Γρηγόριος Χαλκίδος: Ο σπουδαίος ιεράρχης που έσωσε εκατοντάδες Χριστιανούς και Εβραίους στην Κατοχή

Ένας από τους σημαντικότερους Ιεράρχες της Εκκλησίας μας τον 20ο αιώνα ήταν αναμφίβολα ο Μητροπολίτης Χαλκίδος, Ιστιαίας και Βορείων Σποράδων Γρηγόριος.

Στη θέση αυτή έμεινε για 46 χρόνια, από το 1922 ως το 1968. Η μακρόχρονη αυτή περίοδος συνδυάστηκε από τα σημαντικότερα γεγονότα του 20ου αιώνα για την Ελλάδα. Μικρασιατική καταστροφή και εγκατάσταση προσφύγων, Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και Κατοχή, χρονικό διάστημα στο οποίο ο Γρηγόριος με τις ενέργειές του, βάζοντας συχνά σε κίνδυνο την ίδια του τη ζωή, διέσωσε εκατοντάδες Έλληνες Χριστιανούς από εκτέλεση και δεκάδες Έλληνες Εβραίους από τα χέρια των Γερμανών.

Το σημαντικό έργο του συνεχίστηκε και μετά το τέλος του εμφυλίου και ολοκληρώθηκε βίαια, καθώς η δικτατορία των συνταγματαρχών τον απέπεμψε με μία, μάλλον, φωτογραφική διάταξη.

Από την Τήνο, στη Μητρόπολη Χαλκίδος

Ο Γρηγόριος γεννήθηκε στο χωριό Τριαντάρος Τήνου το 1890 ή το 1891. Το κοσμικό του όνομα ήταν Πέτρος Πλειαθός. Ο πατέρας του Ιωάννης ήταν συγγενής του εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Μοσχονησίων Αμβροσίου Πλειαθού, που μαρτύρησε κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής καταστροφής. Η μητέρα του Αριστέα ήταν κόρη του ιερέα Κωνσταντίνου Καρδαμίτση και αδελφή του Νικόλαου Καρδαμίτση, οικονόμου, εφημέριου και πνευματικού της Μονής Κεχροβουνίου της Τήνου.

Αφού τελείωσε το Δημοτικό στη γενέτειρά του, η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου, την πρωτεύουσα του νομού Κυκλάδων, όπου ο πατέρας του ασχολήθηκε με το εμπόριο. Ο Πέτρος Πλειαθός ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές του σπουδές στη Σύρο. Το 1910 έφυγε από τη ζωή ο πατέρας του. Μεγάλη ήταν η συμπαράσταση που δέχτηκε τότε από τον Μητροπολίτη Σύρου, Τήνου και Άνδρου Αθανάσιο. Μετά το τέλος της φοίτησής του στη Μέση Εκπαίδευση φοίτησε στη Θεολογική Σχολή Αθηνών, από την οποία αποφοίτησε με «άριστα». Εκεί γνώρισε τον μετέπειτα Οικουμενικό Πατριάρχη Αθηναγόρα (1948-1972), μια μεγάλη μορφή της Ορθοδοξίας από το Βασιλικό (τότε Τσαραπλανά) Πωγωνίου Ιωαννίνων.

Το κοσμικό όνομα του Αθηναγόρα, ο οποίος συνδέθηκε με στενή φιλία με τον, μετέπειτα, Γρηγόριο, ήταν Αριστοκλής Σπύρου. Ο Πέτρος, μετά το τέλος των σπουδών του στη Θεολογική παρακολούθησε και μαθήματα Νομικής. Στη συνέχεια, στρατεύτηκε και υπηρέτησε στη Μακεδονία τη θητεία του.

Μετά το τέλος των στρατιωτικών του υποχρεώσεων, ο Πέτρος επέστρεψε στις Κυκλάδες. Αρχικά έγινε δόκιμος μοναχός στη Μονή Παναγίας Τουρλιανής της Μυκόνου και στη συνέχεια, 23/8/1916 εκάρη μοναχός από τον Μητροπολίτη Αθανάσιο και έλαβε το όνομα Γρηγόριος. Σε λίγες μέρες, την 1/9/1916 χειροτονήθηκε διάκονος από τον Αθανάσιο. Για μικρό χρονικό διάστημα υπηρέτησε ως ιεροκήρυκας στην Ιερά Μητρόπολη Σύρου και στη συνέχεια, με την ίδια ιδιότητα στη Μητρόπολη Αιγιαλείας και Καλαβρύτων για δύο περίπου χρόνια.

Μετά από αίτημα του Μητροπολίτη Σύρου Αθανάσιου, επέστρεψε στις Κυκλάδες, στη Σύρο συγκεκριμένα, στις 14 Μαρτίου 1919. Στις 14 Απριλίου 1919 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και στις 21/4/1919 έγινε Αρχιμανδρίτης. Το έργο του τα προηγούμενα χρόνια ως ιεροκήρυκας τόσο στις Κυκλάδες όσο και στην Αχαΐα ήταν πολύ σημαντικό και αυτό επιβραβεύθηκε. Όμως, η ταραγμένη πολιτική περίοδος 1919-1922 είχε συνέπειες και για τον Γρηγόριο. Τον Δεκέμβριο του 1920 με υπουργική απόφαση απολύθηκε. Στο διάστημα αυτό έχασε και τη μητέρα του και για μία ακόμα φορά βρήκε στήριγμα στον Αθανάσιο. Επανήλθε στα καθήκοντά του στις 15 Νοεμβρίου 1922 και συνέχισε το έργο του ως ιεροκήρυκας στη Μητρόπολη της Σύρου.

Η εκλογή του Γρηγορίου ως Μητροπολίτης Ευβοίας (1922) και η θητεία του ως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Τον Δεκέμβριο του 1922, ο Γρηγόριος εξελέγη από την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, αριστίνδην τότε, λόγω των ιδιαζουσών συνθηκών της εποχής, Μητροπολίτης Χαλκίδας, Ξηροχωρίου (Ιστιαίας) και Βορείων Σποράδων στη θέση του αποβιώσαντος Μητροπολίτη Χρύσανθου. Ήταν μόλις 31 ή 32 ετών! Η χειροτονία του σε Επίσκοπο έγινε στην Αγία Ειρήνη, στην οδό Αιόλου στην Αθήνα, προεξάρχοντος του Μητροπολίτη Σύρου, Τήνου και Άνδρου Αθανασίου, ενώ στο συλλείτουργο μετείχαν οι Μητροπολίτες Δημητριάδος Γερμανός και Ανέων Αλέξανδρος, πλήθος κληρικών και πιστών. Στη συνέχεια επέστρεψε στην Τήνο και απέδωσε ευχαριστίες στη Μεγαλόχαρη. Αφού επισκέφθηκε την Ιερά Μονή Κεχροβουνίου με την οποία συνδεόταν από τα παιδικά του χρόνια πήγε στην Ερμούπολη όπου έγινε δεκτός με ενθουσιασμό. Στη Χαλκίδα έφτασε σιδηροδρομικώς από την Αθήνα τον Μάρτιο του 1923. Ενθρονίστηκε στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Δημητρίου στις 23/2/1923.

Ο Γρηγόριος έπρεπε να συνδράμει στο έργο αποκατάστασης των προσφύγων που κατέφθαναν κατά χιλιάδες στην Εύβοια από τη Μικρά Ασία. Υπολογίζεται ότι 12.000 έφτασαν συνολικά στην Εύβοια, οι 6.000 από αυτούς στη Χαλκίδα. Τότε ιδρύθηκαν οι συνοικισμοί Νέα Αρτάκη, Νέα Λάμψακος και μέσα στη Χαλκίδα, η Νεάπολη. Πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν επίσης στον Άγιο Ιωάννη και τον Καράμπαμπα.

Το 1924 ήρθαν στην Εύβοια και άλλοι πρόσφυγες από το Προκόπι της Μικράς Ασίας, που έφεραν μαζί τους και το λείψανο του Αγίου Ιωάννη Ρώσου, το οποίο υποδέχθηκαν με τιμές, ο Γρηγόριος, ο Νομάρχης και οι άλλες τοπικές Αρχές. Ο Άγιος Ιωάννης ο Ρώσος γεννήθηκε από Χριστιανούς γονείς στο Χετμανάτο των Κοζάκων (στη σημερινή Ουκρανία) το 1690. Κατατάχθηκε στον στρατό του Μεγάλου Πέτρου και πήρε μέρος στον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο (1710-1711). Αιχμαλωτίστηκε και δόθηκε ως σκλάβος σε έναν Τούρκο Ίππαρχο που έμενε στο Προκόπι της Μικράς Ασίας.

Οι συνθήκες διαβίωσής του του ήταν άθλιες. Μετά από ένα θαύμα που έκανε (έστειλε ένα πιάτο με ρύζι στο αφεντικό του που είχε πάει για προσκύνημα στη Μέκκα) ο Τούρκος προσφέρθηκε να βελτιώσει τις συνθήκες διαβίωσής του, ο άγιος όμως αρνήθηκε. «Αναπαύτηκε» στις 27 Μαΐου 1730, σε ηλικία 40 ετών. Τα λείψανά του τοποθετήθηκαν σε μία λάρνακα κάτω από την Αγία Τράπεζα του ναού του Αγίου Γεωργίου όπου συνήθιζε να προσεύχεται ο άγιος. Οι πρόσφυγες από το Προκόπι που έφτασαν στην Εύβοια θεωρούσαν εύλογα ότι το λείψανο του αγίου τους ανήκει.

Αρχικά τοποθετήθηκε προσωρινά στο ιερό του ναού του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου Χαλκίδας. Όμως, τα ξημερώματα της 5ης Ιουνίου 1926 οι κάτοικοι του Προκοπίου το έκλεψαν και το μετέφεραν στο χωριό τους. Τοποθετήθηκε αρχικά στον ιερό ναό των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Το 1930 άρχισε να χτίζεται στο Προκόπι ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Ρώσου. Ολοκληρώθηκε τον Μάιο του 1951. Στις 27/5/1951, τα λείψανα του αγίου μεταφέρθηκαν στον ναό που ανεγέρθηκε προς τιμήν του.

Ο Γρηγόριος δεν έμεινε όμως στο έργο της αποκατάστασης των προσφύγων. Φρόντιζε έτσι ώστε τα ιερά κειμήλια που έφεραν οι πρόσφυγες από τις πατρίδες τους να τοποθετηθούν σε διάφορους ναούς της Εύβοιας, ενώ ανέπτυξε και έντονο φιλανθρωπικό έργο, με τη δημιουργία γηροκομείου, παράρτημα περίθαλψης των παιδιών, οίκημα φυματικών, Σχολή εργαζόμενου κοριτσιού κ.ά. Παράλληλα, φρόντισε να λειτουργήσουν εκ νέου πολλά μοναστήρια στο νησί. Πρωτοστατώντας στον τερματισμό του εθίμου της καύσης του Ιούδα βοήθησε στην ανάπτυξη στενότερων σχέσεων Χριστιανών και Εβραίων της πόλης.

Η δράση του Γρηγορίου κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο – Πώς έσωσε εκατοντάδες Χριστιανούς και Εβραίους;

Η μεγαλύτερη προσφορά όμως του Γρηγορίου προς τον χειμαζόμενο λαό της Εύβοιας έγινε στα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ανάμεσα στα άλλα, έσωσε τη ζωή εκατοντάδων Ελλήνων, Χριστιανών και Εβραίων, βάζοντας πρώτο και μοναδικό το όνομά του στους καταλόγους που του ζητούσαν οι Γερμανοι με άτομα που θα εκτελούνταν στη συνέχεια.

Στις 25 Απριλίου 1941, ο γερμανικός στρατός εισήλθε στην Εύβοια. Οι Αρχές Κατοχής απαγόρευσαν την κυκλοφορία μετά τις 9 μ.μ. Όποιος συλλαμβανόταν μετά από αυτή την ώρα εκτός σπιτιού θα εκτελείτο αμέσως. Στις 30 Σεπτεμβρίου 1941, οι Γερμανοί παρέδωσαν την Εύβοια στους Ιταλούς. Όμως διατήρησαν την παρουσία τους σε κάποια σημεία του νησιού αλλά και στη στρατηγικής σημασίας Σκύρο. Τα πράγματα άρχισαν να γίνονται πολύ πιο δύσκολα για τους Χαλκιδέους και τους άλλους Ευβοιώτες, μετά τη γερμανική επίθεση εναντίον της ΕΣΣΔ. Σε μια πρώτη κίνηση, συνελήφθησαν προληπτικά 40 άτομα και κλείστηκαν στις παλιές φυλακές Χαλκίδας για να εκτελεστούν σε περίπτωση που κάτι δεν εξελισσόταν ομαλά. Η στάση του Γρηγορίου, με τα φλογερά πατριωτικά κηρύγματά του ενόχλησε τους κατακτητές. Δύο φορές οι Ιταλοί επιχείρησαν να τον εξορίσουν όμως η παρέμβαση επιφανών Χαλκιδέων απέτρεψε κάτι τέτοιο.

Και στην Εύβοια άρχισαν σταδιακά να δρουν αντιστασιακές ομάδες, προερχόμενες σχεδόν αποκλειστικά από τον ΕΛΑΣ. Ο Γρηγόριος φρόντισε να παρέχει κρησφύγετο-καταφύγιο πολλούς αντιστασιακούς βάζοντας σε κίνδυνο την ίδια του τη ζωή. Τον εφιαλτικό χειμώνα 1941-1942 οργάνωσε παιδικά συσσίτια. Με απίστευτο θάρρος, γνωρίζοντας ότι ελλοχεύουν σοβαροί κίνδυνοι πήγε πολλές φορές στην Αθήνα για να ζητήσει βοήθεια από την αντιπροσωπεία του Διεθνούς Ερυθρού Σταύρου και τους αρμόδιους φορείς. Απέτρεψε την εκτέλεση 50 Χαλκιδέων, ως αντίποινα για επίθεση αντιστασιακών στον σταθμό του Ηλεκτρικού στην Καλλιθέα.

Συγκλονιστική είναι η μαρτυρία σχετικά με την εκτέλεση 110 πατριωτών στην Ριτσώνα, στις 16 Μαΐου 1944:

Ο Γερμανός φρούραρχος, με τον Παπαθανασόπουλο, τον στρατηγό δίπλα του, έστειλαν και φώναξαν το δεσπότη Χαλκίδας Γρηγόριο. Κι όταν ήρθε, του πρότεινε, μέσω του διερμηνέα, να υποδείξει 110 ονόματα, ανάμεσα στους κρατούμενους, που να ανήκουν στην αντίσταση, για να μην εκτελέσουν αθώους! Ο Δεσπότης είπε στον διερμηνέα που έστεκε δίπλα με το μπλοκ και το μολύβι έτοιμος ν’ ακούσει και να γράψει ονόματα:
– Γρηγόριος ο Χαλκίδος!… και σταμάτησε.
Ο διερμηνέας δίστασε να γράψει και τον κοίταξε τρομαγμένος.
– Γράψε παιδί μου, γιατί διστάζεις; Γρηγόριος ο Χαλκίδος, δεν άκουσες;…
Ο διερμηνέας έγραψε με τρεμάμενο χέρι τ’ όνομα και σταμάτησε, ξανακοιτάζοντας με τρόμο τον Δεσπότη.
– Διάβασε τώρα τ’ όνομα στο φρούραρχο και πες του να προσθέσει όποιους νομίζει από κάτω! Δεν γνωρίζω κανένα άλλο όνομα! Το χτύπημα στους Γερμανούς δεν έγινε από Χαλκιδέους, ούτε από άλλους πολίτες, έγινε από αντάρτες, επομένως είναι άδικο και αμαρτία μεγάλη αυτό που πάει να κάνει. Γι’ αυτό θα ήθελα να παρακαλέσω τον φρούραρχο να πεθάνω πρώτος. Άναυδος ο Γερμανός ακύρωσε τις εκτελέσεις.

Τεράστια ήταν όμως η προσφορά του Γρηγορίου και προς την εβραϊκή κοινότητα της Χαλκίδας. Τον Οκτώβριο του 1943, εκδόθηκε διαταγή των Αρχών Κατοχής με την οποία οι Εβραίοι της Χαλκίδας όφειλαν να παρουσιαστούν και να δηλώσουν τα στοιχεία τους. Ο Γερμανός διοικητής απευθύνθηκε στον Μητροπολίτη Γρηγόριο ζητώντας την παράδοση καταλόγου με τα ονόματα των μελών της Ισραηλιτικής Κοινότητας. Ο Γρηγόριος παρέδωσε μια λίστα στην οποία αναγραφόταν μόνο το όνομά του. Παράλληλα, προέτρεψε τον πρόεδρο της Κοινότητας, Σολομών Μαΐση, να αποτρέψει την καταγραφή των μελών της και να τους ενθαρρύνει να καταφύγουν σε ορεινά χωριά. Από τα 238 μέλη της Κοινότητας, μόνο 21 υπέβαλαν δήλωση, ενώ οι υπόλοιποι διέφυγαν και διασώθηκαν, κυρίως στα χωριά της Δίρφυος. Με υπόδειξη του Μητροπολίτη, ο Υπομοίραρχος της Χωροφυλακής, Οικονομίδης εξέδωσε πλαστές ταυτότητες για την υποστήριξη της διαφυγής τους.

Ο Μητροπολίτης Γρηγόριος, με προσωπικό κίνδυνο, διέσωσε στο επισκοπείο τους κυλίνδρους του Νόμου (έξι Σέφερ Τορά), καθώς και βιβλία και ιερά σκεύη της Συναγωγής, τα οποία παραδόθηκαν στην Συναγωγή μετά την απελευθέρωση.Τον Ιανουάριο του 1945, η Ισραηλιτική Κοινότητα Χαλκίδας τον ανακήρυξε «μέγα ευεργέτην» για τις προσπάθειές του να διασώσει τα μέλη της από τον διωγμό. Το όνομά του χαράχθηκε σε μαρμάρινη πλάκα εντός της Συναγωγής, μαζί με τους ευεργέτες της Κοινότητας, ενώ η προτομή του τοποθετήθηκε στην είσοδο του Εβραϊκού Νεκροταφείου Χαλκίδας

Ο Γρηγόριος προσπάθησε να μεσολαβήσει μεταξύ του ΕΛΑΣ και των Ταγμάτων Ασφαλείας. Και οι μεν και οι δε, του ζήτησαν να αναλάβει την ηγεσία τους, όμως αυτός αρνήθηκε λέγοντας ότι πρέπει να σταματήσει ο αλληλοσπαραγμός μεταξύ Ελλήνων. Ενοχλημένοι οι Γερμανοί από τις παρεμβάσεις του Γρηγορίου τον έστειλαν σε μια μορφή εξορίας για έξι μήνες στην Αθήνα. Ο Γρηγόριος υποχρεωτικά εγκατέλειψε το ποίμνιό του. Στην Αθήνα έδωσε εξηγήσεις στον Μητροπολίτη Κυνουρίας και Μαντινείας Προκόπιο, ως συνοδικό έξαρχο και η κατάσταση εξομαλύνθηκε. Στις 21 Ιουλίου 1944, ο Γρηγόριος κλήθηκε από τους Γερμανούς στο διαβόητο κτίριο της οδού Μέρλιν. Εκεί, του δόθηκε η δυνατότητα να επιστρέψει στη Χαλκίδα με έγγραφο που του χορήγησε ο Γερμανός Διοικητής. Ο Γρηγόριος το έσκισε (επρόκειτο για επίσημο έγγραφο!) λέγοντας στον έκπληκτο κατακτητή ότι αν πάει στη Χαλκίδα με το έγγραφό του θα θεωρηθεί ότι συνεργάζεται με τους ναζί. Τελικά στη Χαλκίδα πήγε στις 21/10/1944. Την επόμενη μέρα η πόλη ελευθερώθηκε μέσα σε ντελίριο ενθουσιασμού.

Πώς ο Γρηγόριος απέτρεψε την ανατίναξη της γέφυρας της Χαλκίδας (Ευρίπου) – Η νέα ποινή για την αντιστασιακή του δράση

Ένα Γερμανικό πλοίο κατέφθασε στην Χαλκίδα για να απομακρύνει τις Γερμανικές δυνάμεις από την πόλη. Ο γερανός μετέφερε τα οχήματα και τον εξοπλισμό πάνω στο πλοίο και οι Γερμανοί στρατιώτες ολοκλήρωναν τις τελευταίες ετοιμασίες. Τότε οι κάτοικοι της Χαλκίδας έντρομοι παρακολούθησαν τους Γερμανούς να δένουν με αλυσίδες πάνω στην(παλιά) γέφυρα της Χαλκίδας μία υποβρύχια δεξαμενή καυσίμων που είχαν σταθμευμένη στην Χαλκίδα. Εκείνη την εποχή η σύνδεση της Εύβοιας με την Στερεά γινόταν με την ιταλική χειροκίνητη περιστρεφόμενη γέφυρα του 1896. Ο κόσμος δεν άργησε να καταλάβει τι επρόκειτο να συμβεί καθώς ένα γερμανικό πυροβόλο είχε στρέψει την κάννη του προς την δεξαμενή και την γέφυρα. Οι Γερμανοί προφανώς θέλοντας να καθυστερήσουν τις όποιες κινήσεις των συμμάχων είχαν σκοπό να κλείσουν τόσο το πέρασμα των πλοίων από τον πορθμό όσο και των οχημάτων από την Στερεά στην Εύβοια.

Ο Μητροπολίτης Χαλκίδος Γρηγόριος για μία ακόμα φορά παρενέβη και ζήτησε από τους Γερμανούς να μην προχωρήσουν στην ανατίναξη της γέφυρας. Ο Γερμανός λιμενάρχης πείστηκε από τον μητροπολίτη και τελικά διέταξε να ανοίξει η γέφυρα και να αφαιρεθούν τα μαγγάνια (κλειδιά) της, τα οποία φρόντισε να ριφθούν ανοιχτά στη θάλασσα ώστε η γέφυρα να μείνει ανοιχτή και να αποκλεισθεί με αυτό τον τρόπο η Εύβοια από τη Βοιωτία. Την ίδια ώρα ένας νεαρός γεροδεμένος Χαλκιδέος με μία βαριά αρχίζει να χτυπά με δύναμη της αλυσίδες που κράταγαν δεμένη την δεξαμενή με τα καύσιμα πάνω στην γέφυρα. Μετά από λίγο, οι αλυσίδες έσπασαν και το ρεύμα παρέσυρε τη δεξαμενή στο νότιο Ευβοϊκό.

Παρ’ όλα αυτά, ο Γρηγόριος μετά από έωλες κατηγορίες των ταγματασφαλιτών, τιμωρήθηκε με νέα ποινή τετράμηνης αργίας για μάλλον άσχετο θέμα: τη χειροτονία νέων κληρικών πριν τη συμπλήρωση του προβλεπόμενου ορίου ηλικίας. Όταν επέστρεψε στη Χαλκίδα ο Γρηγόριος έγινε δεκτός με ενθουσιασμό. Μόνο περίπου 15 μέλη της οργάνωσης «Χ», νεαρής ηλικίας τον εξύβριζαν. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1946, γύρω στις 9.30 μ.μ. έγινε δολοφονική απόπειρα εναντίον του, με δυναμίτιδα μέσα στη μητροπολιτική κατοικία. Όταν ο Γρηγόριος βγήκε στην αυλή για να δει από πού προέρχονταν κάποιοι θόρυβοι που άκουσε, τον τράβηξε μέσα σ’ αυτό η αδελφή του Σοφία. Η δυναμίτιδα εξερράγη δύο μέτρα μακριά από τον Γρηγόριο. Αν δεν τον είχε τραβήξει προς το εσωτερικό του σπιτιού η αδελφή του θα είχε σκοτωθεί. Ωστόσο, ο ίδιος δεν ζήτησε ποτέ την ποινική δίωξη των υπευθύνων και τους συγχώρησε…

Η δράση του Γρηγορίου μετά τον Β’ ΠΠ ως την παύση του από τη χούντα (1968)

Μετά τον πόλεμο, ο Γρηγόριος ίδρυσε δύο ορφανοτροφεία, γηροκομεία, κατηχητικά σχολεία, αλλά και διάφορα άλλα ιδρύματα. Η δράση του συνεχίστηκε αδιάλειπτα ως την επιβολή της δικτατορίας (1967). Με βασιλικό διάταγμα της 8ης Νοεμβρίου 1968, σε εφαρμογή της ΛΣΤ΄ Συντακτικής Πράξης του δικτατορικού καθεστώτος της 21ης Απριλίου 1967, ο Μητροπολίτης Γρηγόριος αποπέμφθηκε βίαια και συνταξιοδοτήθηκε. Η απομάκρυνσή του βασίστηκε στο επιβληθέν μέτρο περί υποχρεωτικής συνταξιοδότησης κληρικών μετά τη συμπλήρωση σαράντα ετών ιερατικής διακονίας και τριάντα ετών στον βαθμό του επισκόπου.

Απεβίωσε στις 23 Ιουλίου 1971, σε ηλικία 80 ετών. Ακολούθησε τετραήμερο λαϊκό προσκύνημα στον Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Δημητρίου Χαλκίδος, ενώ η εξόδιος ακολουθία τελέστηκε στις 27 Ιουλίου στον Ιερό Ναό Αγίου Νικολάου. Κατά την επιθυμία του, ετάφη στο προαύλιο του Ιερού Ναού Ζωοδόχου Πηγής του Εκκλησιαστικού Ορφανοτροφείου της Μητροπόλεως, στην περιοχή Έξω Παναγίτσα.

Για την προσφορά του στην Εκκλησία, στον εθνικό αγώνα και στην κοινωνία, ο Μητροπολίτης Γρηγόριος τιμήθηκε εν ζωή με τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Βασιλικού Τάγματος του Βασιλέως Γεωργίου, τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Βασιλικού Τάγματος του Φοίνικος, καθώς και με το Χρυσό Μετάλλιο του Δήμου Χαλκιδέων. Η πόλη της Χαλκίδας, σε ένδειξη αναγνώρισης του έργου του, ονόμασε την πλατεία του Ιερού Ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών σε «Πλατεία Μητροπολίτου Γρηγορίου». Το 1978, η Ιερά Μητρόπολη Χαλκίδος ανήγειρε προτομή του στη γέφυρα του Ευρίπου.