Πότε η τάση για υγιεινή διατροφή γίνεται εμμονή: Τι λένε ειδικοί για την ορθορεξία

Η ορθορεξία (orthorexia nervosa) είναι μια διατροφική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από υπερβολική εστίαση στην υγιεινή διατροφή. Περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον δρ. Steven Bratman στα τέλη της δεκαετίας του 1990, αφού παρατήρησε πολλούς ασθενείς να εκδηλώνουν εμμονές σχετικά με την υγιεινή διατροφή.

Έκτοτε, έχουν καθοριστεί άτυπα διαγνωστικά κριτήρια για την πάθηση, τα οποία περιλαμβάνουν όχι μόνο την εμμονή με τη διατροφή, αλλά και αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία (όπως άγχος και κατάθλιψη) και στην καθημερινή λειτουργικότητα, καθώς και υποσιτισμό σε πιο σοβαρές περιπτώσεις. Στις άλλες διατροφικές διαταραχές, όπως η νευρική ανορεξία, η νευρική βουλιμία και η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας, οι ασθενείς τείνουν να εστιάζουν στο βάρος και στην εικόνα του σώματός τους.

Η ορθορεξία διαφέρει στο ότι η κύρια εμμονή δεν αφορά την εικόνα του σώματος, αλλά μάλλον την «καθαρότητα» ή την «υγιεινή ποιότητα» των τροφίμων. Αν και η ορθορεξία δεν περιλαμβάνεται στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5), εξακολουθεί να αποτελεί μια σοβαρή διατροφική διαταραχή, που πρέπει να αντιμετωπίζεται από επαγγελματία υγείας ή/και ειδικό ψυχικής υγείας.

Τι λένε ειδικοί για την ορθορεξία

Όταν το φαγητό χωρίζεται με αυστηρό τρόπο σε «καλό» και «κακό», αρκετές τροφές αποκλείονται και ένα γεύμα εκτός σπιτιού προκαλεί έντονο άγχος, τότε η επιδίωξη της υγιεινής διατροφής μπορεί να έχει ξεπεράσει τα όριά της. Εκεί, μπορεί να εντοπιστεί η λεπτή γραμμή που χωρίζει τη απλή επιλογή υγιεινών τροφών από την ορθορεξία, εξηγεί στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η καθηγήτρια Παθολογίας-Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ, Βάια Λαμπαδιάρη.

«Η ορθορεξία (Orthorexia nervosa) χαρακτηρίζεται από ανελαστική και άκαμπτη προσκόλληση στην κατανάλωση υγιεινής, “καθαρής” τροφής, γεγονός που συχνά οδηγεί σε επιβλαβείς επιπτώσεις για τη σωματική και ψυχική υγεία, καθώς και σε σοβαρό περιορισμό της καθημερινής ζωής και της κοινωνικότητας», αναφέρει η κ. Λαμπαδιάρη.

Η διαφορά, όπως εξηγεί, βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο η διατροφή αρχίζει να καταλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο χώρο στη ζωή του ανθρώπου. Άγχος και ψυχαναγκασμός γύρω από το φαγητό, πολύωρη και εμμονική ενασχόληση με την προετοιμασία του, αποκλεισμός ολόκληρων ομάδων τροφίμων που θεωρούνται ανθυγιεινά ή υπερθερμιδικά, άρνηση κατανάλωσης φαγητού που έχει προετοιμαστεί από άλλους και, τελικά, κοινωνική απομόνωση είναι ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που περιγράφει.

«Υπάρχει αρκετή συζήτηση για το αν θα πρέπει να καταταχθεί στο ευρύ πλαίσιο των ιδεοψυχαναγκαστικών διαταραχών ή των διαταραχών πρόσληψης τροφής», σημειώνει η κ. Λαμπαδιάρη. Όπως αναφέρει, σχετικό κείμενο συναίνεσης 47 ειδικών, που δημοσιεύθηκε το 2022, πρότεινε την ένταξή της στις διαταραχές πρόσληψης τροφής, λόγω των κοινών χαρακτηριστικών που παρουσιάζει με αυτές.

Όταν το «σωστό» φαγητό καταλαμβάνει την καθημερινότητα

Την εικόνα του ανθρώπου που σταδιακά οργανώνει τη ζωή του γύρω από το τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται να φάει περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και υπεύθυνος της Μονάδας Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής στην Α’ Ψυχιατρική Κλινική του Αιγινητείου Νοσοκομείου Φραγκίσκος Γονιδάκης.

«Κάποιοι άνθρωποι έχουν αναπτύξει μια τόσο μεγάλη εμμονή με την υγιεινή, σωστή, με κανόνες διατροφή, που τους παίρνει ατελείωτες ώρες να αποφασίσουν τι θα αγοράσουν στο σούπερ μάρκετ, στα καταστήματα βιολογικών προϊόντων ή στο διαδίκτυο. Τους παίρνει πολλές ώρες να μαγειρέψουν και όλα αυτά επηρεάζουν την εργασιακή, την προσωπική και την κοινωνική τους ζωή», εξηγεί.

Η αναζήτηση της «καθαρής» τροφής μπορεί έτσι να πάψει να αποτελεί απλώς μία διατροφική επιλογή και να μετατραπεί σε βασικό κριτήριο γύρω από το οποίο οργανώνεται η ημέρα. Οι κανόνες γίνονται ολοένα αυστηρότεροι και μαζί τους περιορίζονται και οι επιλογές του ανθρώπου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η έξοδος για φαγητό. Κάποιος μπορεί να αρχίσει να αποφεύγει εστιατόρια ή συναντήσεις με φίλους επειδή δεν γνωρίζει ακριβώς την προέλευση των τροφίμων, τα υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί ή τον τρόπο παρασκευής τους.

«Αυτός ο άνθρωπος θα σκεφτεί ότι δεν μπορεί να βγει με τους φίλους του να φάει, γιατί νιώθει ότι εκείνοι καταναλώνουν σκουπίδια. Και δεν αναφερόμαστε μόνο στο γρήγορο φαγητό, αλλά σε εστιατόρια, ταβέρνες και γενικώς τα καταστήματα εστίασης. Νιώθει ότι οι φίλοι του δεν ελέγχουν τι τρώνε, άρα δεν μπορεί να πάει για φαγητό μαζί τους», περιγράφει ο κ. Γονιδάκης.

Οι συνέπειες μπορεί να επεκταθούν και στις στενότερες προσωπικές σχέσεις, καθώς η συμβίωση με έναν άνθρωπο που δεν ακολουθεί τους ίδιους αυστηρούς διατροφικούς κανόνες μπορεί να αποτελέσει πηγή συνεχών προστριβών. Ακόμη και η εργασία μπορεί να επηρεαστεί, όταν η αναζήτηση, η επιλογή και η προετοιμασία του «σωστού» φαγητού καταλαμβάνουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος της ημέρας.

Η διαφορά από την ψυχογενή ανορεξία

Η ορθορεξία εμφανίζει αλληλεπικαλύψεις με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής, χωρίς ωστόσο να ταυτίζεται με αυτές.

Σε σχέση με την ψυχογενή ανορεξία, ο κ. Γονιδάκης επισημαίνει μια βασική διαφορά: «Δεν είναι στόχος το σώμα, όπως στην ανορεξία. Στην ορθορεξία, το επίκεντρο βρίσκεται πρωτίστως στην ποιότητα και την καθαρότητα της τροφής και στον διαχωρισμό των τροφίμων σε επιτρεπτά και απαγορευμένα».

Όσο όμως αυξάνονται οι αποκλεισμοί, τόσο μπορεί να περιορίζεται τελικά η διατροφή. Ένας άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί σε διατροφικές ελλείψεις, προβλήματα υγείας ακόμη και σε πολύ χαμηλό σωματικό βάρος, όπως εξηγεί ο καθηγητής, αλλά «από διαφορετικό δρόμο από αυτόν της ανορεξίας».

Τα social media προσθέτουν μία ακόμη παράμετρο, καθώς η έννοια του «καθαρού» φαγητού αποτελεί δημοφιλές περιεχόμενο λογαριασμών που ασχολούνται με τη διατροφή και τη φυσική κατάσταση. Όπως παρατηρεί ο κ. Γονιδάκης, σήμερα «άνθρωποι όλων των ηλικιών, αλλά ειδικά οι νέοι είναι πολύ ενημερωμένοι γύρω από την ανάγκη να φάνε κάτι πιο “καθαρό” και να αποφύγουν τροφές που μπορεί να είναι γευστικές αλλά όχι θρεπτικές».

Γιατί είναι δύσκολο να αναγνωριστεί

Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ορθορεξίας είναι ότι μπορεί εύκολα, τουλάχιστον στα πρώτα στάδια, να εκληφθεί ως μια θετική συμπεριφορά. Η προσεκτική διατροφή και η αποφυγή τροφών που θεωρούνται ανθυγιεινές συνδέονται άλλωστε με την εικόνα ενός ανθρώπου που φροντίζει την υγεία του.

«Συχνά εντάσσεται σε μία συνολική εικόνα υγιεινού lifestyle, που θεωρητικά είναι κάτι θετικό», επισημαίνει η κ. Λαμπαδιάρη. Το ίδιο το άτομο, προσθέτει, δεν θεωρεί ότι πάσχει, αλλά αντίθετα πιστεύει ότι φροντίζει την υγεία του και, συνεπώς, δεν αναζητά ιατρική βοήθεια.

Στο ίδιο ζήτημα στέκεται και ο κ. Γονιδάκης. «Οι άνθρωποι με ορθορεξία δεν έχουν καμία εναισθησία. Δεν θεωρούν ότι αυτό είναι πρόβλημα και σχεδόν ποτέ δεν ζητούν βοήθεια», αναφέρει.

Στη Μονάδα Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής του Αιγινητείου Νοσοκομείου έχουν απευθυνθεί συγγενείς ανθρώπων που εμφανίζουν συμπεριφορά ορθορεξίας, αντιλαμβανόμενοι ότι η κατάσταση βγαίνει εκτός φυσιολογικών πλαισίων. Αντίθετα όσοι εμφανίζουν αυτή τη συμπεριφορά συνήθως θεωρούν υπερβολικές τις ανησυχίες του περιβάλλοντός τους και αντιμετωπίζουν τους αυστηρούς κανόνες που ακολουθούν ως την «ελάχιστη αναγκαία προστασία από τα δηλητήρια της ανθυγιεινής διατροφής», σύμφωνα με τον καθηγητή.

Η ορθορεξία στο επίκεντρο της έρευνας

Τα τελευταία χρόνια το επιστημονικό ενδιαφέρον γύρω από την ορθορεξία έχει ενταθεί. Οι ερευνητές εξετάζουν, μεταξύ άλλων, πιθανές συσχετίσεις με τον αθλητισμό και τον πρωταθλητισμό, την καταναγκαστική άσκηση και την τελειοθηρία, ενώ, σύμφωνα με τον κ. Γονιδάκη, οι ισχυρότερες διασυνδέσεις εντοπίζονται με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής.

Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ «είναι ένα φαινόμενο που φαίνεται να βρίσκεται σε μια περιοχή όπου συναντώνται χαρακτηριστικά των διαταραχών πρόσληψης τροφής και της ιδεοψυχαναγκαστικής συμπτωματολογίας». Η διαχωριστική γραμμή πάντως από μια απλώς προσεκτική διατροφή δεν βρίσκεται στο ενδιαφέρον για την ποιότητα του φαγητού, αλλά στο σημείο που οι διατροφικοί κανόνες προκαλούν μεγάλο άγχος και περιορίζουν την καθημερινή ζωή και τις επιλογές μας.

Από το ΑΠΕ-ΜΠΕ και το allianceforeatingdisorders.com