Ο Μλάντιτς και οι άλλοι
Οι σφαγείς είναι σφαγείς. Το ποιες πτυχές της πραγματικότητας επιλέγουμε να αναδείξουμε και ποιες να αποσιωπήσουμε έχει ιδεολογικό και πολιτικό πρόσημο και εξυπηρετεί σκοπούς, έστω και αν δεν υπάρχει πρόθεση
Η ιστορία δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Οι ηγέτες της είναι τέκνα των συνθηκών στις οποίες καλούνται να ζήσουν και να δράσουν χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν έχουν την ευθύνη τους στο βαθμό που μπορούν να επηρεάσουν τα πράγματα, για το πού θα πάει η ιστορία. Ο Τίτο ήταν μια πολιτική και στρατιωτική ιδιοφυία, ένας από τους μεγαλύτερους ηγέτες που έβγαλε ποτέ η Ευρώπη. Γιατί όχι μόνο κατάφερε, σε μικρότερη κλίμακα, να εφαρμόσει το όραμα του Ρήγα για μια βαλκανική ομοσπονδία, αλλά γιατί παρά το γεγονός ότι στη Γιάλτα, Στάλιν και Ρούζβελτ συμφώνησαν η Γιουγκοσλαβία να μοιραστεί σε δυο ζώνες επιρροής, ο Τίτο κατάφερε να μην γίνει προτεκτοράτο ούτε του Στάλιν ούτε των Αμερικανών. Τους κορόιδεψε και τους δύο και όταν ξεκίνησε το 1992 ο πόλεμος της διάλυσής της, η Γιουγκοσλαβία ήταν μια μεγάλη βιομηχανική δύναμη και η τέταρτη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη στην Ευρώπη. ΝΑΤΟ και Γερμανία κυρίως έκαναν ότι περνούσε από το χέρι τους για να τη διαλύσουν ώστε να καρπωθούν νέες σφαίρες επιρροής και η ιστορία από εκεί και μετά είναι γνωστή.
Ο στρατηγός Ράτκο Μλάντιτς που πέθανε πριν μερικές μέρες ήταν προϊόν αυτού του πολέμου. Καταδικάστηκε για την σφαγή στη Σρεμπρένιτσα αν και το ύψος των ευθυνών του αμφισβητήθηκε και εξακολουθεί να αμφισβητείται. Το αποτέλεσμα δεν αλλάζει. Έχει όμως σημασία και θα πούμε παρακάτω γιατί. (Το γεγονός ότι στους σφαγείς συμμετείχαν και Έλληνες χρυσαυγήτες ή μισθοφόροι άλλων χωρών είναι ένα άλλο θέμα, ας μην το πιάσουμε εδώ. Και από την άλλη πλευρά πολεμούσαν μουτζαχεντίν ισλαμιστές από τη Μέση Ανατολή και κάθε είδους καθάρματα). Αν δεχθούμε ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο είναι ένα αμερόληπτο Δικαστήριο καλώς καταδικάστηκε ο Μλάντιτς. Ξέρουμε όμως ότι δεν είναι και πολύ και ότι την ιστορία την γράφουν οι νικητές κατά το πώς τους βολεύει. Σε αυτές τις περιπτώσεις το «καταδικάζω χωρίς αστερίσκους» δεν ισχύει και κατά τη γνώμη μου, είτε κρύβει άγνοια, είτε συνειδητή επιλογή για πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους, ή αυτός που το ισχυρίζεται έχει πέσει θύμα του λεγόμενου σπιράλ της σιωπής* για δικούς του λόγους και λόγοι υπάρχουν πολλοί. Θέλει μεγάλη ψυχραιμία, αποστασιοποίηση και θα έλεγα και θάρρος για να πάρεις θέση δημόσια, κριτικά, επαναφέροντας στο τραπέζι της συζήτησης τα δεδομένα του πολέμου στη Γιουγκοσλαβία και να προσπαθήσεις να κάνεις μια δίκαιη κατά το δυνατό ερμηνεία. Θα συγκρουστείς με ένα τοίχο, στερεοτύπων, παγιωμένων απόψεων, πολύ συγκεκριμένων ιδεολογικά και πολιτικά, οι οποίες αποτέλεσαν το κυρίαρχο αφήγημα των νικητών του πολέμου και το οποίο κυριάρχησε στα Μέσα Ενημέρωσης. Για να το πω απλά: Άλλη συζήτηση θα κάνουμε αν υιοθετήσουμε την ιδεολογική και πολιτική θέση ότι οι Σέρβοι ευθύνονταν για τον πόλεμο και ήταν σφαγείς, άλλη αν θεωρήσουμε ότι οι Σέρβοι πάλευαν για να κρατηθεί η χώρα ενωμένη και πολεμούσαν για να σώσουν τους σερβικούς πληθυσμούς, και άλλη αν θεωρήσουμε ότι ο πόλεμος είναι έτσι κι αλλιώς κάτι κακό και είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας κάποιων δυνάμενων να πετύχουν στόχους και κέρδη.
Η τρίτη εκδοχή δεν αρέσει, γιατί δεν εξυπηρετεί κάποιο αφήγημα που θα έρθει να επικυρώσει ή να αμφισβητήσει το αποτέλεσμα του πολέμου και εκεί βασίζεται και το σπιράλ της σιωπής που λέγαμε. Είναι όμως η πιο δίκαιη αν θέλουμε να καταλάβουμε όσο το δυνατό καλύτερα το πως γράφεται η ιστορία και να μην αναμασάμε στερεότυπα. Οι Σέρβοι ήταν οι ηττημένοι του πολέμου και το ΝΑΤΟ σε συνεργασία με τις τοπικές στρατιωτικές και παραστρατιωτικές δυνάμεις οι νικητές. Είναι προφανές ότι οι νικητές έγραψαν την ιστορία που μάθαμε και που πασχίζει ακόμη να εδραιωθεί ως η μόνη αλήθεια για αυτόν τον πόλεμο.
Όμως η ιστορία είναι πολύ πεισματάρα και δεν εννοεί να το βουλώσει. Και εκεί πρέπει να σταθούμε για να εξηγήσουμε γιατί ο Μλάντιτς θεωρείται σήμερα ήρωας στη Σερβία και την Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας. Είναι όλοι οι Σέρβοι φασίστες και υποστηρικτές γενοκτόνων; Όχι, απλά η ιστορία τους χρωστάει κάτι. Τους χρωστάει την αναγνώριση ότι σε αυτόν τον άθλιο πόλεμο, έπεσαν και αυτοί θύματα γενοκτονίας και εθνοκάθαρσης και δεν τους αναγνωρίστηκε ηθικά. Το ΔΠΔ αναγνώρισε ότι έγινε εθνοκάθαρση Σέρβων στην Κροατία αλλά μέχρι εκεί. Οι σφαγές των Σέρβων στη Βοσνία πέρασαν στα ψηλά γράμματα και οι σφαγείς σαν τον Μλάντιτς, είτε στον πόλεμο της Βοσνίας είτε μετά στον πόλεμο του Κοσσόβου πήγαν σπίτια τους ή τη γλίτωσαν με μερικά χρόνια φυλακή.
Θα μου πείτε, αυτά έχουν οι πόλεμοι. Νεκρούς άμαχους, εθνοκαθάρσεις, γενοκτονίες, αντεκδικήσεις και αυτοδικίες και διάφορα φρικτά που ποτέ δεν τα μαθαίνουμε. Αν όμως θέλουμε να είμαστε δίκαιοι θα πρέπει να βάλουμε στο κάδρο δίπλα από τον Μλάντιτς και αρκετούς ακόμη σφαγείς τις ίδιας περιόδου. Δεν είναι «ισαποστακισμός» ας μου επιτραπεί η έκφραση, ούτε μειώνει τις ευθύνες του Μλάντιτς. Γι αυτό κάθε φορά που θα μιλάμε για τη Σρεμπρέντιτσα και για τον Μλάντιτς θα πρέπει να θυμόμαστε και ονόματα όπως των Βόσνιων Νάσερ Όριτς, Ρασίμ Ντέλιτς, των Κροατών Μάρκατς, Γκοτόβινα και Πράλιακ, και των Αλβανών Κοσοβάρων Χαραντινάι και Θάτσι, μεταξύ άλλων. Κάποιοι από αυτούς πήγαν λίγα χρόνια φυλακή, κάποιοι αθωώθηκαν και κάποιοι έγιναν μέχρι και πρωθυπουργοί. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο μόλις φέτος, 28 χρόνια μετά τον πόλεμο στο Κόσοβο! ζήτησε 45 χρόνια φυλακή για τον Χασίμ Θάτσι και ακόμη η υπόθεση σέρνεται σε δικαστικά γραφεία.
Να ξεκαθαρίσουμε, το ένα έγκλημα δεν αναιρεί το άλλο. Επίσης όμως δεν υπάρχει «λίγο σφαγέας» και «πολύ σφαγέας», όπως δεν υπάρχει «ολίγον έγκυος». Οι σφαγείς είναι σφαγείς. Το ποιες πτυχές της πραγματικότητας επιλέγουμε να αναδείξουμε και ποιες να αποσιωπήσουμε έχει ιδεολογικό και πολιτικό πρόσημο και εξυπηρετεί σκοπούς, έστω και αν δεν υπάρχει πρόθεση. Αυτό επιδιώκει άλλωστε και κάθε προπαγάνδα.
Είπαμε παραπάνω για το πως αντιμετωπίζεται το όνομα Μλάντιτς σήμερα στη Σερβία και στον σερβικό τομέα της Βοσνίας. Πριν μερικά χρόνια διέσχισα με έναν συνάδελφο την Βοσνία σε ένα δημοσιογραφικού τύπου ταξίδι. Βρεθήκαμε και στον Σερβικό τομέα, και στη Σρεμπρένιτσα. Διασχίσαμε μάλιστα αρκετές περιοχές της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας. Οι Μλάντιτς και Κάρατζιτς αντιμετωπίζονταν ως ήρωες από τους ντόπιους. Στις συζητήσεις για τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα συμφωνούσαν ότι συντελέστηκε έγκλημα, αμφισβητούσαν τους αριθμούς και αντιπαρέβαλλαν τις σφαγές των Σέρβων της Βοσνίας και τις εθνοκαθάρσεις διάφορων περιοχών που ζούσε σερβικός πληθυσμός. Η καχυποψία και η αντιπάθεια για τον μουσουλμανικό πληθυσμό που έχει μείνει στην περιοχή δεν κρύβεται ενώ κυριαρχεί ένας εθνικισμός που εκδηλώνεται και προβάλλεται σε κάθε περίσταση. Με λίγα λόγια το τραύμα του πολέμου είναι ακόμη ανοιχτό. Τώρα αν προσθέσουμε σε αυτό και τις συνεχείς εντάσεις στο βόρειο Κόσσοβο μεταξύ Αλβανών και Σέρβων καταλαβαίνει κανείς ότι έχουν μείνει εκκρεμότητες στα Βαλκάνια που αν δεν τις κλείσει ο χρόνος και η πολιτική βούληση, θα επανέρθουν και θα ζητούν λύση. Με δεδομένο ότι η Ευρώπη μάλιστα αυτή τη χρονική στιγμή μετέχει πολιτικά, οικονομικά και ιδεολογικά σε έναν μεγάλο πόλεμο και ετοιμάζεται για μια πολεμική αναμέτρηση, ας ελπίσουμε ότι δεν θα επαληθευθεί η γνωστή ρήση του Ότο φον Μπίσμαρκ ότι: «κάποιος ανόητος πόλεμος στα Βαλκάνια θα ανάψει την επόμενη ευρωπαϊκή πυρκαγιά».
*Θεωρία της επικοινωνίας και της κοινωνικής επιστήμης που εξηγεί ότι οι άνθρωποι τείνουν να κρύβουν τις απόψεις τους όταν αισθάνονται ότι αποτελούν μειοψηφία, από φόβο μήπως απομονωθούν κοινωνικά ή μήπως πέσουν θύματα διακρίσεων
