Ο Ερντογάν βάζει φωτιά στα «ήρεμα νερά» – Κλιμακώνει την ένταση επί του πεδίου με τα θαλάσσια πάρκα
Η Άγκυρα περνά από τη ρητορική των διεκδικήσεων σε κινήσεις με γεωγραφικό αποτύπωμα – Τα δύο πάρκα σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο ακουμπούν ευαίσθητες ελληνικές περιοχές και επαναφέρουν τη «Γαλάζια Πατρίδα» στο προσκήνιο
Snapshot
- Η Τουρκία ανακήρυξε δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» σε περιοχές του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου που αμφισβητούν ελληνικές θαλάσσιες ζώνες.
- Η κίνηση αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο της τουρκικής αναθεωρητικής πολιτικής και επαναφέρει το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» με νέο περιβαλλοντικό μανδύα.
- Η ελληνική κυβέρνηση απαντά ότι οι μονομερείς τουρκικές αποφάσεις δεν παράγουν νομικά αποτελέσματα ούτε αλλάζουν το ισχύον καθεστώς βάσει του Διεθνούς Δικαίου.
- Η Τουρκία χρησιμοποιεί πλέον τη θεσμοθέτηση θαλάσσιων περιοχών ως εργαλείο γεωπολιτικής προβολής και αμφισβήτησης ελληνικών δικαιωμάτων.
- Η εξέλιξη αυξάνει την ένταση στα ελληνοτουρκικά και δοκιμάζει τη διαχείριση των διαφορών, με το Αιγαίο να παραμένει περιοχή αυξημένης προσοχής.
Η περίοδος των «ήρεμων νερών» στα ελληνοτουρκικά φαίνεται να περνά σε μια νέα, πιο δύσκολη φάση. Η απόφαση της Τουρκίας να ανακηρύξει δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, με προεδρικά διατάγματα που φέρουν την υπογραφή του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, δεν αντιμετωπίζεται στην Αθήνα ως μια απλή περιβαλλοντική πρωτοβουλία. Αντίθετα, εκλαμβάνεται ως κίνηση που εντάσσεται στον ευρύτερο αναθεωρητικό σχεδιασμό της Άγκυρας και δημιουργεί νέα δεδομένα επί του πεδίου.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι τα τουρκικά πάρκα δεν περιορίζονται, σύμφωνα με την ελληνική πλευρά, στα όρια της τουρκικής αιγιαλίτιδας ζώνης. Το ένα χωροθετείται στην περιοχή μεταξύ Φέτιγιε και Κας, απέναντι από το Καστελλόριζο, ενώ το δεύτερο βρίσκεται στη θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στη Λήμνο και τη Σαμοθράκη. Η επιλογή των συγκεκριμένων σημείων κάθε άλλο παρά απαρατήρητη περνά στην Αθήνα.
Από τα «ήρεμα νερά» στη νέα τρικυμία
Η Άγκυρα επιχειρεί να παρουσιάσει την κίνησή της ως περιβαλλοντική πολιτική. Όμως η γεωγραφία των πάρκων είναι αυτή που προσδίδει στην απόφαση έντονο πολιτικό και γεωστρατηγικό χαρακτήρα.
Ιδιαίτερα η περιοχή γύρω από το Καστελλόριζο αποτελεί διαχρονικά ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Η Τουρκία έχει επανειλημμένα αμφισβητήσει τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα αντιλαμβάνεται την επήρεια των ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες ζώνες. Τώρα, με μια διοικητική πράξη που χαράσσει συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή, η Άγκυρα επιχειρεί να δώσει και χωρικό αποτύπωμα στη δική της αντίληψη.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η δεύτερη περιοχή, μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης. Πρόκειται για σημείο όπου οποιαδήποτε τουρκική κίνηση αποκτά αυτομάτως ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς συνδέεται με τις πάγιες τουρκικές θέσεις για το καθεστώς του Αιγαίου.
Το μήνυμα πίσω από τους χάρτες
Το πραγματικό ζήτημα, επομένως, δεν είναι τα ίδια τα θαλάσσια πάρκα. Είναι το μήνυμα που εκπέμπουν οι χάρτες τους.
Η Άγκυρα δείχνει ότι είναι διατεθειμένη να μεταφέρει την αναθεωρητική της πολιτική από το επίπεδο των δηλώσεων σε κινήσεις που αποτυπώνονται πάνω στον χάρτη. Και αυτό είναι που δημιουργεί τον μεγαλύτερο προβληματισμό στην Αθήνα.
Η τουρκική κίνηση έρχεται, μάλιστα, σε μια περίοδο κατά την οποία οι δύο χώρες είχαν επενδύσει πολιτικά στη διατήρηση ενός διαύλου επικοινωνίας και στην αποφυγή κινήσεων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κρίση. Το νέο επεισόδιο δείχνει ότι κάτω από την επιφάνεια της σχετικής ηρεμίας εξακολουθούν να υπάρχουν όλες οι μεγάλες διαφωνίες.
Με άλλα λόγια, τα «ήρεμα νερά» δεν σημαίνουν ότι η Τουρκία εγκατέλειψε τις πάγιες θέσεις της. Σημαίνουν περισσότερο ότι οι δύο πλευρές είχαν συμφωνήσει να διαχειρίζονται τις διαφωνίες τους χωρίς να τις μετατρέπουν καθημερινά σε κρίση. Η απόφαση για τα θαλάσσια πάρκα δοκιμάζει ακριβώς αυτή την ισορροπία.
Η «Γαλάζια Πατρίδα» επιστρέφει με άλλο μανδύα
Πίσω από την τουρκική κίνηση διακρίνεται η γνωστή λογική της «Γαλάζιας Πατρίδας». Αυτή τη φορά, όμως, δεν εμφανίζεται με τη μορφή μιας στρατιωτικής άσκησης ή μιας πολεμικής ρητορικής. Εμφανίζεται με τον μανδύα της περιβαλλοντικής προστασίας.
Αυτό ακριβώς είναι που κάνει την εξέλιξη πιο σύνθετη.
Η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει ένα νέο αφήγημα, στο οποίο η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος συνδέεται με τη δική της αντίληψη για τη θαλάσσια δικαιοδοσία. Τουρκικά μέσα ενημέρωσης, μάλιστα, παρουσιάζουν την απόφαση με σαφείς πολιτικές αναφορές στη «Γαλάζια Πατρίδα», γεγονός που ενισχύει την εκτίμηση ότι η πρωτοβουλία έχει ευρύτερη στρατηγική στόχευση.
Και εδώ βρίσκεται το πρόβλημα για την Αθήνα: εάν κάθε διοικητική ή περιβαλλοντική απόφαση χρησιμοποιείται για να αποτυπωθούν μονομερείς τουρκικές αντιλήψεις για τις θαλάσσιες ζώνες, τότε η περιβαλλοντική πολιτική μετατρέπεται σε εργαλείο γεωπολιτικής.
Η Αθήνα απαντά: Δεν δημιουργούνται τετελεσμένα
Η ελληνική απάντηση ήταν άμεση και κινήθηκε στη γραμμή ότι μια μονομερής τουρκική απόφαση δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα σε περιοχές που δεν βρίσκονται υπό τουρκική δικαιοδοσία.
Το υπουργείο Εξωτερικών υπογράμμισε ότι η μονομερής θέσπιση των τουρκικών «εθνικών θαλάσσιων πάρκων», ακόμη και σε περιοχές εκτός τουρκικής δικαιοδοσίας, δεν μπορεί να δημιουργήσει τετελεσμένα ούτε να επηρεάσει δικαιώματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο. Παράλληλα, υπενθύμισε ότι η Ελλάδα έχει θεσπίσει τα δικά της εθνικά θαλάσσια πάρκα στο Ιόνιο και στο Αιγαίο εντός ελληνικών χωρικών υδάτων.
Η διαφορά αυτή έχει σημασία. Η Αθήνα επιχειρεί να καταστήσει σαφές ότι δεν αποδέχεται τη λογική της «ανταλλαγής χαρτών» ούτε την αντίληψη ότι μια μονομερής διοικητική πράξη μπορεί να μεταβάλει το ισχύον καθεστώς.
Το επικίνδυνο παιχνίδι των τετελεσμένων
Το μεγάλο ερώτημα είναι πλέον μέχρι πού θέλει να φτάσει η Άγκυρα.
Η Τουρκία έχει επενδύσει εδώ και χρόνια στη σταδιακή προβολή των διεκδικήσεών της. Άλλοτε με NAVTEX, άλλοτε με έρευνες, άλλοτε με χάρτες και άλλοτε με πολιτικές δηλώσεις. Τώρα προστίθεται ένα ακόμη εργαλείο: η θεσμοθέτηση θαλάσσιων περιοχών με τρόπο που η Αθήνα θεωρεί ότι υπερβαίνει τα όρια της τουρκικής δικαιοδοσίας.
Ακόμη και αν μια τέτοια κίνηση δεν δημιουργεί από μόνη της νομικό τετελεσμένο, μπορεί να δημιουργήσει πολιτικό και επικοινωνιακό προηγούμενο. Και αυτό είναι που ενδιαφέρει περισσότερο την Άγκυρα: να εμπεδώνει σταδιακά τη δική της οπτική στον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου.
Δεν είναι τυχαίο ότι αναλύσεις που δημοσιεύονται ήδη στην Ελλάδα συνδέουν τα δύο πάρκα με τον ευρύτερο τουρκικό θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό. Η σημερινή κίνηση, επομένως, παρουσιάζεται ως μέρος μιας πιο συστηματικής διαδικασίας και όχι ως μια απομονωμένη πρωτοβουλία.
Η επόμενη ημέρα θα δείξει τις πραγματικές προθέσεις
Το κρίσιμο πλέον είναι τι θα ακολουθήσει.
Εάν τα θαλάσσια πάρκα μείνουν μια συμβολική διοικητική κίνηση, η ένταση μπορεί να παραμείνει σε ελεγχόμενα επίπεδα. Εάν όμως συνοδευτούν από νέες κινήσεις επί του πεδίου, από νέες αμφισβητήσεις ή από προσπάθεια εφαρμογής των τουρκικών προβλέψεων σε περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν στη δική της δικαιοδοσία, τότε η κατάσταση αλλάζει δραματικά.
Γιατί τότε δεν θα μιλάμε πλέον μόνο για έναν πόλεμο χαρτών. Θα μιλάμε για μια προσπάθεια δημιουργίας πραγματικών δεδομένων στη θάλασσα.
Και αυτό είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο η Αθήνα δεν θέλει να φτάσουν τα πράγματα.
Το μήνυμα Ερντογάν προς την Αθήνα
Ο Ερντογάν στέλνει, τελικά, ένα διπλό μήνυμα. Προς το εσωτερικό της Τουρκίας δείχνει ότι η «Γαλάζια Πατρίδα» παραμένει ενεργό δόγμα και ότι η Άγκυρα δεν εγκαταλείπει τις διεκδικήσεις της. Προς την Ελλάδα δείχνει ότι, παρά τη διατήρηση των διαύλων επικοινωνίας, η Τουρκία εξακολουθεί να είναι έτοιμη να κινείται μονομερώς όταν θεωρεί ότι αυτό εξυπηρετεί τα στρατηγικά της συμφέροντα.
Η νέα πρόκληση δεν σημαίνει αυτομάτως επιστροφή σε μια περίοδο ακραίας έντασης. Σημαίνει όμως ότι η «ηρεμία» στο Αιγαίο έχει όρια.
Και τα όρια αυτά τα υπενθύμισε με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο η Άγκυρα: όχι με μια ακόμη σκληρή ανακοίνωση, αλλά με δύο αποφάσεις που χαράζουν γραμμές πάνω στον χάρτη.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν ο Ερντογάν θέλει να ταράξει τα «ήρεμα νερά». Είναι πόσο μακριά είναι διατεθειμένος να πάει για να αλλάξει τους συσχετισμούς επί του πεδίου.
Γιατί όταν οι διεκδικήσεις περνούν από τις δηλώσεις στους χάρτες, το Αιγαίο μπαίνει ξανά σε ζώνη αυξημένης προσοχής.
