Ποιοι είναι οι επόμενοι «λαγοκέφαλοι»: Τα τρία είδη ψαριών που απειλούν να εισβάλουν στη Μεσόγειο

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ ανέπτυξαν ένα πρωτοποριακό μοντέλο πρόβλεψης, εντοπίζοντας τα τρία είδη ψαριών της Ερυθράς Θάλασσας που συγκεντρώνουν τις περισσότερες πιθανότητες να μεταναστεύσουν στο άμεσο μέλλον στα ταχέως θερμαινόμενα νερά της Μεσογείου. Όπως έκανε και ο λαγοκέφαλος.

Μέσα από πρωτοποριακή στατιστική και οικολογική μοντελοποίηση, σε συνδυασμό με εκτεταμένες υποβρύχιες παρατηρήσεις, η επιστημονική ομάδα προέβλεψε ότι το αστεροειδές φουσκόψαρο (stellate puffer - Arothron stellatus), το μπαρμπούνι της Ερυθράς (cinnabar goatfish) και το κιτρινόστικτο κοκάλι (yellowspotted trevally) βρίσκονται στην κορυφή της λίστας των πιθανών εισβολέων. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Animal Ecology με επικεφαλής τον υποψήφιο διδάκτορα Σαχάρ Τσαϊκίν, υπό την επίβλεψη του καθηγητή Τζόναθαν Μπέλμακερ από τη Σχολή Ζωολογίας, ενώ συμμετείχαν επίσης οι Ταλ Γκαβριέλ, Έιβερι Ντεβέτο και Σαχάρ Μαλαμούντ.

Αν και το μοντέλο δεν μπορεί να προσδιορίσει τον ακριβή χρόνο της εισβολής, παρέχει ένα κρίσιμο εργαλείο προληπτικής διαχείρισης. Όπως εξήγησε ο καθηγητής Μπέλμακερ, η κατανόηση του μηχανισμού επιτρέπει στις αρχές να προετοιμαστούν αποτελεσματικά. Μέχρι αυτή τη στιγμή κανένα από τα τρία είδη δεν έχει εντοπιστεί στη Μεσόγειο ή στη Διώρυγα του Σουέζ. Κι όμως, δύο από αυτά απειλούν να αποσταθεροποιήσουν πλήρως τα τοπικά οικοσυστήματα, ενώ το τρίτο είναι άκρως τοξικό για τον άνθρωπο.

Η λεσσεψιανή μετανάστευση και η θερμική κατάρρευση των συνόρων

Από τα εγκαίνιά της, η Διώρυγα του Σουέζ δεν διευκόλυνε μόνο το παγκόσμιο εμπόριο αλλά άνοιξε τον δρόμο για εκατοντάδες θαλάσσιους οργανισμούς, σε ένα φαινόμενο γνωστό ως λεσσεψιανή μετανάστευση. Εκτός από τα είδη που κολυμπούν αυτόνομα, πολλά ταξιδεύουν μέσα στις δεξαμενές έρματος των φορτηγών πλοίων, όπου αυγά και προνύμφες αναρροφώνται κατά τη διαδικασία σταθεροποίησης και απελευθερώνονται στα μεσογειακά λιμάνια.

Την ίδια ώρα, η Ανατολική Μεσόγειος θερμαίνεται με ρυθμό διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του Ωκεανογραφικού και Λιμνολογικού Ινστιτούτου του Ισραήλ, η θερμοκρασία στα ανώτερα θαλάσσια στρώματα αυξάνεται κατά 0,12 βαθμούς Κελσίου ετησίως. Η άνοδος αυτή εξάλειψε το φυσικό θερμικό φράγμα των κρύων χειμερινών υδάτων που παλαιότερα απέτρεπε την επιβίωση των τροπικών ειδών. Σήμερα, τα ξενικά είδη αντιστοιχούν στο 23% έως 44% του συνολικού πληθυσμού ψαριών στους ρηχούς υφάλους και στα εμπορικά αλιεύματα στα ανοικτά του Ισραήλ. Φυτοφάγα είδη όπως οι αγριόσαλπες έχουν αποψιλώσει υποθαλάσσια δάση φυκών, ενώ τα λεοντόψαρα έχουν πολλαπλασιαστεί σε τέτοιο βαθμό ώστε το ισραηλινό υπουργείο Γεωργίας αναγκάστηκε να εκδώσει χιλιάδες άδειες ερασιτεχνικής αλιείας για τον περιορισμό τους.

Η ανεξαρτησία από τα κοράλλια και η κατάρριψη των επιστημονικών μύθων

Για να προβλέψουν τους επόμενους εισβολείς, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν υποβρύχια συστήματα καμερών με δυνατότητα τρισδιάστατης μέτρησης σε βάθη από 5 έως 150 μέτρα, τόσο στον Κόλπο του Εϊλάτ όσο και στις μεσογειακές ακτές. Αναλύθηκαν εκατοντάδες ώρες καταγραφών από 179 πληθυσμούς ψαριών και εξετάστηκαν 16 δημογραφικές και φυσικές μεταβλητές.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ικανότητα επιβίωσης στα ρηχά νερά και η ευελιξία στον βιότοπο αποτελούν σημαντικά πλεονεκτήματα. Ο ισχυρότερος προγνωστικός δείκτης ήταν η ανεξαρτησία των ψαριών από τους κοραλλιογενείς υφάλους. Επειδή η Μεσόγειος και η Διώρυγα του Σουέζ στερούνται τέτοιων σχηματισμών, τα είδη που δεν βασίζονται αποκλειστικά στα κοράλλια μπορούν να προσαρμοστούν ταχύτατα. Η έρευνα κατέρριψε επίσης την παγιωμένη αντίληψη ότι τα ξενικά είδη καταλαμβάνουν «κενές οικολογικές θέσεις», αποδεικνύοντας ότι διεκδικούν τους ίδιους ακριβώς πόρους, καταφύγια και τροφή με τα αυτόχθονα είδη, εντείνοντας κατακόρυφα τον ανταγωνισμό.

Οι άμεσοι κίνδυνοι για τη δημόσια υγεία και την αλιεία

Η απειλή από το αστεροειδές φουσκόψαρο εντοπίζεται στη θανατηφόρα τετροδοτοξίνη που περιέχει, η οποία προκαλεί παράλυση και αναπνευστική ανεπάρκεια σε περίπτωση κατανάλωσης. Το είδος αυτό διαθέτει εξαιρετικά ισχυρό ράμφος, καταστρέφοντας αλιευτικά εργαλεία και τρώγοντας αλιεύματα απευθείας από τα αγκίστρια και τα δίχτυα των επαγγελματιών ψαράδων.

Το δεύτερο είδος, το μπαρμπούνι της Ερυθράς, ανασκάπτει την άμμο και τη λάσπη αναζητώντας ασπόνδυλα, μπαίνοντας σε άμεσο ανταγωνισμό με τις αυτόχθονες κουτσομούρες και τα μπαρμπούνια της Μεσογείου, τα οποία αποτελούν βασικό πυλώνα της εμπορικής αλιείας.

Το τρίτο είδος, το κιτρινόστικτο κοκάλι, είναι ένας ταχύτατος θηρευτής ανοιχτής θαλάσσης που ξεπερνά σε μήκος το ένα μέτρο, καταναλώνοντας τεράστιες ποσότητες σαρδέλας και γαύρου, γεγονός που απειλεί την ισορροπία της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας.

Στρατηγικές ανάσχεσης και οικολογική θωράκιση

Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί αυστηρά μέτρα, σύμφωνα με τον καθηγητή Μπέλμακερ, ο οποίος ζητά την πλήρη εφαρμογή των διεθνών ναυτιλιακών προτύπων για την αποστείρωση των υδάτων έρματος και τον καθαρισμό των υφάλων των πλοίων πριν από τη διέλευση της διώρυγας. Προτείνεται επίσης η τακτική λήψη δειγμάτων νερού για τον εντοπισμό γενετικών ιχνών (eDNA) σε στρατηγικά σημεία ελέγχου.

Μια ριζικότερη πρόταση αφορά την αποκατάσταση του υπεραλατικού φράγματος στις Πικρές Λίμνες κατά μήκος της διώρυγας, τα υψηλά επίπεδα αλατότητας των οποίων λειτουργούσαν παλαιότερα ως φυσικό εμπόδιο για τα τροπικά είδη πριν διαβρωθούν από τις διαδοχικές εκβαθύνσεις. Από την πλευρά των περιβαλλοντικών οργανώσεων, ο αναπληρωτής διευθυντής της οργάνωσης Zalul, Γιουβάλ Αρμπέλ, υπογραμμίζει ότι η προστασία της Μεσογείου προϋποθέτει ολιστική προσέγγιση με μείωση της ρύπανσης και των εκπομπών άνθρακα, ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα των αυτόχθονων ειδών απέναντι στις νέες αφίξεις.