Επανάσταση 1821: Ποιος ήταν στην πραγματικότητα ο ρόλος της Εκκλησίας - Μύθοι και αλήθειες
Απαντήσεις σε ένα από τα πιο σημαντικά ερωτήματα για τον αγώνα των Ελλήνων
Snapshot
- Η Εκκλησία συμμετείχε ενεργά στην Επανάσταση του 1821 με πολλούς κληρικούς και μοναχούς που θυσιάστηκαν για την ελευθερία.
- Ο ανώτερος κλήρος είχε σύνθετο ρόλο, καθώς συνεργάστηκε με την οθωμανική εξουσία για λόγους επιβίωσης των χριστιανών, χωρίς αυτό να σημαίνει δουλική υποταγή.
- Υπήρξαν αντιφατικές απόψεις για τον ρόλο της Εκκλησίας, με επικριτές να υποστηρίζουν ότι ο ανώτερος κλήρος δεν ήθελε την επανάσταση και υπερασπιστές να αναδεικνύουν τις θυσίες και τον αγώνα της.
- Ο μαρτυρικός θάνατος του Οικουμενικού Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ αποτελεί σημαντικό σύμβολο της συμμετοχής της Εκκλησίας στον αγώνα.
- Ο διπλωματικός αφορισμός της Επανάστασης από τον Πατριάρχη δεν επηρέασε αρνητικά τους επαναστάτες, οι οποίοι κατανόησαν τις πολιτικές συνθήκες της εποχής.
Ίσως η μεγαλύτερη συζήτηση για έναν μεμονωμένο φορέα και για τον ρόλο του στην Επανάσταση του 1821 έχει γίνει για την Εκκλησία.
Τόνοι μελάνι με διαφορετικά μεταξύ τους επιχειρήματα έχουν χυθεί κατά καιρούς από υπερασπιστές και επικριτές. Παλιότερα ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμος τόνισε σχετικά, ότι «άνθρωποι απλοί, Επίσκοποι, Ιερείς, Μοναχοί και Λαϊκοί έδωσαν τη ζωή τους για το άγιο δισκοπότηρο της πίστης & της πατρίδος την ελευθερία».
Ωστόσο δεν είναι λίγοι εκείνοι που αμφισβητούν πως η Εκκλησία και ιδιαίτερα ο ανώτερος κλήρος θυσιάστηκε στον αγώνα. Η απάντηση βεβαίως είναι απλή και συνοψίζεται στα ονόματα 11 Πατριαρχών, 100 Ιεραρχών και 6000 απλών κληρικών που έχυσαν το αίμα τους για την δίψα της ελευθερίας. Ποιους να πρωτοαναφέρουμε; Οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε', Πατριάρχης Κύριλλος ο ΣΤ', Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός, ο Κρήτης Γεράσιμος, από Μητροπολίτες οι Αγχιάλου Ευγένιος, Εφέσου Διονύσιος, Νικομήδειας Αθανάσιος, Θεσσαλονίκης Ιωσήφ, Δέρκων Γρηγόριος, Μεσημβρίας Ιωσήφ, Ρωγών Ιωσήφ, Σαλώνων Ησαϊας....
Αλλά ποιος μπορεί να ξεχάσει και προσωπικότητες και ηρωικές θυσίες, όπως του Παπαφλέσσα ή του Αθανάσιου Διάκου, ο οποίος επίσης υπήρξε μοναχός; Και μιας ο λόγος περί μοναχισμού στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων για τα 200 χρόνια από την Εθνεγερσία του 1821 ο Μητροπολίτης Ζακύνθου κ. Διονύσιος παρουσίασε πρόσφατα το θέμα: “Η συμβολή του Μοναχισμού στην Ελληνική Επανάσταση του 1821”.
Επιπλέον, ποιος στα αλήθεια διατήρησε την παιδεία, ώστε να μην χαθεί η γλώσσα, οι παραδόσεις και η ελληνική συνείδηση; Εν μέσω Τουρκοκρατίας ο Πατριάρχης Γεννάδιος ίδρυσε την Μεγάλη του Γένους Σχολή, ο Πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρης το 1624 εγκαθιστά το πρώτο τυπογραφείο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και ποιος μπορεί να παραβλέψει τον “Άγιο των σκλάβων”, τον Κοσμά τον Αιτωλό; Και πόσα ακόμη παραδείγματα...
Παρόλα αυτά κάποιοι έχουν αντίθετη άποψη. Για παράδειγμα ο λογοτέχνης Σκαρίμπας στο έργο του “Το '21 και η αλήθεια” υποστηρίζει πως ο κλήρος δεν προσέφερε τίποτα και πως “μεγάλη ζημιά τους έκαμε των μεγαλοπαπάδων η επανάσταση”...
Μα υπήρχαν μόνο δάφνες για την Εκκλησία στην Επανάσταση θα αναλογιστεί κανείς;
Δεν ήταν μονάχα ο Σκαρίμπας που τα έβαλε με το ράσο. Ο Παναγιώτης Πιπινέλης στην «Πολιτική Ιστορία της Επαναστάσεως του 1821» αναφέρει: «Δεν μπορώ να κρύψω την αλήθεια σχετικά με τον κλήρο. Λοιπόν είναι αναμφισβήτητο πως ο ανώτατος κλήρος δέθηκε με την κρατούσαν τάξη πραγμάτων, δηλαδή με τους Τούρκους, με μύριους δεσμούς (...) Ο ανώτερος κλήρος δεν ήθελε τον ξεσηκωμό. Έχουμε πολλές περιπτώσεις που τα Πατριαρχεία στάθηκαν θερμοί υποστηρικταί της τουρκικής εξουσίας και πολεμούσαν κάθε επαναστατικήν εκδήλωσιν του υπόδουλου Ελληνισμού».
Στην “Ελληνική Νομαρχία”, η οποία φέρεται ως ένα κορυφαίο λόγιο έργο του ελληνικού προεπαναστατικού διαφωτισμού που συνέγραψε ο «Ανώνυμος ο Έλλην» και εξέδωσε ο ίδιος, χωρίς να αποκαλύπτεται το πραγματικό όνομά του, αναφέρεται μεταξύ άλλων: «Ο Άρτης, ο Γρεβενών και ο Ιωαννίνων, είναι οι πρώτοι προδόται του Τυράννου καθώς όλοι γνωρίζουσι. Ο ύστερος από αυτούς ικέτευε τον τύραννον Αλή Πασά και εκούρευσεν τον έγγονά του, ως να του εγίνετο νουνός. Ο Άρτης ηπάτησε τους ήρωας Σουλιώτας. Είναι δε και οι τρεις ασελγείς, άσωτοι εις το άκρον, μοιχοί και αρσενοκοίται φανεροί»
Τι λέει ειδικός στο Newsbomb
Ο κ. Μάριος Αθανασόπουλος, Δρ. Βυζαντινής Ιστορίας, μέλος ΕΔΙΠ στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, παρουσιάζει σε αδρές γραμμές την συμμετοχή της Εκκλησίας στον αγώνα του έθνους.
Ο κ. Αθανασόπουλος σημειώνει στο Newsbomb: «Για τον ρόλο που έπαιξε η Εκκλησία στην επανάσταση του 1821 έχει χυθεί άφθονο μελάνι τόσο από τους υποστηρικτές της, όσο και από τους πολέμιούς της. Ξεκινώντας από τους δεύτερους, η βασική κατηγορία που της προσάπτουν, είναι η δουλική συνεργασία με τους Οθωμανούς κατακτητές. Είναι γεγονός ότι η Εκκλησία, αμέσως μετά την Άλωση, εκτός από τη θρησκευτική «εξουσία» που κατείχε, ανέλαβε και πολιτικά αλλά και δικαστικά καθήκοντα από τους Οθωμανούς Τούρκους. Η πράξη της αυτή, δεν θα πρέπει να θεωρηθεί ως πράξη δουλικής αποδοχής των τετελεσμένων που είχαν δημιουργηθεί και ως συνεργασία με τους Τούρκους δυνάστες, αλλά προϊόν ανάγκης. Πριν δηλαδή κατηγορήσουμε την Εκκλησία για συνεργασία, οφείλουμε να γνωρίζουμε πως η οθωμανική εξουσία, ακολουθώντας απόλυτα όσα προστάζει το Ισλάμ, δεν ήταν διαρθρωμένη με βάση την εθνική καταγωγή κάθε λαού, αλλά με βάση τη θρησκευτική του πίστη («προεθνικό» στάδιο εξέλιξης). Στο πλαίσιο αυτό, οι χριστιανοί πολίτες του κράτους τους έπρεπε να έχουν έναν θρησκευτικό ηγέτη, ο οποίος να είναι υπόλογος απέναντι στο κράτος για ό,τι καλό ή κακό έπρατταν. Αυτόν τον ρόλο έπαιζε ο εκάστοτε πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ως επικεφαλής όχι μόνο των Ελλήνων, αλλά και των Σέρβων, των Ρουμάνων, των Βουλγάρων και γενικά όλων των ορθοδόξων (rum millet). Δεν υπήρχε περιθώριο άρνησης αυτής της λειτουργίας».
Συμπερασματικά, ο κ. Αθανασόπουλος εξηγεί ότι η Εκκλησία όντως συνεργάστηκε με την οθωμανική εξουσία, αλλά μέσα στο πλαίσιο της ανάγκης της επιβίωσης των χριστιανών της αυτοκρατορίας. «Προφανώς θα υπήρξαν περιπτώσεις «υπερβάλλοντος ζήλου» ως προς την τήρηση της «νομιμότητας», μιας και σε αντίθετη περίπτωση παιζόταν (στην κυριολεξία) το κεφάλι των πατριαρχών. Εξάλλου, αν οι πατριάρχες και οι υπόλοιποι επίσκοποι ήταν πειθήνια όργανα των Τούρκων, δεν θα είχαν καταγραφεί τόσες εκτελέσεις πατριαρχών και επισκόπων σε όλη την επικράτεια, ούτε θα είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην επανάσταση του 1821. Η δε περίπτωση του Γρηγόριου Ε’ είναι χαρακτηριστική, με τον μαρτυρικό θάνατό του να αποτελεί ορόσημο για την Επανάσταση. Είναι δυνατόν ένας πατριάρχης που γνώριζε σχεδόν εξαρχής τα σχέδια για επανάσταση (η επαναστατική προετοιμασία ειδικά λίγο πριν ξεκινήσει ο Αγώνας ήταν κοινό μυστικό σε όλους σχεδόν τους Έλληνες) να παρέμεινε στη θέση του, σχεδόν προκαλώντας τη θανάτωσή του;», αναφέρει.
Για το δε συνηθέστερο επιχείρημα των επικριτών της Εκκλησίας περί του αφορισμού της Επανάστασης από τον Πατριάρχη ο καθηγητής απαντάει: «Ο διπλωματικός αφορισμός της, δεν προκάλεσε καμία αρνητική αντίδραση στους επαναστατημένους Έλληνες, οι οποίοι κατανόησαν απόλυτα τους λόγους που τον προκάλεσαν. Αντίθετα πολλοί σήμερα εκφράζουν από την ασφάλεια του καναπέ του σπιτιού τους αμφιβολίες για τις προθέσεις του…».
Διαβάστε επίσης
