Ανάλυση: Μια νέα οικονομική κρίση μπορεί να έρχεται – Δεν θα εξελιχθεί όπως η προηγούμενη
Η ανάλυση ενός πρώην trader της Lehman Brothers προκαλεί ανησυχία
Snapshot
- Η αγορά ιδιωτικής πίστωσης, με αξία 2,5 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, αντιμετωπίζει πιέσεις λόγω υπερβολικής μόχλευσης και έλλειψης διαφάνειας.
- Η αυξημένη ρευστότητα και η πιθανή μαζική ανάκληση κεφαλαίων δημιουργούν κίνδυνο μιας «σιωπηλής τραπεζικής κρίσης».
- Η ενεργειακή κρίση και οι γεωπολιτικές εντάσεις, όπως η κατάσταση στο Στενό του Ορμούζ, επιβαρύνουν την παγκόσμια οικονομία.
- Η συγκέντρωση επενδύσεων στην τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί κίνδυνο υπερτίμησης και άμεσων επιπτώσεων στην οικονομία σε περίπτωση κατάρρευσης.
- Οι κυβερνήσεις έχουν περιορισμένα εργαλεία και δυσκολίες συντονισμού για να αντιμετωπίσουν μια νέα κρίση, παρά την καλύτερη κεφαλαιοποίηση των τραπεζών σε σχέση με το 2008.
Στις 15 Σεπτεμβρίου 2008, ο Μπόμπι Σίγκαλ έφτασε στο γραφείο του στο Canary Wharf λίγο πριν τις 6 το πρωί.
Δεν ήξερε ότι ήταν η τελευταία φορά που θα χρειαζόταν να είναι στην ώρα του. Εργαζόταν ως trader στη Lehman Brothers, την αμερικανική τράπεζα που εκείνες τις ημέρες βυθιζόταν σε μια πρωτοφανή κρίση.
Είχαν ήδη δει στις ειδήσεις της Κυριακής ότι η εταιρεία υπέβαλε αίτηση πτώχευσης στις ΗΠΑ. Ωστόσο, στο Λονδίνο δεν ήταν σαφές τι ακριβώς σήμαινε αυτό για τους ίδιους. «Μας είπαν απλώς να έρθουμε κανονικά στη δουλειά», θυμάται. Αυτό που ακολούθησε ήταν χάος. Δεν υπήρχε επικοινωνία με τα αμερικανικά γραφεία, τα τηλέφωνα δεν απαντούσαν και ορισμένοι εργαζόμενοι άρχισαν να παίρνουν αντικείμενα από τα γραφεία, σαν να προσπαθούσαν να διασώσουν ό,τι μπορούσαν.
Ο ίδιος είχε διαισθανθεί ότι τα πράγματα οδηγούνταν σε κατάρρευση. Την τελευταία ημέρα είχε αγοράσει ένα καρότσι σούπερ μάρκετ, ενώ είχε ξοδέψει 300 λίρες από την κάρτα αυτόματων πωλητών σε σοκολάτες, φοβούμενος ότι σύντομα δεν θα είχαν καμία αξία. Λίγο αργότερα, όπως και χιλιάδες άλλοι, έφυγε από το γραφείο του κουβαλώντας την καριέρα του μέσα σε ένα χαρτόκουτο — μια εικόνα που έμεινε ως σύμβολο της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης.
Σχεδόν δύο δεκαετίες μετά, τα ερωτήματα επιστρέφουν. Υπάρχουν άραγε σήμερα τα προειδοποιητικά σημάδια για μια νέα κρίση; Και αν ναι, πόσο έτοιμος είναι ο κόσμος να την αντιμετωπίσει;
Τα πρώτα καμπανάκια κινδύνου
Πριν από την κρίση του 2008, τα πρώτα προβλήματα εμφανίστηκαν σε ένα σχετικά περιορισμένο κομμάτι της αγοράς: τα στεγαστικά δάνεια υψηλού κινδύνου στις ΗΠΑ. Όταν οι δανειολήπτες άρχισαν να μην μπορούν να αποπληρώσουν, επενδυτικά κεφάλαια «πάγωσαν» ή κατέρρευσαν. Σταδιακά, η δυσπιστία εξαπλώθηκε, οι τράπεζες σταμάτησαν να δανείζουν η μία την άλλη και το σύστημα οδηγήθηκε σε ασφυξία.
Σήμερα, αρκετοί αναλυτές βλέπουν ομοιότητες. Μεγάλα επενδυτικά σχήματα που δραστηριοποιούνται στην αγορά ιδιωτικής πίστωσης έχουν ήδη αντιμετωπίσει πιέσεις, με επενδυτές να ζητούν μαζικά τα χρήματά τους πίσω. Η αγορά αυτή, που έχει φτάσει τα 2,5 τρισεκατομμύρια δολάρια, λειτουργεί ως εναλλακτική των τραπεζών, αλλά χαρακτηρίζεται από πολυπλοκότητα και έλλειψη διαφάνειας.
Το βασικό πρόβλημα, όπως επισημαίνουν ειδικοί, είναι η υπερβολική μόχλευση — δανεικά πάνω σε δανεικά. Ένα σύστημα που, σε περίπτωση κρίσης εμπιστοσύνης, μπορεί να καταρρεύσει πολύ πιο γρήγορα απ’ ό,τι φαίνεται.
Η «φούσκα» της ρευστότητας
Η αυστηρότερη ρύθμιση των τραπεζών μετά το 2008 οδήγησε στη δημιουργία αυτής της παράλληλης αγοράς. Οι τράπεζες περιόρισαν τον δανεισμό τους και τη θέση τους πήραν ιδιωτικά κεφάλαια, τα οποία διοχέτευσαν τεράστια ποσά στην οικονομία.
Το αποτέλεσμα; Υπερβάλλουσα ρευστότητα και αυξημένος κίνδυνος κακών αποφάσεων. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, αν οι επενδυτές θελήσουν ταυτόχρονα να αποσύρουν τα κεφάλαιά τους, η πίεση μπορεί να γίνει εκρηκτική — μια «σιωπηλή τραπεζική κρίση», χωρίς ουρές έξω από καταστήματα, αλλά με παρόμοια αποτελέσματα.
Ενεργειακή κρίση και γεωπολιτική αστάθεια
Ένας ακόμη παράγοντας ανησυχίας είναι η ενέργεια. Το 2008, η εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου συνέβαλε στην επιδείνωση της κρίσης. Σήμερα, οι τιμές κινούνται ξανά πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, εν μέσω έντονων γεωπολιτικών εντάσεων.
Η κατάσταση επιβαρύνεται από την κρίση στο Στενό του Ορμούζ, μια από τις πιο κρίσιμες αρτηρίες για την παγκόσμια ενέργεια. Οι προειδοποιήσεις για ενδεχόμενη εκτόξευση των τιμών είναι ήδη στο τραπέζι, με ορισμένους να μιλούν για τη σοβαρότερη ενεργειακή κρίση στην ιστορία.
Παρά ταύτα, οι αγορές εμφανίζονται προς το παρόν ψύχραιμες. Τα χρηματιστήρια κινούνται κοντά σε ιστορικά υψηλά, δείχνοντας να προεξοφλούν ότι η κρίση θα εκτονωθεί.
Η τεχνητή νοημοσύνη και ο κίνδυνος υπερτίμησης
Στην εξίσωση προστίθεται και η τεχνητή νοημοσύνη. Πάνω από 2 τρισεκατομμύρια δολάρια έχουν επενδυθεί στον τομέα, δημιουργώντας μια δυναμική που αρκετοί χαρακτηρίζουν «φρενίτιδα».
Η συγκέντρωση ισχύος είναι εντυπωσιακή: επτά μεγάλες εταιρείες αντιπροσωπεύουν πλέον πάνω από το ένα τρίτο της αξίας του βασικού χρηματιστηριακού δείκτη των ΗΠΑ. Αυτό σημαίνει ότι εκατομμύρια επενδυτές είναι εκτεθειμένοι στον ίδιο κίνδυνο, ακόμη κι αν δεν το επιλέγουν συνειδητά.
Αν αυτή η «φούσκα» σκάσει, οι επιπτώσεις θα είναι άμεσες — όχι μόνο στις αγορές, αλλά και στην πραγματική οικονομία, όπως συνέβη με την κατάρρευση των εταιρειών του διαδικτύου στις αρχές της δεκαετίας του 2000.
Περιορισμένα «όπλα» για τις κυβερνήσεις
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν οι κυβερνήσεις έχουν σήμερα τα μέσα να αντιμετωπίσουν μια νέα κρίση. Το 2008, οι παρεμβάσεις ήταν μαζικές: κρατικές ενισχύσεις στις τράπεζες, μειώσεις επιτοκίων, διεθνής συντονισμός.
Σήμερα, τα περιθώρια είναι στενότερα. Το δημόσιο χρέος έχει εκτοξευθεί μετά από διαδοχικές κρίσεις — χρηματοπιστωτική, πανδημία, ενεργειακή. Οι κεντρικές τράπεζες έχουν ήδη εξαντλήσει μεγάλο μέρος των εργαλείων τους.
Ταυτόχρονα, η διεθνής συνεργασία εμφανίζεται πιο αδύναμη. Οι γεωπολιτικές εντάσεις, οι εμπορικοί πόλεμοι και η ενίσχυση εθνικών πολιτικών δυσκολεύουν τη συντονισμένη δράση που αποδείχθηκε κρίσιμη το 2008.
Ένα σύστημα πιο ανθεκτικό αλλά όχι άτρωτο
Υπάρχει, ωστόσο, και μια πιο αισιόδοξη ανάγνωση. Οι τράπεζες σήμερα είναι καλύτερα κεφαλαιοποιημένες και θεωρητικά πιο ανθεκτικές σε σοκ. Αυτό μειώνει την πιθανότητα μιας κρίσης αντίστοιχης κλίμακας με εκείνη του 2008.
Παρόλα αυτά, οι κίνδυνοι δεν έχουν εξαφανιστεί — απλώς έχουν μετακινηθεί. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι πιο σύνθετο, λιγότερο διαφανές και ενδεχομένως πιο ευάλωτο σε αλυσιδωτές αντιδράσεις.
Ο Μπόμπι Σίγκαλ, που σήμερα εργάζεται ως καθηγητής μαθηματικών, θυμάται εκείνη την ημέρα ως μια υπενθύμιση του πόσο γρήγορα μπορούν να εξελιχθούν τα γεγονότα. «Τα χρηματοοικονομικά προϊόντα περνούν από χέρι σε χέρι χωρίς να ξέρεις τι ακριβώς περιέχουν», λέει. «Και όταν κάτι πάει στραβά, όλα κλιμακώνονται πολύ γρήγορα».
Ίσως αυτό είναι και το πιο ανησυχητικό στοιχείο της σημερινής συγκυρίας. Όχι ότι μια κρίση είναι βέβαιη — αλλά ότι, αν έρθει, μπορεί να ξεσπάσει ξαφνικά και να εξαπλωθεί με ταχύτητα που το σύστημα δύσκολα θα προλάβει να ελέγξει.
