«Συζητήσεις με έναν δήμιο»: Βιβλίο αποκαλύπτει τη ψυχολογία του αιμοδιψή διοικητή των SS στην Ελλάδα

Snapshot

• Το βιβλίο «Συζητήσεις με έναν δήμιο» καταγράφει τις συνομιλίες του πολωνού αντιστασιακού Καζιμίερζ Μοτσάρσκι με τον ναζί στρατηγό των SS Γιούργκεν Στρόοπ στη φυλακή το 1949.
• Ο Στρόοπ, διοικητής των SS στην Ελλάδα το 1943, περιγράφει με ειλικρίνεια την ψυχολογία και τις πράξεις του κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας στο γκέτο της Βαρσοβίας.
• Η μη λογοκριμένη έκδοση του βιβλίου θα κυκλοφορήσει για πρώτη φορά στη Βρετανία, 50 χρόνια μετά την αρχική έκδοσή του το 1977.
• Ο Μοτσάρσκι κατέγραψε τις συνομιλίες από μνήμης, βασιζόμενος σε εξαιρετική ικανότητα ανάκλησης και επιμελή έρευνα, ενώ το βιβλίο θεωρείται σημαντικό ιστορικό ντοκουμέντο για την κατανόηση της ναζιστικής ιδεολογίας.
• Ο Στρόοπ εκτελέστηκε το 1952 στην Πολωνία, ενώ ο Μοτσάρσκι αποφυλακίστηκε το 1956 και αργότερα δημοσίευσε το βιβλίο που είχε αρχικά απαγορευτεί από το κομμουνιστικό καθεστώς.

Snapshot powered by AI

Το 1949, ο Καζιμίερζ Μοτσάρσκι, ηγετικό στέλεχος της αντίστασης στην Πολωνία, βρισκόταν στον τέταρτο χρόνο της φυλάκισής του, όταν μεταφέρθηκε σε ένα κελί μαζί με δύο ναζί στη φυλακή Μοκότου της Βαρσοβίας.

Ένας από αυτούς ήταν ο Γιούργκεν Στρόοπ, εγκληματίας πολέμου και στρατηγός των SS που είχε ηγηθεί της καταστροφής του γκέτο της Βαρσοβίας και την εξόντωση δεκάδων χιλιάδων Εβραίων που εστάλησαν στο Άουσβιτς. Το 1943 υπήρξε διοικητής των SS στην Ελλάδα και ήταν από τους πλέον σκληρούς και αιμοδιψείς διοικητές και αντικαταστάθηκε λίγους μήνες μετά τον διορισμό του από τον Βάλτερ Σιμάνα.

Ο Μοτσάρσκι, μια διακεκριμένη προσωπικότητα της σύγχρονης Πολωνίας, θεωρήθηκε απειλή για την εξουσία του μεταπολεμικού κομμουνιστικού καθεστώτος στη χώρα. Συνελήφθη και μοιράστηκε το κελί του με τον Στρόοπ. Ωστόσο, ο Μοτσάρσκι, ο οποίος μιλούσε γερμανικά, είδε μία ευκαιρία στις συζητήσεις του με τον μακελάρη των SS για να απαντήσει στο ερώτημα: Τι μετέτρεψε ορισμένους απλούς Γερμανούς σε μαζικούς δολοφόνους, που επιδίωκαν να επιβάλουν τη τάξη τους σε ολόκληρο τον κόσμο; Το βιβλίο του Μοτσάρσκι για την εμπειρία αυτή, με τίτλο «Συζητήσεις με έναν δήμιο», εκδόθηκε το 1977. Έγινε αμέσως μπεστ σέλερ και την ίδια χρονιά διασκευάστηκε για το στο θέατρο, σε σκηνοθεσία του Αντρέι Βάιντα.

Αυτόν το μήνα θα εκδοθεί στη Βρετανία για πρώτη φορά στη μη λογοκριμένη έκδοση του. Το επόμενο έτος συμπληρώνονται 50 χρόνια από την έκδοση του βιβλίου και 120 χρόνια από τη γέννηση του Μοτσάρσκι. Θα πραγματοποιηθούν εκδηλώσεις στην Πολωνία για τον εορτασμό της επετείου.

Η γέννηση ενός ναζί

Ο Στρόοπ ήταν ένας αμετανόητος ναζιστής. Είχε καταδικαστεί σε θάνατο από το αμερικανικό στρατιωτικό δικαστήριο στο Νταχάου και περίμενε να δικαστεί στην Πολωνία. Ο συγκρατούμενός του, ο Μοτσάρσκι, είχε υπάρξει μέλος του Στρατού της Πατρίδας, της κύριας ομάδας της αντίστασης στη Πολωνία, και είχε μάλιστα συμμετάσχει σε σχέδια για τη δολοφονία του. Ωστόσο, ο Στρόοπ του διηγήθηκε την ιστορία της ζωής του χωρίς ιδιαίτερες επιφυλάξεις, από την ραγδαία ανέλιξή του στα SS έως τις συγκλονιστικές λεπτομέρειες της εξόντωσης των Εβραίων του γκέτο της Βαρσοβίας το 1943.

Τα απομνημονεύματα προσφέρουν μια αξιοσημείωτη καταγραφή του πώς γενήθηκε ένας ναζιστής εγκληματίας πολέμου αλλά και ποιος ήταν ο τρόπος σκέψης του. «Να θυμάστε ότι ο Στρόοπ ζούσε στη σκιά της κρεμάλας και αυτή η κατάσταση ενθαρρύνει τους ανθρώπους να μιλήσουν», δήλωσε αργότερα σε συνέντευξη ο Μοτσάρσκι αναφορικά με τους λόγους που οδήγησαν τον Στρόοπ να μιλήσει.

Ο τρίτος άνδρας στο κελί, ο Γκούσταβ Σίελκε, ήταν ένας χαμηλόβαθμος αξιωματικός των SS, ο οποίος δεν είχε προσχωρήσει πλήρως στην ναζιστική ιδεολογία, και συμμετείχε μαζί με τον Μοτσάρσκι στην ανάκριση του Στρόοπ σχετικά με τις δραστηριότητές του κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Η έντονη σχέση μεταξύ των τριών ανδρών μοιάζει με δράμα: διαφωνούσαν μεταξύ τους, αλλά μοιράζονταν επίσης μια αλληλεγγύη ως κρατούμενοι, και ανησυχούσαν όταν έβγαζαν για ανάκριση εκτός κελιού για ανάκριση. Ο Μοτσάρσκι άφησε τον Στρόπ να καταδικάσει τον εαυτό του με τα ίδια του τα λόγια.

Ο ναζί στρατηγός αναπολούσε χωρίς ντροπή τις ημέρες δόξας του ως γενοκτόνος, παρά το εχθρικό ακροατήριό του, μιλώντας για τη ζωή του με τέτοια ειλικρίνεια που μερικές φορές γινόταν κωμικός αλλά και τρομακτικός. «Νομίζω ότι όλοι μιλάμε για την Χάνα Άρεντ και την 'Κοινοτοπία του Κακού' και αυτός ακριβώς φαίνεται πώς το συμπυκνώνει ένας άνθρωπος», είπε η εκδότρια του βιβλία Κλερ Μπούλοκ.

Ο Γιούργκεν Στρόοπ εκτελέστηκε στην Πολωνία το 1952, ενώ ο Μοτσάρσκι αποφυλακίστηκε το 1956. Έγραψε το βιβλίο όταν εργαζόταν ως δημοσιογράφος και επαλήθευσε επιμελώς την εκδοχή του Στρόοπ για τα γεγονότα.

Έγραψε το βιβλίο και τις συνομιλίες από μνήμης

«Ο πατέρας μου προσπάθησε να έρθει σε επαφή με εκδότες στα τέλη της δεκαετίας του ’60, αλλά το βιβλίο απαγορεύτηκε, απαγορεύτηκε εντελώς», λέει η Ελζμπιέτα Μοτσάρσκα, η οποία γεννήθηκε το 1958 και είναι το μοναδικό παιδί του Μοτσάρσκι και της συζύγου του Ζοφία. Η μητέρα της συμμετείχε επίσης στην αντίσταση και συνελήφθη μετά τον πόλεμο. «Όλοι, προφανώς, ήθελαν να ακούσουν για τους ναζί, αλλά κανείς δεν ήθελε να μάθει γιατί ένας ήρωας, κάποιος που κατείχε πολύ υψηλή θέση στην αντίσταση, βρέθηκε στο ίδιο κελί (σ.σ. με τους Ναζί) και παρέμεινε φυλακισμένος για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα», είπε η Ετζμπιέτα Μοτσάρσκα.

Τελικά, το βιβλίο δημοσιεύτηκε σε συνέχειες σε ένα λογοτεχνικό περιοδικό στις αρχές της δεκαετίας του ’70 και στη συνέχεια εκδόθηκε ως βιβλίο μετά το θάνατο του Μοτσάρσκι, με την άδεια του Κομμουνιστικού Κόμματος, σε μια λογοκριμένη έκδοση. Η Ελζμπιέτα πέρασε σχεδόν 40 χρόνια προσπαθώντας να εκδοθεί μια πλήρης μετάφραση στα αγγλικά.

Ο Μοτσάρσκι δεν είχε τη δυνατότητα να κρατήσει σημειώσεις στη φυλακή και έπρεπε να γράψει το βιβλίο από μνήμης. Μπορούν λοιπόν οι αναφορές του για τις συνομιλίες με τον Στροπ και τον Σίελκε να θεωρηθούν αξιόπιστες; «Ο πατέρας μου έχτισε ένα είδος κάστρου στο μυαλό του. Μπορούσε να γράφει στο μυαλό του. Είπε κάποτε ότι για τους μακροχρόνιους κρατούμενους η ικανότητα της ακοής είναι διαφορετική και μαθαίνεις να θυμάσαι», λέει η κόρη του Ελζμπιέτα.

Ο Μοτσάρσκι είπε ότι μπορούσε να αναπαράγει στο μυαλό του τις συνομιλίες του με τον Στροπ σαν να ήταν ηχογράφηση. Η Κλερ Μπούλοκ επισημαίνει την εξίσου εξαιρετική μνήμη του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, ο οποίος έγραψε το «Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ» και ανέφερε πολλές λεπτομέρειες από τη φυλάκιση του αλλά και τα ονόματα συγκρατουμένων του προκειμένου να μην τους ξεχάσει η Ιστορία. Έτσι και ο Μοτσάρσκι ήταν σε θέση να συνθέσει και να απομνημονεύσει ένα ποίημα 7.000 στίχων στο μυαλό του. «Πιστεύω ότι μεγάλο μέρος αυτού πρέπει απλώς να ήταν μια εκπληκτική ικανότητα ανάκλησης, υποστηριζόμενη από σοβαρή έρευνα», είπε η Βρετανίδα εκδότρια.