Πώς η Ποσειδωνία Κρατά Ζωντανή τη Μεσόγειο
Η προστασία της Ποσειδωνίας δεν είναι απλώς μια «οικολογική ευαισθησία»
Του Δημήτρη Πάφρα
Η 1η Μαρτίου έχει δικαίως καθιερωθεί από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ως η Παγκόσμια Ημέρα Θαλάσσιων Λιβαδιών. Θα περίμενε κανείς πως μια τέτοια ημέρα θα βρισκόταν στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, ειδικά σε μια χώρα κατεξοχήν ναυτική και νησιωτική όπως η Ελλάδα. Αντιθέτως, περνάει συχνά απαρατήρητη, αφήνοντας στο σκοτάδι ένα από τα πιο εκπληκτικά, ζωτικά, αλλά και παρεξηγημένα οικοσυστήματα του πλανήτη μας. Στη Μεσόγειο, τα λιβάδια αυτά σχηματίζονται κυρίως από την Ποσειδωνία (Posidonia oceanica), ένα είδος ενδημικό, στενά συνυφασμένο με την ίδια την ύπαρξη των θαλασσών μας.
Η πρώτη, και ίσως πιο θεμελιώδης, παρανόηση που οφείλουμε να καταρρίψουμε ακαδημαϊκά και κοινωνικά, είναι η ορολογία. Η Ποσειδωνία δεν είναι «φύκι». Είναι ένα ανώτερο φυτό (θαλάσσιο φανερόγαμο) που, στην πορεία της εξελικτικής ιστορίας, επέστρεψε στη θάλασσα. Διαθέτει πλήρες ριζικό σύστημα, ανεπτυγμένο βλαστό, φύλλα, ενώ ανθίζει και παράγει καρπούς. Όταν, λοιπόν, οι λουόμενοι δυσφορούν με τα σκούρα υπολείμματα στις παραλίες μας τον χειμώνα, αγνοούν πως αντικρίζουν τα φύλλα ενός δάσους που τους προσφέρει την ίδια τη ζωή.
Τα υποθαλάσσια λιβάδια της Ποσειδωνίας δεν είναι απλώς όμορφα υποβρύχια τοπία συγκαταλέγονται στα πλέον παραγωγικά οικοσυστήματα παγκοσμίως. Η βιοποικιλότητα που υποστηρίζουν είναι ιλιγγιώδης. Υπολογίζεται ότι φιλοξενούν περισσότερα από 1.400 είδη θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας, λειτουργώντας ως «μαιευτήρια» και καταφύγια για περισσότερα από 80 είδη τεράστιας εμπορικής και διατροφικής σημασίας.
Όμως, η προσφορά τους υπερβαίνει τη συντήρηση της αλιείας. Σε μια περίοδο που η κλιματική κρίση αποτελεί πλέον τη νέα, πιεστική πραγματικότητα, η προστασία της Ποσειδωνίας δεν είναι επιλογή, αλλά προϋπόθεση επιβίωσης των οικοσυστημάτων μας. Τα διάφορα είδη θαλάσσιων λιβαδιών καλύπτουν λιγότερο από το 0,2% του συνολικού θαλάσσιου πυθμένα του πλανήτη. Παρόλα αυτά, απορροφούν και εγκλωβίζουν σχεδόν το 10% του συνόλου του άνθρακα που αποθηκεύεται στους ωκεανούς ετησίως. Η Ποσειδωνία συγκεκριμένα, απορροφά έως και 35 φορές περισσότερο άνθρακα από τα τροπικά δάση του Αμαζονίου και ελευθερώνει ανεκτίμητες ποσότητες οξυγόνου.
Επιπρόσθετα, τα βαθιά και δαιδαλώδη ριζικά τους συστήματα συγκρατούν τον πυθμένα, ενώ το φύλλωμά τους λειτουργεί ως κυματοθραύστης, ένας ανθεκτικός «φυσικός φράχτης» που αποτρέπει την παράκτια διάβρωση από καταιγίδες και πλημμύρες. Σε αυτά οφείλεται η κρυστάλλινη καθαρότητα των ελληνικών θαλασσών, ενώ πλέον γνωρίζουμε επιστημονικά ότι λειτουργούν ως «φίλτρα», παγιδεύοντας τεράστιες ποσότητες μικροπλαστικών ινών, καθαρίζοντας το νερό που κολυμπάμε.
Η Οικονομία της Φύσης και το Κόστος της Αδιαφορίας
Αλήθεια, πόσο συχνά αναλογιζόμαστε τον αμύθητο πλούτο που κρύβεται κάτω από την επιφάνεια, όταν ατενίζουμε τα καταγάλανα νερά του Αιγαίου; Άραγε, έχουμε την πολυτέλεια ως κοινωνία να αδιαφορούμε για τον πολυτιμότερο σύμμαχό μας απέναντι στην κλιματική κατάρρευση;
Η απάντηση έρχεται μέσα από τους αριθμούς, για όσους αντιλαμβάνονται τον κόσμο αυστηρά με όρους οικονομίας: Η εκτιμώμενη αξία των οικοσυστημικών υπηρεσιών ενός λιβαδιού Ποσειδωνίας αγγίζει το αδιανόητο ποσό των 150.000.000 ευρώ ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Κι όμως, αυτά τα πολύτιμα, αρχέγονα δάση καταστρέφονται με ρυθμούς ταχύτερους από τη δυνατότητα αναγέννησής τους.
Σύμφωνα με τα στοιχεία των Ηνωμένων Εθνών, εκτιμάται ότι παγκοσμίως το 7% αυτού του κρίσιμου ενδιαιτήματος χάνεται ετησίως. Στη «δική μας» Μεσόγειο, η ανθρώπινη δραστηριότητα των τελευταίων 50 ετών ευθύνεται για τη συρρίκνωση των λιβαδιών της Ποσειδωνίας σε ποσοστό που ξεπερνά το 34%. Σήμερα, το 21% των ειδών του φυτού κατατάσσεται στις κατηγορίες των Απειλούμενων ή Ευάλωτων Ειδών της Κόκκινης Λίστας της IUCN.
Πώς μπορούμε να επιτρέπουμε στην ανεξέλεγκτη αγκυροβολία σκαφών αναψυχής να ξεριζώνει μέσα σε δευτερόλεπτα ό,τι η φύση χρειάστηκε αιώνες για να χτίσει; Η άναρχη παράκτια ανάπτυξη, η ρύπανση από χερσαίες απορροές, οι συρόμενες και συχνά παράνομες πρακτικές αλιείας, αποτελούν θανάσιμες απειλές. Η καταστροφή ενός λιβαδιού δεν σημαίνει μόνο την εξαφάνιση της βιοποικιλότητας σημαίνει την άμεση απελευθέρωση όλου αυτού του αποθηκευμένου «μπλε άνθρακα» πίσω στην ατμόσφαιρα, επιταχύνοντας το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Και το τίμημα του χρόνου είναι αμείλικτο, για να ανακάμψει ένα κατεστραμμένο λιβάδι Ποσειδωνίας, απαιτείται χρονικό διάστημα που ξεπερνά τον έναν αιώνα.
Η πραγματικότητα, όσο ζοφερή κι αν φαντάζει, παραμένει αναστρέψιμη. Έρευνες δείχνουν ότι όπου υπήρξαν στοχευμένες παρεμβάσεις για τη μείωση της ανθρωπογενούς πίεσης, τα λιβάδια σταθεροποιήθηκαν ή και ανέκαμψαν. Οι ελληνικές θάλασσες φιλοξενούν αυτή τη στιγμή μερικές από τις εκτενέστερες και υγιέστερες εκτάσεις Ποσειδωνίας σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Αποτελούν ένα εθνικό κεφάλαιο ανεκτίμητης αξίας.
Ωστόσο, εδώ συναντάμε το γνωστό ελληνικό παράδοξο. Ενώ το θεσμικό και νομικό πλαίσιο προστασίας υπάρχει στα χαρτιά, στην πράξη αποδεικνύεται υποτυπώδες, με τους ελεγκτικούς μηχανισμούς να είναι υποστελεχωμένοι και την εφαρμογή των νόμων σχεδόν ανύπαρκτη. Μόλις το ένα τέταρτο των λιβαδιών εμπίπτει σε Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές, και ακόμη και εκεί, η ουσιαστική αστυνόμευση είναι ελλιπής.
Η προστασία της Ποσειδωνίας δεν είναι απλώς μια «οικολογική ευαισθησία» είναι ζήτημα εθνικής οικονομίας, επισιτιστικής ασφάλειας, προστασίας των υποδομών μας και, τελικά, ανθρώπινης ευημερίας. Είναι επιτακτική ανάγκη, Πολιτεία, επιστημονική κοινότητα και πολίτες, να συμπράξουμε. Οφείλουμε να ενισχύσουμε την αστυνόμευση της παράνομης αλιείας, να χωροθετήσουμε οικολογικά αγκυροβόλια (eco-moorings) για τα σκάφη, να επενδύσουμε στη γνώση και την αυστηρή εφαρμογή της νομοθεσίας. Δεν κληρονομήσαμε τις θάλασσές μας από τους προγόνους μας τις δανειστήκαμε από τα παιδιά μας. Και το ελάχιστο που τους οφείλουμε, είναι να τους παραδώσουμε αυτά τα αθέατα, πολύτιμα δάση ζωντανά, να συνεχίσουν να αναπνέουν στον σιωπηλό βυθό του Αιγαίου.
