Το μυστικό του Βεζούβιου αποκαλύφθηκε: Διαβάστηκε ο πρώτος απανθρακωμένος πάπυρος χωρίς να ανοιχτεί

Ένα από τα μεγαλύτερα αρχαιολογικά και τεχνολογικά μυστήρια της ανθρωπότητας λύθηκε οριστικά, καθώς για πρώτη φορά στα χρονικά ένας σφραγισμένος και απανθρακωμένος πάπυρος από την Ηράκλεια της Καμπανίας διαβάστηκε ολόκληρος, από την αρχή μέχρι το τέλος του, χωρίς να ανοιχτεί φυσικά ούτε κατά ένα χιλιοστό.

Το έγγραφο PHerc. 1667, το οποίο η παγκόσμια ερευνητική κοινότητα του Vesuvius Challenge έμαθε να αναγνωρίζει ως Scroll 4, παρέμενε για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια ένας εύθρυπτος κύλινδρος από κάρβουνο, παγιδευμένος στη μοίρα που του επιφύλασσε η φονική έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.

Η μοναδική βιβλιοθήκη που διασώθηκε από την αρχαιότητα κουβαλούσε πάντα μια σκληρή αντίφαση. Τα χειρόγραφά της γλίτωσαν από τη λάβα επειδή απανθρακώθηκαν ακαριαία, όμως αυτή ακριβώς η διαδικασία τα μετέτρεψε σε αντικείμενα τόσο ευαίσθητα που οποιαδήποτε προσπάθεια φυσικού ανοίγματος σήμαινε την άμεση μετατροπή τους σε σκόνη. Εκατοντάδες τέτοιοι κύλινδροι παρέμεναν κλειστοί, προστατεύοντας το περιεχόμενό τους σε ένα απροσπέλαστο σκοτάδι, μέχρι τη στιγμή που η ψηφιακή τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη άλλαξαν τους κανόνες του παιχνιδιού.

Ψηφιακή ανατομία

Το συγκεκριμένο χειρόγραφο PHerc. 1667 αποτελεί στην πραγματικότητα το εσωτερικό σωζόμενο τμήμα ενός αρχικά πολύ μεγαλύτερου κυλίνδρου. Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, αλλά και αργότερα, το 1969 και τη δεκαετία του 1980, έγιναν προσπάθειες να ανοιχτεί με το χέρι. Αυτές οι πρώιμες, βίαιες επεμβάσεις κατέστρεψαν ολοσχερώς τα εξωτερικά του στρώματα, αφήνοντας πίσω τους μόνο έναν συμπαγή πυρήνα ύψους περίπου 8 εκατοστών, από το αρχικό ύψος που υπολογίζεται ότι έφτανε τα 19 με 24 εκατοστά. Αυτό το πολύτιμο απομεινάρι σκαναρίστηκε με ακτίνες Χ εξαιρετικά υψηλής ανάλυσης.

Η διαδικασία αυτή, γνωστή ως micro-CT φάσης, πραγματοποιήθηκε στη γραμμή δέσμης BM18 του Ευρωπαϊκού Σινκροτρόνιου (ESRF) στο Γκρενόμπλ, σε ένα όργανο με τη μοναδική ικανότητα να ξεχωρίζει τα στρώματα του παπύρου που είναι λεπτά σαν τσιγαρόχαρτο και κολλημένα σφιχτά μεταξύ τους. Όπως ανακοινώθηκε, η εργασία έγινε σε στενή συνεργασία με την Εθνική Βιβλιοθήκη της Νάπολης «Βιτόριο Εμανουέλε Γ΄», η οποία έχει υπό την προστασία της τους παπύρους.

Μετά τη σάρωση, οι ειδικοί ανασύνθεσαν τη γεωμετρία του τυλιγμένου εγγράφου, εντόπισαν τις καμπύλες του και τις ίσιωσαν ψηφιακά, δημιουργώντας μια επίπεδη, αναγνώσιμη επιφάνεια μήκους 1,4 μέτρων. Το μεγάλο εμπόδιο ήταν ότι το αρχαίο μελάνι, που είχε ως βάση τον άνθρακα, δεν ξεχώριζε εύκολα από τον ίδιο τον καμμένο πάπυρο. Εκεί επιστρατεύτηκαν εξελιγμένα μοντέλα μηχανικής μάθησης, τα οποία εκπαιδεύτηκαν να αναγνωρίζουν τις ανεπαίσθητες διαφορές στην υφή και να φέρνουν στην επιφάνεια τα γράμματα.

Ένας χαμένος στωικός φιλόσοφος επιστρέφει στο φως

Όταν η ψηφιακή επιφάνεια παραδόθηκε στους παπυρολόγους, εκείνοι βρέθηκαν μπροστά σε 22 στήλες συνεχόμενου ελληνικού κειμένου. Δεν επρόκειτο πλέον για σκόρπιες λέξεις ή αποσπάσματα, αλλά για την πρώτη φορά που ένας ολόκληρος απανθρακωμένος πάπυρος διαβαζόταν με συνεχή ροή. Το χαμένο κείμενο αποδείχθηκε ότι είναι μια φιλοσοφική πραγματεία για την ηθική. Σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις των ειδικών, η γλώσσα, η θεματολογία και οι έννοιες τοποθετούν το έργο ξεκάθαρα μέσα στο πλαίσιο της Στωικής Σχολής και το χρονολογούν στον 2ο αιώνα π.Χ. Το περιεχόμενο περιστρέφεται γύρω από την ανθρώμινη φύση, τις εσωτερικές ορμές και την ηθική πρόοδο του ατόμου. Η πιο συγκλονιστική επιβεβαίωση ήρθε στην τελευταία σωζόμενη στήλη, όπου ανακαλύφθηκε το όνομα του Αριστοκρέοντα. Ο Αριστοκρέων ήταν ανιψιός και πιστός μαθητής του μεγάλου στωικού φιλοσόφου Χρυσίππου. Παρά τις εκτεταμένες φθορές και τα κενά που άφησε ο χρόνος, ορισμένα αποσπάσματα διαβάζονται πλέον πεντακάθαρα μετά από δύο χιλιάδες χρόνια.

Σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα, ο συγγραφέας αναφέρει: «...θα ερευνήσουμε κάτι, αλλά δεν θα το καταλάβουμε, αν με κάποιον τρόπο απομακρυνθούμε από τον εαυτό μας και από την ίδια μας τη φύση...». Σε ένα άλλο σημείο, το κείμενο αποκαλύπτει τη βαθιά προσήλωση των Στωικών στη γνώση, σημειώνοντας: «Έχοντας... τεντώσει τους εαυτούς μας μέχρι το έπακρο μέσα από την έρευνα και τη μάθηση... κατέχοντας την ίδια πρακτική σοφία...». Λίγο πιο κάτω, ο φιλόσοφος αναλύει την περίπλοκη φύση του καλού και του κακού, εξηγώντας: «...όντας τέτοια τα αγαθά για εμάς, ακόμα και από τα αντίθετα κακά δεν θα υπάρχει ούτε κάτι καλό -πόσο μάλλον όμορφο, ούτε κάτι κακό πόσο μάλλον άσχημο ούτε η ευτυχία...».

Η μέθοδος που αλλάζει τα δεδομένα για εκατοντάδες κείμενα

Κι όμως, η επιτυχία αυτής της προσπάθειας δεν περιορίζεται στην ανάγνωση ενός και μόνο εγγράφου, καθώς η επιστημονική ομάδα απέδειξε ότι η μέθοδός της λειτουργεί υποδειγματικά και σε άλλες περιπτώσεις. Την ίδια ώρα, σε έναν δεύτερο πάπυρο, τον PHerc. Paris 4 ή Scroll 1, χρησιμοποιήθηκε μια ακόμα πιο εξελιγμένη τεχνική απεικόνισης που επέτρεψε στο μελάνι να γίνει ορατό απευθείας μέσα στα τρισδιάστατα δεδομένα της ακτινογραφίας. Όταν αυτό το μελάνι απομονώθηκε και προβλήθηκε πάνω στην ξετυλιγμένη σελίδα, ταυτίστηκε απόλυτα, γράμμα προς γράμμα, με το κείμενο που είχε κερδίσει το Μεγάλο Βραβείο του Vesuvius Challenge το 2023. Αυτή η διασταύρωση προσέφερε μια ανεξάρτητη και αδιαμφισβήτητη επιβεβαίωση ότι η ψηφιακή ανάγνωση είναι απόλυτα αληθινή και ακριβής. Σαν να μην έφτανε αυτό, οι ερευνητές στράφηκαν και σε έναν τρίτο κύλινδρο, τον PHerc. 139. Εκεί κατάφεραν κάτι που θεωρούνταν αδιανόητο: διάβασαν το εξωτερικό τμήμα όπου αναγραφόταν ο τίτλος και ο συγγραφέας του έργο. Ο απανθρακωμένος πάπυρος αποδείχθηκε ότι περιέχει το όγδοο βιβλίο του έργου «Περί θεών» του Φιλόδημου, του Επικούρειου φιλοσόφου, στον οποίο ανήκε μεγάλο μέρος αυτής της βιβλιοθήκης. Η δυνατότητα να διαβάζεται ο τίτλος ενός κλειστού κυλίνδρου επιτρέπει πλέον στους μελετητές να γνωρίζουν το ακριβές περιεχόμενο μιας αρχαίας πραγματείας πριν καν ξεκινήσει η ανάλυση του κύριου σώματος του κειμένου.

Μια νίκη της ανοιχτής επιστήμης

Όλη αυτή η προσπάθεια ξεκίνησε στο EduceLab από τον καθηγητή Μπρεντ Σιλς, ο οποίος πρωτοστάτησε στην εικονική ξετύλιξη των παπύρων. Το 2023 ο Σιλς πήρε την απόφαση να ανοίξει την τεχνολογία και το λογισμικό του εργαστηρίου του στο κοινό, ιδρύοντας το Vesuvius Challenge μαζί με τον Νατ Φρίντμαν και τον Ντάνιελ Γκρος. Στόχος ήταν να μετατραπεί η αποκρυπτογράφηση σε έναν ανοιχτό, παγκόσμιο διαγωνισμό χρηματοδοτούμενο από δωρεές. Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα μοναδικό φαινόμενο συνεργασίας, καθώς άνθρωποι από κάθε γωνιά του πλανήτη άρχισαν να σπάνε τον έναν κώδικα μετά τον άλλο. Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι η εξέλιξη της ίδιας της ερευνητικής ομάδας. Οι περισσότεροι από τους επιστήμονες που υπογράφουν τη σημερινή επιτυχία εμφανίστηκαν αρχικά ως απλοί διαγωνιζόμενοι. Μπήκαν στον ανοιχτό ανταγωνισμό, κέρδισαν βραβεία για τις καινοτομίες που παρουσίασαν και στη συνέχεια ενσωματώθηκαν στην κεντρική ομάδα που κατάφερε να διαβάσει έναν ολόκληρο κύλινδρο. Κάθε δεδομένο, από τις τομογραφίες και τις ανακατασκευασμένες επιφάνειες μέχρι τις μεταγραφές των παπυρολόγων και τον ίδιο τον κώδικα προγραμματισμού στο GitHub, είναι ελεύθερα διαθέσιμο στο διαδίκτυο με άδεια Creative Commons. Η μέθοδος είναι πλέον έτοιμη να εφαρμοστεί σε μαζική κλίμακα, και εκατοντάδες άλλοι σφραγισμένοι κύλινδροι γεμάτοι φιλοσοφία, ποίηση και πεζογραφία περιμένουν τη σειρά τους για να διαβαστούν για πρώτη φορά μετά από δύο χιλιάδες χρόνια.