδονίστηκε σε ένα πέτρινο πεζοδρόμιο και πέθανε ακαριαία από τη δύναμη της πτώσης της. Υπάρχουν μάλιστα και φρικιαστικές αναφορές, ότι σχεδόν αποκεφαλίστηκε από το ξαφνικό σφίξιμο του φουλαριού γύρω από τον λαιμό της…

Κριτική για την Ισιδώρα Ντάνκαν

Η Ντάνκαν εγκωμιάστηκε από τους επιφανέστερους καλλιτέχνες και διανοούμενους της εποχής της. Βέβαια, δεν είχαν όλοι την ίδια άποψη, καθώς οι ιδέες της ήταν πολύ προχωρημένες για την εποχή της. Κάποιοι τη θεωρούσαν απλά ως υπέρμαχο του «ελεύθερου έρωτα». Όμως, πρόκειται για μια ανανεώτρια του χορού, καθώς αποκήρυξε τεχνητούς περιορισμούς στην τεχνική και συνέβαλε στο να απαλλαγεί από τους καθιερωμένους τύπους και να μην θεωρείται ο χορός μόνο επίδειξη λαμπρής, αλλά κενής σε περιεχόμενο δεξιοτεχνίας.

Η μουσική που συνόδευε τους χορούς της, δεν ήταν «δεύτερης ποιότητας», όπως γινόταν μέχρι τότε. Η Ντάνκαν χόρευε υπό τους ήχους μουσικών των Μπαχ, Σούμπερτ, Βάγκνερ, Μπετόβεν, Σοπέν κ.ά. Αποτέλεσε το πρότυπο για τις μετέπειτα μεγάλες χορεύτριες (Μαίρη Βίγκμαν, Μάρθα Γκράχαμ κ.ά.) και μια επαναστάτρια, που φώναξε και αγωνίστηκε για τις ελευθερίες των γυναικών, σχεδόν ταυτόχρονα με το ξεκίνημα του κινήματος για την «απελευθέρωσή» τους.