«Το Τελευταίο Σημείωμα»: Η κινηματογραφική μαρτυρία για τους 200 εκτελεσθέντες της Καισαριανής

Με αφορμή τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή και τη δημόσια συζήτηση για την ιστορική μνήμη, επανέρχεται στο προσκήνιο η κινηματογραφική αποτύπωση εκείνης της περιόδου και συγκεκριμένα της ημέρας της εκτέλεσης, μέσα από την κινηματογραφική ταινία «Το Τελευταίο Σημείωμα» του Παντελή Βούλγαρη.

Η ελληνική δραματική ταινία του 2017, σε σκηνοθεσία Παντελή Βούλγαρη και σενάριο της Ιωάννα Καρυστιάνη, βασίζεται στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κομμουνιστών πολιτικών κρατουμένων την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, ως αντίποινα των ναζιστικών δυνάμεων Κατοχής για τη δράση της ελληνικής Αντίστασης.

Μετά την επιτυχία της «Μικράς Αγγλίας» (2013), ο Βούλγαρης στράφηκε σε μια από τις πιο εμβληματικές και τραγικές σελίδες της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας, δημιουργώντας ένα βαθιά πολιτικό ιστορικό δράμα που εστιάζει όχι μόνο στο γεγονός, αλλά και στο ανθρώπινο δίλημμα πίσω από αυτό.

Η υπόθεση

Η ιστορία εκτυλίσσεται στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου, λίγες ημέρες πριν από την Πρωτομαγιά του 1944. Κεντρικό πρόσωπο είναι ο 34χρονος Ναπολέων Σουκατζίδης, κρατούμενος και διερμηνέας του Γερμανού διοικητή Καρλ Φίσερ.

Ο Σουκατζίδης συγκαταλέγεται στους 200 που έχουν επιλεγεί για εκτέλεση. Την ημέρα που ανακοινώνονται τα ονόματα, ο διοικητής του δίνει τη δυνατότητα να εξαιρεθεί από τη λίστα, υπό τον όρο να αντικατασταθεί από άλλον κρατούμενο. Το δίλημμα είναι υπαρξιακό και βαθιά πολιτικό: η προσωπική σωτηρία ή η αλληλεγγύη.

Τον ρόλο του Ναπολέοντα Σουκατζίδη ερμηνεύει ο Ανδρέας Κωνσταντίνου, σε μια ερμηνεία που τιμήθηκε με το Βραβείο Α’ Ανδρικού Ρόλου στα Βραβεία Ίρις το 2018. Η ταινία απέσπασε επίσης Ίρις Καλύτερου Μακιγιάζ, Ήχου και Ενδυματολογίας.

Η μνήμη επιστρέφει μέσα από εικόνες

Το «κύμα» συγκίνησης που προκάλεσε η δημοσιοποίηση των εικόνων από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την 1η Μαΐου 1944, δεν αφορά μόνο το ίδιο το ιστορικό γεγονός, αλλά αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία επιλέγει να διαχειριστεί τα τεκμήριά της.

Η προέλευσή του υλικού – σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες – αποδίδεται σε προσωπικό άλμπουμ του Γερμανού αξιωματικού Χέρμαν Χένερ, ο οποίος υπηρετούσε στο 1012 Festungs–Bataillon με έδρα τη Μαλακάσα. Το γεγονός ότι τέτοια ντοκουμέντα ενδέχεται να βρίσκονται σε ιδιωτικά χέρια και να πωλούνται έναντι χιλιάδων ευρώ, έχει πυροδοτήσει πολιτικές παρεμβάσεις και αιτήματα για θεσμική παρέμβαση της Πολιτείας.

Ωστόσο, οι ανέκδοτες φωτογραφίες που είδαν το «φως» αφαιρέθηκαν από το eBay. Όπως φαίνεται στις φωτογραφίες από την κεντρική σελίδα του eBay, αναγράφεται η ένδειξη ended, όπερ σημαίνει ότι έχει διακοπεί η διαδικασία της δημοπρασίας.

Οι πρώτες ταυτοποιήσεις

Παρά το ότι το υλικό δεν βρίσκεται ακόμη σε επίσημα «χέρια» ειδικών για επιστημονική τεκμηρίωση, από την πρώτη στιγμή ξεκίνησαν άτυπες διαδικασίες αναγνώρισης προσώπων. Συγγενείς και κληρονόμοι επιχειρούν, μέσα από οπτικές διασταυρώσεις, να ταυτοποιήσουν ανθρώπους που μέχρι σήμερα γνωρίζαμε κυρίως ως «αριθμό» – τους 200 της Καισαριανής.

Πρόκειται για μια διαδικασία εκ των πραγμάτων επισφαλή, αλλά βαθιά φορτισμένη. Οι δύο πρώτες ταυτοποιήσεις που δημοσιεύθηκαν ύστερα από εκτεταμένες διασταυρώσεις δείχνουν ότι οι εικόνες δεν λειτουργούν μόνο ως ιστορικό τεκμήριο, αλλά ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν, ανάμεσα στη συλλογική αφήγηση και στην οικογενειακή μνήμη.

Η τέχνη ως φορέας μνήμης

Μέσα σε αυτό το κλίμα, επανέρχεται στο προσκήνιο και η κινηματογραφική αποτύπωση της εκτέλεσης μέσα από την ταινία «Το Τελευταίο Σημείωμα». Η ταινία δεν περιορίζεται στην αναπαράσταση ενός ιστορικού γεγονότος. Εστιάζει στο ηθικό βάρος της επιλογής, στην έννοια της ευθύνης και στη στάση απέναντι στον θάνατο, αναδεικνύοντας την ανθρώπινη διάσταση πίσω από τα γεγονότα.

Διαβάστε επίσης