Οδύσσεια - Ποιος ήταν τελικά ο Όμηρος; Οι Times προσπαθούν να ανακαλύψουν την ταυτότητα του ποιητή
Στο δημοσίευμά τους παραθέτουν όλα τα στοιχεία, τις θεωρίες (συνομωσίας) και τις εκτιμήσεις για τον κορυφαίο ποιητή και δημιουργό της «Οδύσσειας»
Snapshot
- Η ταυτότητα του Ομήρου παραμένει άγνωστη, με την επικρατέστερη άποψη να τον θεωρεί προσωποποίηση μιας μακράς προφορικής παράδοσης και όχι ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.
- Η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» καταγράφηκαν πιθανότατα στα τέλη του 8ου ή αρχές του 7ου αιώνα π.Χ., διατηρώντας στοιχεία πολύ παλαιότερων εποχών και προφορικών αφηγήσεων.
- Υπάρχουν θεωρίες που τοποθετούν τον Όμηρο σε διάφορες περιοχές της Ιωνίας και υποστηρίζουν ότι τα δύο έπη μπορεί να έχουν διαφορετικούς δημιουργούς.
- Μια αμφιλεγόμενη θεωρία υποστηρίζει ότι η «Οδύσσεια» γράφτηκε από γυναίκα, βασιζόμενη στη γυναικεία παρουσία και τις λεπτομερείς περιγραφές στο έπος.
- Η «Οδύσσεια» πιθανώς αποτελεί προϊόν πολλών δημιουργών και γενεών αφηγητών, γεγονός που συμβάλλει στη διαχρονική της γοητεία και επιρροή.
Η προβολή της «Οδύσσειας» του Νόλαν αποτελεί το κινηματογραφικό γεγονός του καλοκαιριού σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η ταινία έχει στρέψει τα φώτα στην Ελλάδα και ανεξαρτήτως της (θετικής ή αρνητικής) κριτικής για την καλλιτεχνική αξία του έργου ,το ενδιαφέρον κεντρίζει εκτός από τους ήρωες και ο δημιουργός του έπους. Έτσι λοιπόν (και) οι Times προσπαθούν να ανακαλύψουν (;) την πραγματική ταυτότητα του ποιητή και δημιουργού της Οδύσσειας.
Σε δημοσίευμά τους παραθέτουν (και μπλέκουν) όλα τα γνωστά στοιχεία, τις θεωρίες (συνομωσίας) και τις εκτιμήσεις για το ποιος ήταν τελικά ο Όμηρος. Συμπέρασμα; Μάλλον κανένα, αλλά όπως και να έχει, δίνουν στους αναγνώστες τους και σε ένα ευρύ κοινό την δυνατότητα να μυηθούν στο Ομηρικό έπος...
«Η μεγαλειώδης «Οδύσσεια» του Ομήρου επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο μέσα από τη νέα κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν, αναβιώνοντας την αρχαία ιστορία της επιστροφής του Οδυσσέα στην πατρίδα.
Ένα έπος γεμάτο τέρατα, πολεμιστές και βασιλιάδες, που εξακολουθεί να γεννά διαχρονικά ερωτήματα αλλά και νέα μυστήρια. Πού βρισκόταν πραγματικά το βασίλειο της Ιθάκης; Πώς εξηγείται η περίφημη «θάλασσα σκούρα σαν το κρασί», όταν το Αιγαίο και η Μεσόγειος είναι γαλάζια – ένα χρώμα που δεν εμφανίζεται ποτέ στις ομηρικές περιγραφές της φύσης; Γιατί ο Αγαμέμνονας εμφανίζεται με στολή που παραπέμπει στον Μπάτμαν; Και, τελικά, πού βρίσκονται οι θεοί;
Το μεγαλύτερο, όμως, μυστήριο της «Οδύσσειας» είναι εκείνο που βρίσκεται πάντα στον πυρήνα της γοητείας της: η άγνωστη ταυτότητα του δημιουργού της. Ο Όμηρος θεωρείται ο συγγραφέας των θεμελιωδών έργων της δυτικής λογοτεχνίας, όμως στην πραγματικότητα γνωρίζουμε ελάχιστα γι’ αυτόν – ή γι’ αυτήν, ή ακόμη και γι’ αυτούς. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιος συνέθεσε τα έπη, πότε, με ποιον τρόπο ή για ποιον λόγο. Ούτε μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για την καταγωγή, την πατρίδα ή ακόμη και την εμφάνιση του Ομήρου.
«Ο Όμηρος δεν ήταν ένα συγκεκριμένο πρόσωπο»
Η επικρατέστερη άποψη είναι ότι ο Όμηρος δεν ήταν ένα μόνο πρόσωπο, αλλά η προσωποποίηση μιας μακράς προφορικής παράδοσης. Μιας αλυσίδας επικών αφηγήσεων που απομνημονεύονταν, απαγγέλλονταν και εμπλουτίζονταν επί αιώνες, χωρίς έναν συγκεκριμένο δημιουργό. Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για τον Χόμερ Σίμπσον απ’ όσα γνωρίζουμε για τον ίδιο τον Όμηρο.
Οι περισσότεροι μελετητές εκτιμούν ότι η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» καταγράφηκαν για πρώτη φορά στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ., όταν η γραφή άρχισε να διαδίδεται στον ελληνικό κόσμο. Ωστόσο, τα δύο έπη διατηρούν αναμφισβήτητα στοιχεία μιας πολύ παλαιότερης εποχής, πριν ακόμη η γλώσσα αποκτήσει συστηματική γραπτή μορφή.
Αν ο Τρωικός Πόλεμος υπήρξε ιστορικό γεγονός, πιθανότατα συνέβη τουλάχιστον τέσσερις αιώνες πριν τα ποιήματα πάρουν τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Οι ιστορίες μεταδίδονταν προφορικά από γενιά σε γενιά, διατηρώντας τη μνήμη ενός μακρινού, ηρωικού παρελθόντος, ενώ ταυτόχρονα ενσωμάτωναν στοιχεία νεότερων εποχών. Κάποια στιγμή, κάποιος – ή κάποιοι – αποφάσισαν να συγκεντρώσουν, να οργανώσουν και να εμπλουτίσουν αυτές τις ήδη γνωστές αφηγήσεις. Το ερώτημα είναι: ποιος;
Ως η πρώτη μεγάλη λογοτεχνική μορφή του δυτικού κόσμου, ο Όμηρος διεκδικήθηκε από πολλές πόλεις της αρχαίας Ελλάδας. Διαφορετικές παραδόσεις τον ήθελαν τυφλό αοιδό από τη Χίο, ενώ άλλες τον τοποθετούσαν στη Σμύρνη ή στο Κολοφών της Ιωνίας. Μάλιστα, η διάλεκτος των ομηρικών επών παρουσιάζει σε αρκετά σημεία μεγαλύτερη συγγένεια με τις ελληνικές διαλέκτους της περιοχής αυτής παρά με εκείνες της ηπειρωτικής Ελλάδας.
Στην «Οδύσσεια», ο Δημόδοκος εμφανίζεται ως τυφλός αοιδός στην αυλή του βασιλιά Αλκίνοου, έχοντας χάσει την όρασή του αλλά αποκτήσει το χάρισμα του θεϊκού τραγουδιού από τη Μούσα. Ίσως πρόκειται για μια έμμεση αυτοβιογραφική αναφορά. Ίσως, όμως, η παράδοση της τύφλωσης να προστέθηκε αργότερα, ώστε να εξηγηθεί γιατί τα έπη μεταδίδονταν αρχικά προφορικά και όχι γραπτά.
Άλλοι θεωρούσαν ότι ο Όμηρος ήταν ένας περιπλανώμενος αοιδός που εμφανιζόταν σε θρησκευτικές γιορτές. Έχει επίσης διατυπωθεί η άποψη ότι το όνομά του συνδέεται με τη λέξη «όμηρος», δηλαδή «αιχμάλωτος» ή «όμηρος πολέμου». Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία, το όνομα ίσως προήλθε από τους Ομηρίδες της Χίου, μια συντεχνία ραψωδών που διατηρούσε και απήγγελλε την επική παράδοση.
Πολλοί φιλόλογοι θεωρούν επίσης πιθανό ότι η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» δεν έχουν τον ίδιο δημιουργό. Τα δύο έργα διαφέρουν αισθητά στο λεξιλόγιο, στις γραμματικές δομές και κυρίως στο ύφος. Η «Ιλιάδα» είναι βαθιά πολεμική και τραγική, ενώ η «Οδύσσεια» υιοθετεί έναν πιο αφηγηματικό, ανθρώπινο και οικείο τόνο.
Η θεωρία ότι ο Όμηρος ήταν γυναίκα
Το 1896, ο συγγραφέας Σάμιουελ Μπάτλερ διατύπωσε μια ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη θεωρία: ότι η «Οδύσσεια» γράφτηκε από γυναίκα. Κατά την άποψή του, οι γυναικείοι χαρακτήρες του έπους είναι πολύ πιο ολοκληρωμένοι από τους περισσότερους άνδρες. Η ευφυής Πηνελόπη, η Κίρκη που καθοδηγεί τον Οδυσσέα στον Άδη και η σοφή Αθηνά δεν αποτελούν απλώς δευτερεύοντα πρόσωπα, αλλά καθορίζουν την εξέλιξη της αφήγησης, προστατεύοντας και καθοδηγώντας τον ήρωα. Ακόμη και τα τέρατα, οι Σειρήνες και οι νύμφες που επιχειρούν να τον γοητεύσουν, να τον καταστρέψουν ή να τον σώσουν είναι όλες γυναικείες μορφές.
Στο έργο του Η συγγραφέας της Οδύσσειας, ο Μπάτλερ υποστήριξε ότι οι λεπτομερείς περιγραφές της οικιακής ζωής, των εθίμων και της ενδυμασίας μαρτυρούν γυναικεία ματιά. Προχώρησε ακόμη περισσότερο, υποστηρίζοντας ότι η δημιουργός είχε ενσωματώσει τον εαυτό της στο πρόσωπο της Ναυσικάς, της νεαρής πριγκίπισσας που βρίσκει τον Οδυσσέα γυμνό μετά το ναυάγιο στη Σχερία και του προσφέρει ρούχα και βοήθεια.
Ο Οδυσσέας δείχνει να γοητεύεται από τη Ναυσικά – είναι, άλλωστε, η μοναδική γυναίκα για την οποία δεν μιλά στην Πηνελόπη όταν επιστρέφει στην Ιθάκη. Ωστόσο, η σχέση τους δεν εξελίσσεται ποτέ σε έρωτα. Σύμφωνα με τον Μπάτλερ, η συγγραφέας ίσως «έγραψε» τον εαυτό της στην ιστορία ως τον πρώτο ανεκπλήρωτο έρωτα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ο ίδιος, πάντως, δεν προσέγγισε το ζήτημα από φεμινιστική σκοπιά. Υποστήριζε ότι ο δημιουργός της «Οδύσσειας» έπρεπε να ήταν γυναίκα επειδή, κατά τη γνώμη του, δεν περιέγραφε σωστά τη λαβή ενός τσεκουριού και χρησιμοποιούσε λανθασμένα ορισμένους ναυτικούς όρους.
Προϊόν πολλών δημιουργών και διαδοχικών γενεών αφηγητών;
Είναι βέβαιο ότι στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν γυναίκες αοιδοί, αν και σπάνια συμμετείχαν στις περιοδεύουσες εμφανίσεις των ανδρών συναδέλφων τους. Ορισμένοι μελετητές θεωρούν ότι αυτό ίσως τους έδινε περισσότερο χρόνο για να συνθέτουν και να καταγράφουν ποιήματα. Παρ' όλα αυτά, ακόμη και η ίδια η «Οδύσσεια» αποκαλύπτει, μέσα από τις διαφορετικές αφηγηματικές φωνές και τα υφολογικά της χαρακτηριστικά, ότι πιθανότατα αποτελεί προϊόν πολλών δημιουργών και διαδοχικών γενεών αφηγητών.
Ίσως, τελικά, να μη μάθουμε ποτέ ποιος ήταν πραγματικά ο Όμηρος. Και ίσως αυτό να αποτελεί μέρος της διαχρονικής γοητείας του έργου. Τα ομηρικά έπη μοιάζουν με μια ζωντανή δημιουργία, σμιλεμένη από αμέτρητους αοιδούς, ποιητές και αντιγραφείς στο πέρασμα των αιώνων, με τον καθένα να προσθέτει κάτι από τη δική του εποχή. Έτσι, ο θρυλικός τυφλός αοιδός της Χίου, η υποθετική γυναίκα δημιουργός και οι σύγχρονοι καλλιτέχνες, όπως ο Κρίστοφερ Νόλαν και ο Ματ Ντέιμον, συνδέονται σε μια αδιάκοπη αλυσίδα αφήγησης που εξακολουθεί να εμπνέει μέχρι σήμερα».
