Όλοι κοιτούν το Ιράν - Ο στόχος είναι η Κίνα

Ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσιάζεται συχνά ως ένας απρόβλεπτος, παρορμητικός και χαοτικός ηγέτης. Για τους επικριτές του, οι αποφάσεις του μοιάζουν περισσότερο με προϊόν ενστίκτου – ή και τρέλας, όπως χαρακτηριστικά λένε πολλοί – παρά στρατηγικής.

Μήπως όμως πίσω από αυτή τη φαινομενικά χαοτική συμπεριφορά υπάρχει μια γεωοικονομική στρατηγική που εκπορεύεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες;

Ο Τραμπ μπορεί να φαίνεται ότι ανοίγει ταυτόχρονα πολλά μέτωπα. Βενεζουέλα. Ιράν. Δασμοί. Εμπορικός πόλεμος. Πίεση σε συμμάχους και αντιπάλους.

Κι όμως, αν κοιτάξει κανείς πιο προσεκτικά, σχεδόν όλες αυτές οι κινήσεις φαίνεται να συγκλίνουν προς τον ίδιο τελικό αποδέκτη: την Κίνα.

Πρώτος στόχος ήταν η Βενεζουέλα. Η κινηματογραφική απαγωγή του Μαδούρο, τα ακραία tweets, η ευθεία παρέμβαση στα εσωτερικά μιας ξένης χώρας. Οι περισσότεροι τα είδαν ως ακόμη ένα επεισόδιο της χαοτικής πολιτικής Trump. Αξίζει όμως να σταθούμε σε μια απλή ερώτηση.

Ποιος αγόραζε πετρέλαιο από τη Βενεζουέλα; Ποιος είχε επενδύσει δισεκατομμύρια στη χώρα; Ποιος απολάμβανε πρόσβαση σε μία ακόμη πηγή φθηνής ενέργειας; Η Κίνα.
Στη συνέχεια ακολούθησε το Ιράν. Και εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα. Διότι το Ιράν δεν είναι απλώς ένας περιφερειακός αντίπαλος των Ηνωμένων Πολιτειών. Είναι ένας από τους σημαντικότερους προμηθευτές πετρελαίου της Κίνας και ένας από τους λίγους παραγωγούς από τους οποίους το Πεκίνο μπορούσε να εξασφαλίζει μεγάλες ποσότητες ενέργειας σε ιδιαίτερα ανταγωνιστικές τιμές.

Η παρατήρηση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν θυμηθεί κανείς ένα απλό γεγονός. Η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος εισαγωγέας πετρελαίου στον κόσμο. Η οικονομική της άνοδος βασίστηκε επί δεκαετίες στη φθηνή ενέργεια, στο χαμηλό κόστος παραγωγής και στη δυνατότητα να εξάγει φθηνά προϊόντα σε ολόκληρο τον πλανήτη. Αυτή είναι όμως και η μεγάλη της αδυναμία. Διότι η Κίνα δεν παράγει την ενέργεια που καταναλώνει. Την αγοράζει. Και κάθε φορά που αυξάνεται η τιμή του πετρελαίου ή διαταράσσονται οι ενεργειακές ροές, το κόστος μεταφέρεται κατευθείαν στην καρδιά της οικονομίας της. Αυξάνεται το κόστος παραγωγής, μειώνεται η ανταγωνιστικότητα των εξαγωγών και επιβραδύνεται η ανάπτυξη. Για αυτό έχει σημασία να δούμε τι συνέβη στο Ιράν.

Στην αρχή υπήρξε η στρατιωτική κλιμάκωση, με πρωτόγνωρη ένταση. Πολλοί επέλεξαν για ακόμη μία φορά τη γνώριμη ερμηνεία: η «αφελής» Αμερική σέρνεται από το «κακό» Ισραήλ σε μια ακόμη σύγκρουση της Μέσης Ανατολής. Το ενδιαφέρον όμως ερώτημα είναι διαφορετικό. Ποιος ωφελείται τελικά από αυτή την κατάσταση;

Η στρατιωτική ένταση εκτόξευσε τις τιμές του πετρελαίου. Μετά την προσωρινή εκεχειρία, ακολούθησε ένας ατελείωτος κύκλος συζητήσεων και διαπραγματεύσεων χωρίς σαφές τέλος και χωρίς οριστική λύση.

Η κρίση δεν τελειώνει. Απλώς παρατείνεται. Και όσο παρατείνεται η κρίση, παρατείνεται και η αβεβαιότητα στα Στενά του Ορμούζ, της σημαντικότερης ενεργειακής αρτηρίας του πλανήτη. Το πετρέλαιο παραμένει ακριβό, οι ενεργειακές ροές παραμένουν υπό πίεση και η Κίνα δυσκολεύεται να αξιοποιήσει πλήρως έναν από τους σημαντικότερους και φθηνότερους προμηθευτές ενέργειάς της. Κάθε μήνας που περνά υπό αυτές τις συνθήκες αυξάνει το ενεργειακό κόστος του μεγαλύτερου εισαγωγέα πετρελαίου στον κόσμο. Της Κίνας. Η παρατεταμένη εκεχειρία μπορεί να είναι πιο χρήσιμη από τον πόλεμο. Ο πόλεμος έχει κόστος, απρόβλεπτη έκβαση και πολιτικές συνέπειες. Η αβεβαιότητα όμως μπορεί να παράγει τα ίδια οικονομικά αποτελέσματα χωρίς κανείς να αναλαμβάνει το κόστος ενός γενικευμένου πολέμου. Διατηρεί το πετρέλαιο ακριβό, διατηρεί τις αγορές σε επιφυλακή και μεταφέρει καθημερινά κόστος στον μεγαλύτερο εισαγωγέα ενέργειας του πλανήτη.

Και εδώ εμφανίζεται μια δεύτερη διάσταση του προβλήματος. Η Κίνα αγοράζει την ενέργεια. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παράγουν ενέργεια. Παράλληλα όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες εκδίδουν και το νόμισμα με το οποίο αγοράζεται η ενέργεια. Το πετρέλαιο εξακολουθεί να τιμολογείται κυρίως σε δολάρια. Όσο ακριβότερο γίνεται το πετρέλαιο, τόσο περισσότερα δολάρια χρειάζονται οι χώρες που το εισάγουν για να αγοράσουν την ίδια ποσότητα ενέργειας. Αυτό σημαίνει μεγαλύτερη ανάγκη για δολαριακά αποθέματα, μεγαλύτερη ανάγκη για πρόσβαση σε δολαριακή ρευστότητα και τελικά μεγαλύτερη εξάρτηση από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Για αυτό το ίδιο ενεργειακό σοκ δεν επηρεάζει όλους με τον ίδιο τρόπο. Στην Κίνα σημαίνει ακριβότερη παραγωγή, ακριβότερες εξαγωγές και χαμηλότερη ανταγωνιστικότητα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες σημαίνει ακριβότερη βενζίνη και πολιτική δυσαρέσκεια, αλλά ταυτόχρονα υψηλότερα έσοδα για τους εγχώριους παραγωγούς ενέργειας, ισχυρότερη θέση του δολαρίου και μεγαλύτερη γεωοικονομική επιρροή.

Διότι πίσω από όλα τα παραπάνω βρίσκεται η μεγαλύτερη στρατηγική πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου: η άνοδος της Κίνας. Και ίσως γι’ αυτό έχει σημασία ότι ο ίδιος ο Xi Jinping έχει επανειλημμένα αναφερθεί στην «Παγίδα του Θουκυδίδη», την ιδέα ότι όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει μια κυρίαρχη δύναμη, η σύγκρουση γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη. Δεν το ανέφερε μόνο πρόσφατα στη συνάντησή του με τον Τραμπ. Το χρησιμοποιεί εδώ και χρόνια ως πλαίσιο για να περιγράψει τη σχέση Κίνας-Ηνωμένων Πολιτειών.

Αν λοιπόν ακόμη και η ίδια η κινεζική ηγεσία αντιλαμβάνεται τη σχέση Ουάσιγκτον Πεκίνου μέσα από το πρίσμα μιας ιστορικής σύγκρουσης μεταξύ ανερχόμενης και κυρίαρχης δύναμης, τότε ίσως οι εξελίξεις στη Βενεζουέλα, στο Ιράν, στα Στενά του Ορμούζ και στο πετρέλαιο να μην είναι αποσπασματικά γεγονότα.

Ίσως να αποτελούν διαφορετικά μέτωπα της ίδιας μεγάλης αντιπαράθεσης. Μιας αντιπαράθεσης στην οποία το ζητούμενο δεν είναι απαραίτητα η καταστροφή της ανερχόμενης δύναμης, αλλά η ανάσχεση της ανόδου της.

Ίσως, τελικά, να είναι διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας στρατηγικής πρόκλησης που αντιμετωπίζουν σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες: της ανόδου της Κίνας.

Διαβάστε επίσης