Ο πραγματικός κίνδυνος από τα θαλάσσια πάρκα της Τουρκίας - Διεθνολόγος εξηγεί στο Newsbomb

Snapshot

• Η Τουρκία προχώσε σε μια ποιοτική αναβάθμιση των προκλήσεων με τη θέσπιση θαλάσσιων πάρκων στο Αιγαίο, δημιουργώντας εσωτερικό νομικό πλαίσιο για την εφαρμογή των διεκδικήσεών της.
• Η ελληνική πλευρά επισημαίνει ότι τα τουρκικά μέτρα δεν αλλάζουν τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας βάσει του Διεθνούς Δικαίου, αλλά αυξάνουν τον κίνδυνο έντασης και επεισοδίων στο πεδίο.
• Η Ελλάδα πρέπει να ανταποκριθεί με νομική ενεργητικότητα, διπλωματική κινητοποίηση και επιχειρησιακή ετοιμότητα, διατηρώντας την παρουσία της και προστατεύοντας τα δικαιώματά της στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
• Η ένταξη της Γαλάζιας Πατρίδας στην τουρκική εκπαίδευση και η νομοθετική κωδικοποίηση των διεκδικήσεων αυξάνουν τις πιθανότητες μελλοντικής εφαρμογής τους και δημιουργίας τετελεσμένων.
• Η Ελλάδα ανταποκρίθηκε στις απειλές του Ιράν προς την Κύπρο με στρατιωτική παρουσία, τονίζοντας την ανάγκη για πρόληψη, αποτροπή και ενίσχυση της άμυνας της Κύπρου μέσα σε ένα ασταθές περιφερειακό περιβάλλον.

Snapshot powered by AI

Νέο πεδίο αντιπαράθεσης με την Τουρκία έχουν προκαλέσει εσχάτως τα θαλάσσια πάρκα στο Αιγαίο. Η Άγκυρα ασφαλώς δεν αποκτά δικαιώματα επειδή τα αποτυπώνει σε έναν χάρτη ή τα εντάσσει σε ένα θαλάσσιο πάρκο, ωστόσο το κλίμα που δημιουργείται είναι αρνητικό.

Παράλληλα, μέσα στην ίδια εβδομάδα, είχαμε και την απειλή του Ιράν προς την Κύπρο, γεγονός που προκάλεσε την άμεση ελληνική αντίδραση.

Για αυτά τα θέματα μίλησε στο Newsbomb, η Δρ. Ασπασία Αλιγιζάκη, Δικηγόρος- Διεθνολόγος και μέλος ΕΔΙΠ του Πανεπιστημίου Πειραιά.

«Τα τετελεσμένα δεν δημιουργούνται πάντοτε με μία μεγάλη κίνηση. Χτίζονται και με πολλές μικρές, μέχρι το έκτακτο να αρχίσει να μοιάζει φυσιολογικό», επισημαίνει μεταξύ άλλων. Αναλύει επίσης τι πρέπει να κάνει η χώρα μας κάνοντας ειδική αναφορά στη Συμφωνία BBNJ για τη βιοποικιλότητα πέραν εθνικής δικαιοδοσίας, στην οποία πλέον μετέχουν τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη:

Τι σημαίνει για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις η απόφαση της Άγκυρας για τα θαλάσσια πάρκα; Είναι αναβάθμιση της προκλητικότητας;

Ναι, θεωρώ ότι είναι ποιοτική αναβάθμιση της τουρκικής τακτικής. Γιατί δεν έχουμε απλώς ακόμη έναν χάρτη ή μία πολιτική εξαγγελία. Οι δύο Προεδρικές Αποφάσεις δημοσιεύθηκαν στην επίσημη τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, τη Resmî Gazete, με συγκεκριμένες συντεταγμένες και, κυρίως, συνδέονται ρητά με το άρθρο 3 του τουρκικού Νόμου 2873 περί Εθνικών Πάρκων.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο συγκεκριμένος νόμος προβλέπει καθεστώς προστασίας, απαγορεύσεις, αρμοδιότητες των διοικητικών αρχών και κυρώσεις. Άρα η ίδια η Τουρκία δημιουργεί ένα εσωτερικό νομικό και διοικητικό πλαίσιο εφαρμογής αυτών των αποφάσεων.

Ο χάρτης αποτυπώνει μια διεκδίκηση. Ο νόμος δημιουργεί μηχανισμό εφαρμογής της. Και όταν μια διεκδίκηση περνά από τον χάρτη στον νόμο, αποκτά πλέον διοικητικά εργαλεία για να επιχειρηθεί η εφαρμογή της στο πεδίο.

Αυτό δεν προσδίδει στην Τουρκία δικαιώματα που δεν έχει βάσει του Διεθνούς Δικαίου. Το τουρκικό ΦΕΚ δεν μπορεί να μεταβάλει τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας. Δημιουργεί όμως έναν πραγματικό κίνδυνο: μια τουρκική διοικητική ή επιχειρησιακή αρχή να επιχειρήσει να εφαρμόσει στην πράξη αυτό που η Άγκυρα έχει ήδη θεσμοθετήσει στο εσωτερικό της.

Γι’ αυτό και δεν θεωρώ απομακρυσμένο το ενδεχόμενο έντασης επί του πεδίου, για παράδειγμα εάν επιχειρηθεί έλεγχος ή παρεμπόδιση ελληνικής δραστηριότητας.

Υπάρχει και μια βαθύτερη διάσταση. Η Γαλάζια Πατρίδα έχει πλέον εισέλθει στην επίσημη τουρκική εκπαίδευση. Μια νέα γενιά στην Τουρκία μεγαλώνει με χάρτες και αντιλήψεις που παρουσιάζουν τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο ως αυτονόητα τουρκικά δικαιώματα. Αυτό έχει πολύ συγκεκριμένη σημασία.

Αν επί χρόνια διδάσκεις σε μια νέα γενιά ότι μια αμφισβητούμενη περιοχή είναι δική της, αύριο ένας Τούρκος αξιωματικός, λιμενικός ή δημόσιος λειτουργός μπορεί να θεωρεί απολύτως φυσικό ότι οφείλει να ασκήσει εκεί τουρκική αρμοδιότητα. Και μια τουρκική κυβέρνηση θα έχει πολύ μικρότερο πολιτικό περιθώριο να κάνει πίσω.

Άρα το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό.

Η διεκδίκηση που σήμερα διδάσκεται στην τάξη και μετά γίνεται νόμος, αύριο είναι πολύ πιθανό να επιχειρηθεί να εφαρμοστεί στη θάλασσα. Και εκεί ακριβώς αυξάνεται ο κίνδυνος τριβής, ακόμη και επεισοδίου, με ελληνικό αλιευτικό, σκάφος του Λιμενικού ή άλλη νόμιμη ελληνική δραστηριότητα.

Τι σημασία έχουν τα συγκεκριμένα σημεία για την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ;

Έχουν πολύ μεγάλη σημασία, γιατί η Τουρκία επιχειρεί μέσω μιας περιβαλλοντικής ρύθμισης να εμφανίσει ότι ασκεί κρατική αρμοδιότητα σε θαλάσσιο χώρο πέρα από τα χωρικά της ύδατα και σε περιοχή ελληνικής υφαλοκρηπίδας.

Τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας στην υφαλοκρηπίδα υπάρχουν αυτοδικαίως και εξ υπαρχής — ipso facto και ab initio. Δεν χρειάζονται ανακήρυξη για να υπάρξουν.

Η προστασία του περιβάλλοντος είναι διεθνής υποχρέωση. Δεν μπορεί όμως να μετατρέπεται σε όχημα διεκδίκησης θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Ούτε μπορεί μία μονομερής τουρκική διοικητική πράξη να προκαταλάβει την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών ή να περιορίσει ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα. Δεν μπορείς να αποκτήσεις με ένα εθνικό πάρκο δικαιοδοσία που δεν σου παρέχει το Διεθνές Δίκαιο.

Και αυτή είναι μία ελληνική θέση που πρέπει να υποστηρίξουμε σταθερά και σθεναρά, με όλα τα νομικά, διπλωματικά και επιχειρησιακά μέσα που διαθέτουμε. Πού μπορεί να φτάσει η νέα αυτή τακτική της Άγκυρας, η οποία παράλληλα έχει εντείνει και τις παραβιάσεις και παραβάσεις από αέρος, ενώ αναμένουμε και το περιβόητο νομοσχέδιο για τη Γαλάζια Πατρίδα;

Αυτό που με προβληματίζει είναι η συσσώρευση των κινήσεων.

Έχουμε τη Γαλάζια Πατρίδα στην εκπαίδευση, τον τουρκικό θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, τώρα τα θαλάσσια πάρκα με συγκεκριμένες συντεταγμένες και σύνδεση με τον Νόμο 2873, την επαναφορά της ρητορικής περί γκρίζων ζωνών και παράλληλα την επιστροφή έντονης τουρκικής αεροπορικής δραστηριότητας στο Αιγαίο.

Στις 18 Αυγούστου είχαμε 25 παραβιάσεις του Εθνικού Εναέριου Χώρου και εμπλοκή μαχητικών, ενώ στις 20 Αυγούστου είχαμε εκ νέου δραστηριότητα τουρκικών UAV στο Αιγαίο.

Δεν θεωρώ ότι κάθε τέτοια κίνηση προαναγγέλλει θερμή σύγκρουση. Βλέπω όμως μία στρατηγική ελεγχόμενης πίεσης και σταδιακής κανονικοποίησης των τουρκικών διεκδικήσεων.

Τα τετελεσμένα δεν δημιουργούνται πάντοτε με μία μεγάλη κίνηση. Χτίζονται και με πολλές μικρές, μέχρι το έκτακτο να αρχίσει να μοιάζει φυσιολογικό.

Και βεβαίως είναι εξαιρετικά κρίσιμο τι θα περιλαμβάνει το νομοσχέδιο που έχει συνδεθεί με τη Γαλάζια Πατρίδα, εφόσον κατατεθεί.

Γιατί εκεί μπορεί να έχουμε ένα ακόμη σοβαρό βήμα: από επιμέρους διοικητικές πράξεις σε μια ευρύτερη νομοθετική κωδικοποίηση των τουρκικών θαλάσσιων αξιώσεων. Άρα πρέπει να παρακολουθούμε και τα δύο: και το ίδιο το νομοσχέδιο και όσα θεσμοποιούνται ήδη πριν από αυτό.

Η Γαλάζια Πατρίδα δεν είναι πλέον μόνο ένα δόγμα ή ένας χάρτης. Το πραγματικό διακύβευμα είναι να μην αποκτήσει θεσμικό βάθος και επιχειρησιακό αποτύπωμα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Εάν αύριο μια τουρκική αρχή, επικαλούμενη το καθεστώς των πάρκων, επιχειρήσει να ελέγξει ή να παρεμποδίσει ελληνική δραστηριότητα σε περιοχή όπου δεν διαθέτει τη σχετική δικαιοδοσία, τότε περνάμε από τη διεκδίκηση στην απόπειρα δημιουργίας τετελεσμένου επί του πεδίου.

Και η Ελλάδα πρέπει να είναι προετοιμασμένη ώστε να απαντήσει άμεσα, αποφασιστικά και αναλογικά και να υπερασπιστεί αποτελεσματικά τα δικαιώματα και τα εθνικά της συμφέροντα.

Τι πρέπει λοιπόν να κάνει η Ελλάδα;

Χρειάζεται νομική ενεργητικότητα, διπλωματική κινητοποίηση και συνεχής επιχειρησιακή ετοιμότητα. Και τα τρία μαζί.

Πρώτον, καμία τουρκική πράξη που θίγει ελληνικά δικαιώματα δεν πρέπει να μένει χωρίς επίσημη και καταγεγραμμένη ελληνική αντίδραση. Με ρηματικές διακοινώσεις όπου απαιτούνται, καταγραφή των θέσεών μας στον ΟΗΕ και συστηματική ενημέρωση των εταίρων μας.

Υπάρχει μάλιστα ένα καινούργιο και ιδιαίτερα ενδιαφέρον νομικό πεδίο: η Συμφωνία BBNJ για τη βιοποικιλότητα πέραν εθνικής δικαιοδοσίας, στην οποία πλέον μετέχουν τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία.

Η Τουρκία, κατά την κύρωσή της, κατέθεσε ερμηνευτική δήλωση στην οποία προσδιορίζει τις περιοχές πέραν εθνικής δικαιοδοσίας - σε σχέση με την ανοικτή θάλασσα - πέραν των 200 ναυτικών μιλίων από τις γραμμές βάσης.

Η ίδια η BBNJ δεν επιτρέπει επιφυλάξεις. Επιτρέπει δηλώσεις, οι οποίες όμως δεν μπορούν να αποκλείσουν ή να τροποποιήσουν το έννομο αποτέλεσμα της Συμφωνίας.

Η Ελλάδα πρέπει άμεσα να εξετάσει την κατάθεση δικής της επίσημης δήλωσης στον ΟΗΕ, ώστε να είναι καταγεγραμμένο με απόλυτη σαφήνεια ότι δεν αποδέχεται καμία τουρκική ερμηνεία που θίγει ελληνικά δικαιώματα. Και θεωρώ ότι πρέπει να εξετάσουμε σοβαρά και τη δικαστική οδό.

Για τη συνολική ελληνοτουρκική διαφορά της οριοθέτησης δεν μπορούμε απλώς να προσφύγουμε μονομερώς στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, καθώς δεν υπάρχει σήμερα κοινά αποδεκτή βάση δικαιοδοσίας. Η πάγια ελληνική προσέγγιση για παραπομπή της οριοθέτησης στη Χάγη προϋποθέτει συνυποσχετικό Ελλάδας–Τουρκίας, το οποίο θα καθορίζει το αντικείμενο της διαφοράς που παραπέμπεται στο Δικαστήριο.

Εδώ όμως υπάρχει ένα νέο δεδομένο που αξίζει πολύ σοβαρή νομική διερεύνηση: Ελλάδα και Τουρκία είναι πλέον μέρη της BBNJ και η Τουρκία έχει επιλέξει το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης ως μέσο επίλυσης διαφορών που εμπίπτουν στο σχετικό συμβατικό πλαίσιο.

Έχουμε λοιπόν ένα νέο νομικό εργαλείο και η Ελλάδα πρέπει να εξετάσει άμεσα και εξαντλητικά εάν μπορεί να αξιοποιηθεί σε σχέση με τις συγκεκριμένες τουρκικές ενέργειες.

Παράλληλα, πρέπει να είμαστε παρόντες στο πεδίο. Να συνεχίσουμε κανονικά τις νόμιμες δραστηριότητές μας και να προστατεύσουμε τους Έλληνες αλιείς και τα εθνικά μας συμφέροντα. Χρειάζεται συνεχής επιτήρηση, παρουσία του Λιμενικού και, όπου απαιτείται, των Ενόπλων Δυνάμεων και επιχειρησιακή ετοιμότητα απέναντι σε οποιαδήποτε απόπειρα δημιουργίας τετελεσμένου.

Δεν εγκαταλείπεις στην πράξη έναν χώρο επειδή κάποιος άλλος τον διεκδικεί στα χαρτιά. Και υπάρχει ακόμη μία διάσταση εξαιρετικά σημαντική: η Ελλάδα πρέπει να ασκεί τα δικαιώματα που της παρέχει το Δίκαιο της Θάλασσας.

Η Ελλάδα έχει κυρώσει την UNCLOS με τον ν. 2321/1995. Σύμφωνα με το άρθρο 28 §1 του Συντάγματος, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του εσωτερικού μας δικαίου και υπερισχύει κάθε αντίθετης διάταξης κοινού νόμου.

Για την Ελλάδα το Δίκαιο της Θάλασσας δεν είναι πολιτικό επιχείρημα. Είναι διεθνές δίκαιο και μέρος της ίδιας της έννομης τάξης μας.

Και όταν κυρώσαμε την UNCLOS, η Ελλάδα διασφάλισε ρητά όλα τα δικαιώματα που απορρέουν από τη Σύμβαση, χωρίς η μη άσκηση κάποιου από αυτά να συνιστά παραίτηση.

Στον εθνικό στρατηγικό σχεδιασμό πρέπει επομένως να βρίσκονται όλα τα δικαιώματα που μας παρέχει η UNCLOS: η άσκηση του δικαιώματος επέκτασης της χωρικής θάλασσας στα 12 ναυτικά μίλια, η ανακήρυξη ΑΟΖ και η προώθηση των οριοθετήσεων που εκκρεμούν.

Και θεωρώ ότι πρέπει να βρίσκεται σοβαρά στο στρατηγικό τραπέζι και η οριοθέτηση ΑΟΖ Ελλάδας–Κυπριακής Δημοκρατίας βάσει του Δικαίου της Θάλασσας.

Η απειλή αντίδρασης ενός άλλου κράτους δεν μπορεί να μετατρέπεται σε μόνιμο ελληνικό αυτοπεριορισμό. Το πότε και πώς η Ελλάδα θα ασκήσει τα νόμιμα δικαιώματά της θα το αποφασίσει η Ελλάδα — όχι η Τουρκία. Στις διεθνείς σχέσεις δεν αρκεί να έχεις δίκιο. Πρέπει το δίκιο σου να είναι καταγεγραμμένο, να υποστηρίζεται διπλωματικά και να προστατεύεται επί του πεδίου.

Και ένα σχόλιο για τα μέτρα μετά τις απειλές του Ιράν για την Κύπρο;

Η Κύπρος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή ενός εξαιρετικά ασταθούς περιφερειακού περιβάλλοντος. Η απάντηση σε μια πραγματική απειλή κατά κρίσιμων ή στρατιωτικών υποδομών πρέπει να είναι πρόληψη, αεράμυνα και αποτροπή.

Η παρουσία ελληνικών F-16 και της φρεγάτας Νικηφόρος Φωκάς στέλνει ένα σαφές μήνυμα: η Ελλάδα δεν επιδιώκει εμπλοκή στον πόλεμο με το Ιράν, αλλά όταν διακυβεύεται η ασφάλεια της Κυπριακής Δημοκρατίας, η Αθήνα δεν μπορεί να είναι απούσα.

Η Κύπρος βρίσκεται δίπλα σε μια μεγάλη περιφερειακή σύγκρουση και ταυτόχρονα εξακολουθεί να βιώνει την τουρκική κατοχή και στρατιωτική παρουσία. Η ενίσχυση της άμυνας της Κύπρου δεν είναι επίδειξη ισχύος. Είναι εθνική και στρατηγική πρόνοια.

Η Ελλάδα θέλει ειρήνη και διάλογο. Αλλά η ειρήνη δεν μπορεί να στηρίζεται στον ελληνικό αυτοπεριορισμό. Χρειάζεται παρουσία στο Διεθνές Δίκαιο, στις συμμαχίες και στο πεδίο.

Πατριωτισμός στην εξωτερική πολιτική είναι να παραδώσεις στην επόμενη γενιά ακέραια τα δικαιώματα που παρέλαβες — και μια Ελλάδα τόσο ισχυρή ώστε να μπορεί να τα ασκεί.