Ηράκλειο: Η σφαγή των δωσίλογων μέσα στο δικαστήριο - 2.000 άνθρωποι πήραν τον νόμο στα χέρια τους

30 Οκτωβρίου 1945, Ηράκλειο Κρήτης.

Η Ελλάδα έχει μόλις βγει από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η Κρήτη προσπαθεί να επουλώσει τις πληγές της Κατοχής. Όμως, για κάποιες οικογένειες, ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει πραγματικά.

Στο Ειδικό Δικαστήριο Δωσίλογων του Ηρακλείου ολοκληρώνεται μια δίκη που αφορά μια οικογένεια από τον Σάρχο. Τα μέλη της κατηγορούνται ότι συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς και ότι υπέδειξαν στους κατακτητές δεκάδες συγχωριανούς τους.

Το αποτέλεσμα εκείνης της συνεργασίας ήταν ο θάνατος 35 ανθρώπων.

Και όταν το δικαστήριο ανακοινώνει τις ποινές, η οργή του πλήθους μετατρέπει το δικαστήριο σε σκηνικό μιας δεύτερης τραγωδίας.

Ο Σάρχος και η οικογένεια

Στον Σάρχο Ηρακλείου ζούσε η οικογένεια του Μιχάλη, μαζί με τη σύζυγό του Ελένη και τα παιδιά τους: τη Χαρίκλεια, 24 ετών, τη Μαρία, 21, τον Σταύρο, 20, και τον μικρότερο Κωνσταντίνο, μόλις 13 ετών.

Κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην υπόθεση, μέλη της οικογένειας συνεργάζονταν με τις γερμανικές αρχές.

Οι δύο μεγαλύτερες κόρες είχαν επίσης σχέσεις με άνδρες που συνδέονταν με την κατοχική πλευρά. Η Χαρίκλεια φέρεται να είχε σχέση με Γερμανό αξιωματικό, ενώ η Μαρία με τον Έλληνα Πέτρο, εκδότη φιλογερμανικής εφημερίδας. Οι εξελίξεις που ακολούθησαν θα έβαζαν ολόκληρο τον Σάρχο σε έναν κύκλο αίματος.

Η δολοφονία του Πέτρου

Τον Ιούνιο του 1944, Έλληνες αντάρτες, έχοντας πληροφορίες για τη δράση του Πέτρου Β., φτάνουν στον Σάρχο.

Μέσα στη νύχτα εισβάλλουν στο σπίτι της Μαρίας. Εκεί βρίσκουν τη Μαρία μαζί με τον Πέτρο. Ο Πέτρος πυροβολείται και σκοτώνεται. Η Μαρία τραυματίζεται, αλλά επιβιώνει.

Σύμφωνα με την αφήγηση που καταγράφει ο Πάνος Σόμπολος, οι άγραφοι κανόνες της βεντέτας στην Κρήτη αντιμετώπιζαν διαφορετικά τη θέση της γυναίκας και η Μαρία δεν αποτέλεσε στόχο της εκδίκησης. Ο θάνατος του Πέτρου, όμως, δεν κλείνει την υπόθεση. Αντίθετα, ανοίγει έναν νέο κύκλο αντιπαράθεσης.

Η εκδίκηση περνά στους Γερμανούς

Μετά τη δολοφονία του Πέτρου, η οικογένεια φέρεται να απειλεί με αντίποινα.

Ο πατέρας, Μιχάλης, σύμφωνα με την υπόθεση, αναζητά την τιμωρία των ανθρώπων που θεωρούσε υπεύθυνους. Όταν οι αντάρτες πληροφορούνται τη συνεργασία του με τους Γερμανούς, τον σκοτώνουν. Πλέον η οικογένεια έχει χάσει και τον πατέρα. Και η εκδίκηση παίρνει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Σόμπολος, τα παιδιά της οικογένειας στρέφονται στις γερμανικές αρχές και ζητούν αντίποινα σε βάρος των συγχωριανών τους. Οι Γερμανοί ανταποκρίνονται. Και αυτή τη φορά ο στόχος δεν είναι ένα πρόσωπο. Είναι ολόκληρο το χωριό.

Οι συλλήψεις και οι 35 εκτελέσεις

Το γερμανικό απόσπασμα φτάνει στον Σάρχο. Από τους περίπου 70 ενήλικους άνδρες του χωριού συλλαμβάνονται 50. Σύμφωνα με την υπόθεση, οι συλλήψεις γίνονται μετά από υποδείξεις των τεσσάρων παιδιών της οικογένειας.

Από τους 50 κρατούμενους, οι 10 αφήνονται ελεύθεροι. Οι υπόλοιποι 40 οδηγούνται αντιμέτωποι με την εκτέλεση. Οι 20 σκοτώνονται στην πλατεία του χωριού. Οι υπόλοιποι 20 μεταφέρονται έξω από τον Σάρχο. Εκεί εκτελούνται οι 15. Ο τελικός απολογισμός είναι 35 νεκροί. Τριάντα πέντε άνθρωποι εκτελούνται ως αντίποινα.

ση έρχεται η ώρα των δικαστηρίων

Όσο οι Γερμανοί βρίσκονται στην Κρήτη, οι συγγενείς των θυμάτων δεν μπορούν ουσιαστικά να στραφούν εναντίον όσων θεωρούν υπεύθυνους. Μετά την απελευθέρωση, όμως, η κατάσταση αλλάζει. Οι δωσίλογοι αντιμετωπίζουν πλέον τις συνέπειες των πράξεών τους.

Κάποιοι δολοφονούνται από συγγενείς θυμάτων. Άλλοι οδηγούνται στα Ειδικά Δικαστήρια Δωσίλογων. Ανάμεσά τους βρίσκονται και τα μέλη της οικογένειας από τον Σάρχο. Η δίκη τους ξεκινά στο Ηράκλειο στις 29 Οκτωβρίου 1945. Και η ατμόσφαιρα έξω από το δικαστήριο είναι ηλεκτρισμένη.

Η δίκη που συγκέντρωσε όλο τον θυμό του χωριού

Μέσα και έξω από το δικαστήριο συγκεντρώνεται πλήθος κόσμου. Πολλές από τις γυναίκες είναι ντυμένες στα μαύρα. Είναι συγγενείς των 35 ανθρώπων που είχαν εκτελεστεί. Οι αρχές φοβούνται ότι η κατάσταση μπορεί να ξεφύγει.

Η χωροφυλακή λαμβάνει αυξημένα μέτρα ασφαλείας και κινητοποιείται στρατιωτική δύναμη. Ένα ακόμη στοιχείο δείχνει το κλίμα της εποχής. Κανένας δικηγόρος από την Κρήτη δεν δέχεται να αναλάβει την υπεράσπιση των κατηγορουμένων. Το δικαστήριο αναγκάζεται να διορίσει συνήγορο αυτεπάγγελτα.

Την πλευρά των συγγενών των θυμάτων αναλαμβάνουν έξι δικηγόροι. Η διαδικασία κρατά δύο ημέρες. Δεκάδες μάρτυρες καταθέτουν. Πολλοί είναι συγγενείς των εκτελεσμένων. Οι καταθέσεις περιλαμβάνουν στοιχεία που, σύμφωνα με την κατηγορία, δείχνουν ότι οι κατηγορούμενοι είχαν υποδείξει στους Γερμανούς ποιοι χωριανοί έπρεπε να συλληφθούν. Οι κατηγορούμενοι αρνούνται τις κατηγορίες. Sτις 30 Οκτωβρίου έρχεται η ώρα της απόφασης.

Οι ποινές που εξόργισαν το πλήθος

Στις 11 το πρωί το δικαστήριο ανακοινώνει την ετυμηγορία. Η Ελένη και τρία από τα παιδιά της κρίνονται ένοχοι. Ο 13χρονος Κωνσταντίνος απαλλάσσεται λόγω αμφιβολιών. Η Χαρίκλεια καταδικάζεται σε θάνατο. Η Μαρία σε ισόβια κάθειρξη. Ο Σταύρος σε τρία χρόνια φυλάκιση. Και η μητέρα τους, Ελένη, σε τέσσερα χρόνια. Για τους συγγενείς των θυμάτων, όμως, οι ποινές δεν είναι αρκετές. Η αντίδραση είναι άμεση.

Ακούγονται φωνές: «Θάνατος στους προδότες».

Η είδηση της απόφασης εξαπλώνεται και το πλήθος έξω από το δικαστήριο μεγαλώνει. Οι συγκεντρωμένοι υπολογίζεται ότι ξεπερνούν τους 2.000. Οι μαυροφορεμένες γυναίκες χτυπούν τις πόρτες του δικαστηρίου. Κάποιοι σηκώνουν πλακάτ με τις φωτογραφίες των νεκρών.

Το σύνθημα επαναλαμβάνεται: «Θάνατος στους προδότες».

Οι Aρχές προσπαθούν να διαλύσουν τη συγκέντρωση. Χρησιμοποιείται ακόμη και αντλία νερού. Όμως το πλήθος δεν υποχωρεί.

Η εισβολή στο δικαστήριο

Γύρω στη μία το μεσημέρι, η κατάσταση γίνεται ανεξέλεγκτη. Μέρος του πλήθους σπάει τον κλοιό της χωροφυλακής. Κάποιοι παραβιάζουν τις πόρτες του δικαστηρίου και εισέρχονται στο κτίριο. Στη συνέχεια κατευθύνονται προς τον χώρο όπου βρίσκονται οι κατηγορούμενοι. Και τότε πραγματοποιείται η δεύτερη τραγωδία της ιστορίας.

Τα μέλη της οικογένειας δέχονται επίθεση και δολοφονούνται μέσα στο δικαστήριο. Τα πτώματά τους, σύμφωνα με την περιγραφή του Πάνου Σόμπολου, πετιούνται από το παράθυρο στον δρόμο.

Το δικαστήριο μετατρέπεται σε σκηνή φρίκης. Λίγο αργότερα, δημοτικοί υπάλληλοι περισυλλέγουν τα πέντε πτώματα. Τα μεταφέρουν στο νεκροταφείο της πόλης και τα θάβουν σε έναν λάκκο, χωρίς θρησκευτική τελετή.

Ο Πάνος Σόμπολος και η υπόθεση στο βιβλίο του

Η συγκεκριμένη ιστορία περιλαμβάνεται στο βιβλίο του δημοσιογράφου και αστυνομικού συντάκτη Πάνου Σόμπολου, «Βεντέτες: Εγκλήματα βεντέτας στην Ελλάδα».

Ο Σόμπολος εξετάζει την υπόθεση μέσα από το πρίσμα της βεντέτας και παρουσιάζει στοιχεία για την περίοδο της Κατοχής, τη δράση της οικογένειας, τα γερμανικά αντίποινα και τη μεταπολεμική δίκη.

Ιδιαίτερη θέση στην αφήγησή του έχει η αλληλουχία των γεγονότων: η δολοφονία του Πέτρου Β., η δολοφονία του Μιχάλη, τα γερμανικά αντίποινα που οδήγησαν στον θάνατο 35 κατοίκων του Σάρχου και, τελικά, η έκρηξη της οργής μέσα στο δικαστήριο.

Η υπόθεση, όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η Κατοχή, η συνεργασία με τον κατακτητή, η προσωπική εκδίκηση και οι άγραφοι κανόνες της βεντέτας μπορούσαν να δημιουργήσουν έναν αλυσιδωτό κύκλο βίας.

Τι απέγιναν οι δράστες της σφαγής;

Για τη δολοφονία της οικογένειας οδηγήθηκαν σε δίκη τέσσερις Κρητικοί από τον Σάρχο. Τελικά απαλλάχθηκαν. Και έτσι, μια υπόθεση που είχε ήδη αφήσει πίσω της δεκάδες νεκρούς έφτασε σε ένα παράδοξο τέλος: οι άνθρωποι που είχαν καταλήξει νεκροί μέσα στο δικαστήριο δεν ήταν εκείνοι που είχαν εκτελέσει τους 35 κατοίκους του χωριού.

Ήταν οι κατηγορούμενοι για τη συνεργασία με εκείνους που τους είχαν εκτελέσει.

Η δύσκολη μεταπολεμική δικαιοσύνη

Η υπόθεση του Σάρχου δεν ήταν η μοναδική. Τα Ειδικά Δικαστήρια Δωσίλογων συνέχισαν να εξετάζουν υποθέσεις συνεργασίας με τις κατοχικές δυνάμεις. Ωστόσο, η απονομή δικαιοσύνης δεν ήταν εύκολη.

Υπήρχαν υποθέσεις με ελλιπή στοιχεία, μάρτυρες που δεν εμφανίζονταν, συνεχείς αναβολές και καταγγελίες για παρεμβάσεις και χρηματισμό.

Πολλοί κατηγορούμενοι δεν εμφανίζονταν στο δικαστήριο και αρκετές υποθέσεις δεν έφτασαν ποτέ σε πλήρη ακροαματική διαδικασία.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Πάνος Σόμπολος, περίπου το 85% των υποθέσεων δεν έφτασε τελικά σε δίκη, καθώς οι κατηγορούμενοι απαλλάχθηκαν με βούλευμα. Η ιστορία του Σάρχου, όμως, ξεχωρίζει για έναν ακόμη λόγο. Γιατί εδώ η δικαιοσύνη δεν πρόλαβε να κλείσει την υπόθεση.

Το δικαστήριο έγινε ο ίδιος ο τόπος μιας νέας δολοφονίας.