Θαλάσσιες χελώνες: 110 εκατομμύρια χρόνια ζωής… και τώρα κινδυνεύουν από εμάς

Μια θαλάσσια χελώνα ξεβράζεται νεκρή σε μια ελληνική παραλία. Για τον περισσότερο κόσμο αποτελεί μια θλιβερή εικόνα που σύντομα θα ξεχαστεί. Για τον επιστήμονα, όμως, κάθε τέτοιο περιστατικό είναι μια σιωπηλή προειδοποίηση ότι κάτι δεν λειτουργεί σωστά στο θαλάσσιο οικοσύστημα. Το τραύμα από μια προπέλα, ένα αγκίστρι καρφωμένο στον οισοφάγο, ένα στομάχι γεμάτο πλαστικά ή ένα ζώο εξαντλημένο από την παγίδευση σε αλιευτικά εργαλεία δεν είναι μεμονωμένα γεγονότα. Είναι το αποτύπωμα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στις θάλασσες.

Οι θαλάσσιες χελώνες αποτελούν έναν από τους αρχαιότερους οργανισμούς του πλανήτη. Η παρουσία τους στη Γη ξεπερνά τα 110 εκατομμύρια χρόνια. Επιβίωσαν από μαζικές εξαφανίσεις ειδών, παγετώνες και μεγάλες γεωλογικές μεταβολές. Σήμερα, όμως, η μεγαλύτερη απειλή για την επιβίωσή τους δεν είναι ένας φυσικός εχθρός, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος.

Στις ελληνικές θάλασσες συναντάμε κυρίως την Caretta caretta, ενώ περιστασιακά καταγράφεται και η Chelonia mydas. Η Ελλάδα φιλοξενεί μερικές από τις σημαντικότερες παραλίες ωοτοκίας της Μεσογείου, όπως ο Κυπαρισσιακός Κόλπος, η Ζάκυνθος, η Κρήτη, η Ρόδος και η Λακωνία. Η διεθνής σημασία αυτών των περιοχών σημαίνει ότι η χώρα μας έχει αυξημένη ευθύνη για τη διατήρηση του είδους.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά της βιολογίας της Caretta caretta είναι η ικανότητα των ενήλικων θηλυκών να επιστρέφουν, έπειτα από δεκαετίες και ταξίδια χιλιάδων χιλιομέτρων, στην ίδια ή σε γειτονική παραλία όπου εκκολάφθηκαν για να ωοτοκήσουν. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία ως natal homing και θεωρείται ένα από τα πιο συναρπαστικά παραδείγματα προσανατολισμού στο ζωικό βασίλειο. Με τη βοήθεια του μαγνητικού πεδίου της Γης και άλλων περιβαλλοντικών σημάτων εντοπίζει με αξιοθαύμαστη ακρίβεια τον τόπο ωοτοκίας της. Εκεί γεννά συνήθως 80 έως 120 αυγά σε κάθε φωλιά. Ωστόσο, από εκατοντάδες νεοσσούς που θα εκκολαφθούν κατά τη διάρκεια της ζωής της, ελάχιστοι θα φτάσουν στην ενηλικίωση. Η φυσική θνησιμότητα είναι ήδη πολύ υψηλή· όταν προστίθενται και οι ανθρώπινες πιέσεις, η επιβίωση των πληθυσμών γίνεται ακόμη δυσκολότερη.

Οι θαλάσσιες χελώνες δεν είναι απλώς ένα εμβληματικό είδος. Αποτελούν κρίσιμο κρίκο της θαλάσσιας οικολογίας. Η πράσινη χελώνα διατηρεί υγιή τα λιβάδια της Ποσειδωνίας, τα οποία λειτουργούν ως φυτώρια ψαριών, δεσμεύουν διοξείδιο του άνθρακα και προστατεύουν τις ακτές από τη διάβρωση. Η χελώνα τρέφεται κυρίως με μέδουσες, συμβάλλοντας στη φυσική ισορροπία των πληθυσμών τους. Η παρουσία των χελωνών αποτελεί δείκτη της οικολογικής κατάστασης της θάλασσας, όταν οι πληθυσμοί τους μειώνονται, το πρόβλημα συνήθως είναι πολύ ευρύτερο.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αυξημένος αριθμός εκβρασμών στις ελληνικές ακτές. Οι αιτίες ποικίλλουν. Το παρεμπίπτον αλίευμα εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες απειλές. Χελώνες παγιδεύονται σε δίχτυα και παραγάδια, αδυνατούν να ανέβουν στην επιφάνεια για να αναπνεύσουν ή τραυματίζονται σοβαρά από αγκίστρια και σχοινιά. Παράλληλα, η αυξημένη κίνηση σκαφών οδηγεί σε περισσότερες συγκρούσεις, ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες.

Εξίσου σοβαρή είναι η πλαστική ρύπανση. Μια πλαστική σακούλα που επιπλέει μοιάζει εντυπωσιακά με μέδουσα, μία από τις φυσικές τροφές της Caretta caretta. Όταν καταπίνεται, μπορεί να προκαλέσει απόφραξη του πεπτικού συστήματος, εσωτερικούς τραυματισμούς και ασιτία. Στις νεκροψίες εντοπίζονται συχνά πλαστικά αντικείμενα, πετονιές και μικροπλαστικά, αποκαλύπτοντας ότι η θαλάσσια ρύπανση δεν είναι ένα αφηρημένο περιβαλλοντικό πρόβλημα αλλά μια πραγματική αιτία θανάτου.

Ένα ακόμη θέμα που απασχολεί συχνά την κοινή γνώμη είναι τα περιστατικά δαγκωμάτων ανθρώπων από θαλάσσιες χελώνες. Είναι σημαντικό να γίνει σαφές ότι οι θαλάσσιες χελώνες δεν είναι επιθετικά ζώα. Στις περισσότερες περιπτώσεις αποφεύγουν τον άνθρωπο. Όταν, όμως, έχουν εξοικειωθεί με την ανθρώπινη παρουσία επειδή κάποιοι τις ταΐζουν ή όταν αισθανθούν ότι απειλούνται, μπορεί να αντιδράσουν αμυντικά. Η Caretta caretta διαθέτει εξαιρετικά ισχυρό κεράτινο ράμφος, σχεδιασμένο να συνθλίβει καβούρια, όστρακα και αχινούς. Ένα δάγκωμά της μπορεί να προκαλέσει σοβαρό τραυματισμό, όχι επειδή είναι επιθετική, αλλά επειδή υπερασπίζεται τον εαυτό της ή αναζητά τροφή σε ένα περιβάλλον όπου ο άνθρωπος έχει αλλοιώσει τη φυσική της συμπεριφορά.

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα των τελευταίων ετών είναι ότι η Caretta caretta έχει καταγραφεί να θηρεύει ακόμη και τον εισβολικό λαγοκέφαλο (Lagocephalus sceleratus), ένα από τα πιο προβληματικά ξενικά είδη της Μεσογείου. Παρά την παρουσία της ισχυρής νευροτοξίνης τετροδοτοξίνης (TTX) στους ιστούς του λαγοκέφαλου, οι θαλάσσιες χελώνες φαίνεται ότι μπορούν να τον καταναλώσουν χωρίς να έχουν αναφερθεί επιπτώσεις από την τοξίνη. Η παρατήρηση αυτή αναδεικνύει τον σημαντικό οικολογικό ρόλο της Caretta caretta ως φυσικού θηρευτή, αν και η θήρευση αυτή από μόνη της δεν επαρκεί για να περιορίσει την εξάπλωση του λαγοκέφαλου στη Μεσόγειο.

Αυτός είναι και ο λόγος που οι ειδικοί συνιστούν να μην ταΐζουμε ποτέ τις θαλάσσιες χελώνες, να μην τις αγγίζουμε και να διατηρούμε πάντοτε ασφαλή απόσταση. Ο σεβασμός της άγριας ζωής είναι ο καλύτερος τρόπος προστασίας τόσο των ζώων όσο και των ανθρώπων.

*Ο Δημήτρης Ν. Πάφρας Ιχθυολόγος & Υποψήφιος Διδάκτωρ Θαλάσσιας Βιολογίας και Αλιευτικής Δυναμικής