Βέργα, Διρός, Πολυάραβος 1826: Η τριπλή πανωλεθρία του Ιμπραήμ στη Μάνη

Snapshot

• Ο Ιμπραήμ υπέστη τριπλή ήττα στη Μάνη το 1826, στις μάχες της Βέργας, του Διρού και του Πολυάραβου, παρά τις αρχικές του επιθέσεις και λεηλασίες στην Πελοπόννησο.
• Οι Μανιάτες, ενωμένοι και με τη σημαντική συμβολή των γυναικών, αντιστάθηκαν με επιτυχία, οργανώνοντας αμυντικές επιτροπές και εφαρμόζοντας ανταρτοπόλεμο.
• Στη μάχη της Βέργας, οι Μανιάτες απώθησαν επανειλημμένες επιθέσεις των Αιγυπτίων με ελάχιστες δικές τους απώλειες, ενώ στον Διρό οι γυναίκες συμμετείχαν ενεργά στην απόκρουση των εισβολέων.
• Η δεύτερη εκστρατεία του Ιμπραήμ στη Μάνη κατέληξε σε ήττα στο Πολυάραβο, όπου οι τοπικοί κάτοικοι και υποστηρικτές ανάγκασαν τους Αιγυπτίους σε οπισθοχώρηση και αποχώρηση από την περιοχή.
• Η αντίσταση των Μανιατών και η συμβολή των γυναικών, όπως η Πανωραία Βοζίκη και η Ελένη Αναϊπόνυφη, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της ανεξαρτησίας της Μάνης και στην ενίσχυση της Επανάστασης.

Snapshot powered by AI

Μετά την ηρωική Έξοδο και την πτώση του Μεσολογγίου, ο Ιμπραήμ, στις 30 Απριλίου 1826 έφτασε στην Πάτρα, όπου είχε αφήσει το ιππικό του με τον Ντελή Αχμέτ επικεφαλής. Από εκεί έστειλε 1.000 πεζούς και 500 ιππείς στη Γαστούνη, στα μεσσηνιακά κάστρα.

Αυτοί πρώτα λεηλάτησαν την Ηλεία και πυρπόλησαν τη Ζαχάρω και γειτονικά χωριά, αλλά στη συνέχεια ήρθαν αντιμέτωποι με τον Νικηταρά που είχε καταλάβει με αρκετούς ενόπλους τη διάβαση του Κλειδιού. Οι Αιγύπτιοι επιβιβάστηκαν σε πλοία και κατευθύνθηκαν στη Μεσσηνία.

Ο Ιμπραήμ με 7.000-9.000 άνδρες κατευθύνθηκε προς την Τριπολιτσά. Ως τα Καλάβρυτα δεν είχε συναντήσει καμία αντίσταση. Οι έντρομοι χωρικοί κρύβονταν στα βουνά, σε σπηλιές και στα δάση. Στις 5 Μαΐου, στη θέση Καστράκι, Έλληνες πολεμιστές, υπό τους Ν. Σολιώτη, Σ. Θεοχαρόπουλο, Γ. Πετμεζά και Α. Καλογριά αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν τον Ιμπραήμ, ο οποίος, βλέποντας τους άνδρες του να μην μπορούν να επικρατήσουν, τέθηκε ο ίδιος «επικεφαλής των τακτικών» που έκαναν γιουρούσι.

Οι Έλληνες οπισθοχώρησαν προς τις χιονισμένες, ακόμα, κορυφές του Χελμού. Τους ακολουθούσαν χιλιάδες γυναικόπαιδα και ηλικιωμένοι, αλλά και οι Αιγύπτιοι. Η ανάβαση, βέβαια, στις απόκρημνες, παγωμένες πλαγιές του Χελμού ήταν πολύ δύσκολη. Πολλοί έπεφταν στα βάραθρα του βουνού και σκοτώνονταν. Ανάμεσά τους και πολλοί Αιγύπτιοι.

Στη θέση Χορηγόσκαλα έλαβε χώρα μία από τις πιο συγκλονιστικές ιστορίες της Ελληνικής Επανάστασης, εφάμιλη του Ζαλόγγου και της Αραπίτσας:

«Ότε και πολλαί γυναίκες, διά να μην πέσωσιν αιχμάλωτοι, εις τας αγκάλας φέρουσαι τα βρέφη των, ερρίφθησαν κατά των κρημνών και απώλοντο».(Ν.Σπηλιάδης)

Επρόκειτο για περίπου 20 παρθένες και γυναίκες με τα παιδιά τους. Όμως:

«...άλλαι δε κυλίουσι πέτρας, εφόνευσαν έτι των εχθρών και ούτω διέφυγον επαξίως της ελληνικής γενναιοφροσύνης την αιχμαλωσίαν των».

Υπολογίζεται ότι στον Χελμό 800 γυναικόπαιδα σκοτώθηκαν (γύρω στα 600 τσακίστηκαν στους γκρεμούς) και τουλάχιστον 250 αιχμαλωτίστηκαν (κάποιοι ανεβάζουν τον αριθμό τους στα 500). Αλλά και τουλάχιστον 500 Αιγύπτιοι σκοτώθηκαν από την Πάτρα ως τις συγκρούσεις στον Χελμό.

Αφού τελείωσε αυτή, η μάλλον απρόβλεπτη, περιπέτεια για τον Ιμπραήμ, συνέχισε τη γνωστή τακτική του. Έκαψε τα Κλουκινοχώρια, ό,τι είχε απομείνει από την Αγία Λαύρα, το μετόχι του Μεγάλου Σπηλαίου και την Κερπινή. Στις 10 Μαΐου έφτασε στην Τριπολιτσά και άρχισε να καταστρώνει σχέδια για την κατάληψη της Μάνης, της μόνης περιοχής που είχε μείνει απόρθητη για αιώνες. Πίστευε, ότι αν καταλάμβανε τη Μάνη, θα ήταν η αρχή του τέλους της Επανάστασης.

Στις 17 Μαΐου, οι Αιγύπτιοι κατευθύνθηκαν στην Ανδρίτσαινα. Οι κάτοικοί της την είχαν εγκαταλείψει. Κάποιοι δεν πρόλαβαν. Πέντε άνδρες και τρεις γυναίκες σκοτώθηκαν, ενώ 250 κάτοικοι αιχμαλωτίστηκαν.

Στη συνέχεια, ο Ιμπραήμ κατευθύνθηκε προς τη Μεσσηνία. Στο Δερβένι, 2.500 Έλληνες, υπό τους Γενναίο Κολοκοτρώνη και Παναγιώτη Νοταρά, τον ανάγκασαν να αλλάξει δρομολόγιο. Θέλησε να περάσει από τα στενά της Πολιανής και εκεί όμως «χτύπησε» τους Αιγύπτιους ο πανταχού παρών Νικηταράς και τους προκάλεσε πανικό και απώλειες. Οι Έλληνες, όπως γράφει ο Φωτάκος, αποφάσισαν να ακολουθήσουν τον ανταρτοπόλεμο.

Ήταν η μόνη τακτική που γνώριζαν και η μόνη που τους απέμενε. Σε μία τέτοια περίπτωση 212 Έλληνες έστησαν ενέδρα σε 200 Αιγυπτίους έξω από το κάστρο της Κορώνης, οι οποίοι είχαν βγάλει τα ζώα τους για βοσκή, κοντά στο χωριό Λαχανάδες. Σκοτώθηκαν όλοι οι Αιγύπτιοι, ενώ 185 άλογά τους πέρασαν στα χέρια των Ελλήνων.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ζητούσε απεγνωσμένα από την Κυβέρνηση τροφές, για να αποφεύγονται οι λιποταξίες. Για τον λόγο αυτό, το βασικό στρατόπεδο των Ελλήνων μεταφέρθηκε στη θέση Τουρκολέκα. Ο Ιμπραήμ έσπευσε να καταλάβει το Δερβένι του Λεονταρίου που του εξασφάλιζε την επικοινωνία με την Τριπολιτσά.

Ο Ιμπραήμ στη Μάνη – Οι μάχες της Βέργας και του Διρού (Ιούνιος 1826)

Οι Μανιάτες, βλέποντας τον κίνδυνο (Ιμπραήμ) να πλησιάζει αποφάσισαν να παραμερίσουν τις διαφορές τους και να αντιμετωπίσουν τον εχθρό. Σημαντική ήταν η συμβολή του μετέπειτα Μητροπολίτη Γεράσιμου Παγώνη, ο οποίος μαζί με τον Ιάκωβο Κορνήλιο και τον αρχιδιάκονο Ιωαννίκιο Κωνσταντινίδη πέτυχε να συσταθεί στην Καρδαμύλη εννεαμελής γενική της Μάνης επιτροπή, με το όνομα «Εφορεία της Σπάρτης».

Οι ίδιοι σχημάτισαν μια τριμελή επιτροπή που θα αποτελούσε τον σύνδεσμο της εννεαμελούς, με την επιτροπή Ζακύνθου, η οποία θα φρόντιζε για την προμήθεια τροφών και πολεμοφοδίων στους Μανιάτες. Σημαντική ήταν η συμβολή του Κολοκοτρώνη, ο οποίος στις 25 Μαΐου εγκατέλειψε το στρατόπεδο στο Τουρκολέκα και έφτασε στον Αλμυρό. Εκεί συναντήθηκε με τους ισχυρότερους από τους καπεταναίους και τους κάλεσε να εγκαταλείψουν τις διχόνοιες και να ενωθούν απέναντι στον Ιμπραήμ. Εκείνοι συμφώνησαν και του υποσχέθηκαν ότι θα υπάρχει συνεννόηση μαζί του.

Ο Ιμπραήμ, όταν κατέλαβε το Νεόκαστρο, είχε συλλάβει τον Γιωργάκη Μαυρομιχάλη, ο οποίος, για να απελευθερωθεί, του είπε ότι μπορούσε, αν τον άφηνε ο Ιμπραήμ, να πείσει εύκολα τους συμπατριώτες του να υποταχθούν σε αυτόν. Ο Αιγύπτιος τον πίστεψε και τον απελευθέρωσε· κατάλαβε σύντομα, όμως, ότι ο Μαυρομιχάλης τον εξαπάτησε. Στις 27 Οκτωβρίου 1825 έστειλε από τη Μεθώνη μπουγιουρντί (αναγνώριση υποταγής), θεωρώντας ότι οι Μανιάτες θα παραδοθούν. Όμως, καθώς δεν έλαβε απάντηση, επανήλθε με τελεσίγραφο στις 29 Μαΐου 1826. Έδινε στους Μανιάτες προθεσμία 10 ημερών να υποταχθούν. Αλλιώς έγραφε: «θα περάσω εν στόματι μαχαίρας τους άνδρας και τα παιδιά σας και δεν θα αφήσω λίθον επί λίθου». Υπάρχει η εκδοχή ότι το γράμμα στάλθηκε από την Καλαμάτα και ότι ο Ιμπραήμ απειλούσε ότι δεν θα αφήσει «μήτε ίχνος οσπιτίου» (Ν. Σπηλιάδης).

Η απάντηση των Μανιατών είναι μνημείο γενναιότητας και αποφασιστικότητας:

«Προς τον Ιμβραήμ πασάν της Αιγύπτου. Ελάβαμεν το γράμμα σου, εις το οποίον είδαμεν να μας φοβερίζεις ότι αν δεν σου προσφέρομεν την υποταγήν μας, θέλεις εξολοθρεύσει τους Μανιάτας και την Μάνην, ούτο και ημείς σε περιμένομεν με όσες δυνάμεις θελήσεις. Οι κάτοικοι της Μάνης γράφομεν προς σε και σε περιμένομεν».

Οι Μανιάτες οχυρώθηκαν στο στενό του Αλμυρού, όπου επισκεύασαν και τη λιθόκτιστη Βέργα, έναν τοίχο από ξερολιθιά (με πέτρες χωρίς συνδετική ύλη) που είχαν φτιάξει το 1825. Στον Αλμυρό συγκεντρώθηκαν περίπου 5.000 Μανιάτες και άλλοι Πελοποννήσιοι. Η Βέργα περιγράφεται ως ταμπούρι από τον Κόλπο του Αλμυρού «άχρι (μέχρι) των απότομων βράχων του όρους εκτεινόμενον», δηλαδή ως τις προσβάσεις του Ταΰγετου. Αρχηγοί των Μανιατών ήταν οι: Αναστάσης Μαυρομιχάλης, Ηλίας Κατσάκος, Γαλάνης Κουμουνδουράκης, Αντώνης Τρουπάκης, Γ. Γρηγοράκης, Μ. Πιεράκος κ.ά. Ο Ιμπραήμ εξόρμησε στη Μάνη με 8.000 άνδρες.

Ο Ιμπραήμ συγκέντρωσε στην Καλαμάτα 8.000 περίπου πεζούς και ιππείς και στις 21 Ιουνίου κινήθηκε εναντίον των Μανιατών. 6.000 - 6.500 από αυτούς έστειλε στη Βέργα. Ο ίδιος με τους υπόλοιπους επιβιβάστηκαν σε δύο μπρίκια και μεταγωγικά και επιχείρησαν μια κίνηση αντιπερισπασμού, από τα παράλια της Μάνης. Θέλησε να αναγκάσει τους Μανιάτες να μετακινήσουν μέρος των δυνάμεών τους προς τη θάλασσα και βομβάρδισε την Τραχήλα, τον Άγιο Δημήτριο και τις Κιτριές. Στις 22 Ιουνίου 1826 800 Αιγύπτιοι ιππείς κινήθηκαν κατά της Βέργας. Οι Μανιάτες με πυκνά και εύστοχα πυρά σκότωσαν 50 από αυτούς και τους καταδίωξαν ως την Αγιασώ, 15' από τη Βέργα. Τα λάφυρά τους ήταν 2 σημαίες και 10 άλογα.

Ύστερα από 20' της ώρας οι Αιγύπτιοι έκαναν νέα επίθεση. Συνολικά, ως τις 3 το μεσημέρι, οι άνδρες του Ιμπραήμ έκαναν εννιά επιθέσεις, κατά της Βέργας. Όλες αποκρούστηκαν. 300 Αιγύπτιοι σκοτώθηκαν και πολλοί τραυματίστηκαν. Οι Μανιάτες είχαν μόνο 4 νεκρούς και 3 λαβωμένους. Τελικά, οι Αιγύπτιοι απωθήθηκαν ξανά ως την Αγιασώ. Στις 23 Ιουνίου, οι Αιγύπτιοι επιτέθηκαν πάλι, μόνο για 1,5 ώρα (8 π.μ. - 9.30 π.μ.) με ακροβολισμούς. Τελευταία επίθεση τους ήταν αυτή της 24ης Ιουνίου, χωρίς αποτέλεσμα....Παράλληλα, τη νύχτα της 21 προς 22 Ιουνίου 1826 οι Αιγύπτιοι επιχείρησαν αποβατική ενέργεια στον Διρό.

Οι δυνάμεις τους διαιρέθηκαν σε δύο φάλαγγες: η μία κινήθηκε προς την Αρεόπολη (Τσίμοβα) και η άλλη προς τον Πύργο και τη Χαριά. Αρχικά, οι Αιγύπτιοι αιφνιδίασαν τους λιγοστούς Μανιάτες, οι οποίοι σύντομα πρόβαλαν σθεναρή αντίσταση από μερικούς πύργους, καθώς οι περισσότεροι πολεμιστές βρίσκονταν στον Αλμυρό. Την επόμενη μέρα όμως ανασυντάχθηκαν, έλαβαν ενισχύσεις από τα γύρω χωριά και με τη βοήθεια των γυναικών, που "πολεμούσαν" με τα δρεπάνια έτρεπαν σε φυγή τους αντιπάλους, πολλοί από τους οποίους βούτηξαν στη θάλασσα για να σωθούν.

Κάποιοι πνίγηκαν. Αναφέρεται η περίπτωση μιας Μανιάτισσας που «πηδήσασα εις την θάλασσαν, άρπαξεν ένα Αλβανόν κολυμβώντα δια να διασωθεί, από τον οποίον εζητούσεν ικανοποίησιν δια τους καρπούς της τους οποίους της έκαυσεν» (από την αναφορά των "Οπλαρχηγών της Σπάρτης" προς την Κυβέρνηση).

Στην ίδια αναφορά γίνεται μνεία για μόλις 400 διασωθέντες Αιγύπτιους, σε σύνολο 2.000. Πρόκειται για υπερβολικό αριθμό, καθώς οι απώλειες των Αιγυπτίων ήταν περίπου το 1/3 της δύναμής τους. Η διπλή νίκη των Μανιατών επί του Ιμπραήμ ήρθε σε μια στιγμή που οι Έλληνες δεν έβλεπαν φως από πουθενά και τους ξαναχάρισε την ελπίδα. Ο Ιμπραήμ ταπεινωμένος έφυγε από τη Μάνη για την Τριπολιτσά Αν και το πρώτο δεκαήμερο του Ιουλίου 1826 επιδόθηκε στη γνωστή του τακτική, να καταστρέφει και να λεηλατεί τα πάντα στο πέρασμά του, η συντριβή του στη Μάνη τον στοίχειωνε.

Δεύτερη εκστρατεία του Ιμπραήμ στη Μάνη - Η ήττα του στο Πολυάραβο

Στα τέλη Αυγούστου 1826 ξεκίνησε τη νέα του εκστρατεία. Θα προσπαθούσε να μπει στη Μάνη από το ανατολικό της μέρος, που ήταν ομαλότερο και πιο βατό. Από το πάνω μέρος του Μυστρά οι Αιγύπτιοι πήγαν στην Αναβρυτή και έπειτα στην Κακιά Σκάλα του Ταΰγετου. Στην Ανδρουβίτσα συνάντησε αντίσταση, ωστόσο κατόρθωσε να φτάσει στην κορυφή του Ταΰγετου. Από εκεί αγνάντευε τη Μάνη που ήθελε να κατακτήσει με κάθε τρόπο.

Έπειτα κατεβαίνοντας από την ανατολική πλευρά του Ταΰγετου έφτασε στο οροπέδιο του Μαχμούτμπεη. Εκεί, οι Αιγύπτιοι ξεκουράστηκαν δύο μέρες. Στις 27 Αυγούστου 1826 κινήθηκαν προς, τη Μανιάκοβα. Εκεί, πρόλαβε αντίσταση ο Π. Κοσονάκος με 300 άντρες. Όταν άρχισε η μάχη έφτασαν άλλοι 300 Μανιάτες υπό τον Ηλία Κατσάκο. Χτύπησαν πισώπλατα τους Αιγύπτιους και τους ανάγκασαν να οπισθοχωρήσουν προς ταΣικαφιάνικα και τον Πολυ(τσ)άραβο.

Τότε εμφανίστηκε ως άλλος Εφιάλτης, ένας μικροκαπετάνιος, ο Μπόσ(ι)νας που προσέγγισε τους Αιγύπτιους, υποσχόμενος, έναντι ανταλλαγμάτων, ότι θα τους οδηγήσει στη Δεσφίνα όπου δεν θα συναντούσαν αντίσταση. Έτσι κι έγινε. Οι Αιγύπτιοι στη Δεσφίνα περικύκλωσαν τον πύργο του Θοδωρή Σταθακάκου, που βρισκόταν σ' αυτόν με τους άνδρες του.

Ο Μπόσ(ι)νας πλησίασε και ζήτησε από τον Σταθακάκο να παραδοθεί, εγγυώμενος αυτός την ασφάλεια των πολιορκημένων. Ο Σταθακάκος προσποιήθηκε ότι δέχεται και κάλεσε τον Μπόσ(ι)να να πάει να παραλάβει τα όπλα τους. Εκείνος έτρεξε χαρούμενος, αλλά ο Σταθακάκος τον πυροβόλησε κατακέφαλα και τον σκότωσε. Έξαλλοι οι Αιγύπτιοι έβαλαν φωτιά στον πύργο του Σταθακάκου που κάηκε ζωντανός μαζί με τους άνδρες του. Στις 28/8 οι Αιγύπτιοι έφτασαν στα Σικαφιάνικα και Πολυάραβο, το ψηλότερο μέρος της Μάνης.

Οι κάτοικοί τους αιφνιδιάστηκαν και έτρεξαν να φύγουν. Μια γυναίκα από τον Πολυάραβο φώναξε τότε: - Φευγάτε κιοτήδες (δειλοί), εγώ θα πολεμήσω για σας, να φυλάξω το σπίτι μου.Ο παπάς του χωριού, Οικονόμος λεγόταν, οι γιοι του και άλλοι 90 χωρικοί κλείστηκαν στα σπίτια τους και για 6 ώρες πολεμούσαν τους Αιγύπτιους. Ο Ηλίας Τσαλαφατίνος, οι τρεις αδελφοί Γιατράκοι, ο Γιώργης και ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης, ο Ηλίας Κατσάκος, καθώς και Μοραΐτες που είχαν καταφύγει στη Μάνη έφτασαν τελικά, έστω και με καθυστέρηση σε βοήθεια των χωρικών. Συνολικά ήταν περίπου 2.000. Η πλάστιγγα άρχισε να γέρνει προς τη μεριά των Ελλήνων.

300 Αιγύπτιοι σκοτώθηκαν και οι υπόλοιποι πανικόβλητοι το έβαλαν στα πόδια. Ο Ιμπραήμ ηττημένος έφυγε για πάντα από τη Μάνη. Περνώντας από το Μαλεύρι και το Μπαρδουνοχώρια έφτασε στην Τριπολιτσά. Οι Μανιάτες έσωσαν την Επανάσταση στην Πελοπόννησο.

Οι γυναίκες της Μάνης Στην τριπλή πανωλεθρία του Ιμπραήμ στη Μάνη, τεράστια ήταν η συμβολή των γυναικών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Πανωραία (ή Πανώρια) Βοζίκη. Ο γέρος πατέρας της θέριζε στο παραλιακό χωράφι του. Ξαφνικά του επιτέθηκαν δύο Αιγύπτιοι.

Καθώς προσπαθούσαν να τον δέσουν, η Πανωραία με το δρεπάνι της έκοψε το λαρύγγι του ενός και στη συνέχεια με τη βοήθεια του πατέρα της, σκότωσε και τον άλλον.Στον Πολυάραβο, σύμφωνα με τον Σπυρίδωνα Τρικούπη και άλλους ιστορικούς διακρίθηκε η Ελένη Αναϊπόνυφη (νύφη του Αναΐπη). Καθώς έφευγε προς το βουνό, με τα δύο μικρά παιδιά της, της λύθηκε το ζωνάρι. Σ' αυτό είχε δεμένα δέκα δίστηλα, όλη την περιουσία της. Ένας Αιγύπτιος που την κυνηγούσε, της τράβηξε το ζωνάρι. Η Ελένη το τραβούσε από την άλλη. Ξαφνικά, το άφησε και ο Αιγύπτιος έπεσε κάτω. Η Αναϊπόνυφη πήρε την ξιφολόγχη του και τον σκότωσε.Η λαϊκή μούσα ύμνησε τις Μανιάτισσες:

«Εύγε σας, μεταεύγε σας,γυναίκες άντρες γίνατε,σαν αντρειωμένες μάχεστε, σαν αμαζόνες κρούετε».