Καισαριανή: Αυθεντικές οι φωτογραφίες, αποφαίνονται δύο καθηγητές Iστορίας στο Newsbomb

Η ιστορική μνήμη των δεινών υπό τη ναζιστική τυραννία επανήλθε στο προσκήνιο με τον πλέον συγκλονιστικό τρόπο. Οι φωτογραφίες από τη μαζική εκτέλεση των 200 αγωνιστών στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, που είδαν πριν από μερικά εικοσιτετράωρα το φως της δημοσιότητας, αποτελούν αδιάψευστα τεκμήρια των θηριωδιών που σημάδεψαν την ψυχή του έθνους.

Για την επιστημονική τεκμηρίωση αυτού του υλικού, αλλά και τη βαθύτερη σημασία της οργάνωσης της ιστορικής μας κληρονομιάς, το Newsbomb συνομίλησε με τους καθηγητές Ιστορίας και συγγραφείς, Στράτο Δορδανά και Ραϋμόνδο Αλβανό.

Ο ρόλος της φωτογραφίας ως αδιάψευστου μάρτυρα

Τονίζοντας ότι η φωτογραφία αποτελεί το απόλυτο «εργαλείο» του ιστορικού, ο κ. Δορδανάς αναφέρει αρχικά ότι «δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη διαδικασία ταυτοποίησης προσώπων. Απλώς το ντοκουμέντο είναι ένα αδιάψευστο ιστορικό τεκμήριο κι ένα βοηθητικό υλικό στα χέρια του επιστήμονα, βάσει του οποίου μπορεί να χρονολογήσει όχι μόνο γεγονότα, αλλά κυρίως να δώσει υπόσταση στα πρόσωπα που απεικονίζονται κάθε φορά και φυσικά, να προχωρήσει σε μία επιτόπια έρευνα με βάση τον χώρο».

Σε σεντούκια, πατάρια, αποθήκες απογόνων Γερμανών αξιωματικών και παζάρια· ο καθηγητής εξηγεί πώς αυτά τα πολύτιμα αρχεία φτάνουν σε δημόσια θέα, περιγράφοντας μία ολόκληρη διαδρομή με «αφετηρία» το απόλυτο σκοτάδι.

Ο κ. Δορδανάς επισημαίνει ότι «ενώ πριν από αρκετά χρόνια είχαμε πολύ λίγο φωτογραφικό υλικό σχετικά με την Κατοχή στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια έχουμε μία υπερπληθώρα –ευτυχώς δηλαδή– ντοκουμέντων από τη συγκεκριμένη περίοδο, ακόμη και για γεγονότα που δεν είχαμε εικόνα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι εδώ και παραπάνω από δύο δεκαετίες, έχουν ανοίξει μπαούλα στη Γερμανία, κυρίως και μετά την επανένωση της χώρας, έχουν καθαριστεί πατάρια. Οι απόγονοι Γερμανών στρατιωτικών που υπηρέτησαν σε διάφορες χώρες στην Ευρώπη, είτε εντόπισαν τυχαία ότι είχαν φωτογραφικά άλμπουμ, είτε τα γνώριζαν και τα κρατούσαν φυλαγμένα.

Σε κάθε περίπτωση, ένα μεγάλο μέρος αυτών των άλμπουμ είχε περάσει στην κυριότητα των γερμανικών αρχείων, αλλά πάρα πολλά από αυτά παρέμειναν σε οικογένειες· εκείνες είτε τα μεταβιβάζουν στα αρχεία, είτε τα πετούν, είτε τα πωλούν έναντι ευτελούς ανταλλάγματος σε παζάρια. Από εκεί και πέρα, κάποιοι μπορούν να τα προμηθευτούν και να εμπλουτίσουν τις συλλογές τους. Υπάρχει και μία άλλη διαδικασία: Αποσπασματικές φωτογραφίες ή ολόκληρα άλμπουμ να βρεθούν στο eBay και να δημοπρατηθούν. Στην προκειμένη περίπτωση (σ.σ. της μαζικής εκτέλεσης στην Καισαριανή), αυτό συνέβη. Όμως, δεν είναι το μοναδικό· έχει γίνει κι άλλες φορές και θα συμβεί ξανά».

«Φαίνεται ότι οι φωτογραφίες είναι γνήσιες»

Αναφορικά με την αυθεντικότητα των εικόνων, ο κ. Δορδανάς εκτιμά ότι οι εικόνες είναι αυθεντικές, βάσει κρίσιμων στοιχείων. Ο χώρος του Σκοπευτηρίου είναι αναγνωρίσιμος, υπάρχουν λεπτομέρειες –όπως ο οπλισμός των Γερμανών, οι στολές, αλλά και η τοπογραφία του εδάφους– που παραπέμπουν άμεσα στην Καισαριανή. «Οι φωτογραφίες είναι συγκλονιστικές. Προσθέτουν μία οπτική μαρτυρία σε ένα γεγονός που μέχρι τώρα το γνωρίζαμε κυρίως μέσα από γραπτές πηγές και προφορικές μαρτυρίες», προσθέτει.

Ο καθηγητής Ιστορίας, μιλώντας στο Newsbomb, υπογραμμίζει την ανάγκη απεγκλωβισμού της ιστορίας από την πολιτική σκοπιμότητα, προτρέποντας την πολιτειακή ηγεσία «να μην επιδεικνύει μία επιλεκτική ευαισθησία, μέχρι το βαθμό της αδιαφορίας και της βεβήλωσης. Να απομακρυνθεί πλέον από την πολιτική διαχείριση, “εργαλειοποίηση” του παρελθόντος και να ασκήσει μία υπεύθυνη πολιτική απέναντι στο παρελθόν. Δηλαδή, να μην είναι η ιστορία μία απλή διακήρυξη στα χείλη των πολιτικών, αλλά να είναι μία διαρκής αναγνώριση της ευθύνης που πρέπει να έχει η Πολιτεία και όλοι εμείς απέναντι στο ιστορικό μας παρελθόν.

Βλέπετε, λοιπόν, πόσο μεγάλη συζήτηση έχει ανοίξει από τη Κυριακή (15/02) για τους 200 αγωνιστές της Καισαριανής· επαναξιολογούμε επιστημονικά ορισμένα πράγματα, χωρίς να πέφτει” από πάνω η χρυσόσκονη του ηρωισμού, της υπερηφάνειας. Δεν είναι αναγκαστικό να γίνει αυτό. Οι φωτογραφίες μιλούν από μόνες τους».

Συνοψίζοντας, ο Στράτος Δορδανάς επεσήμανε ότι «απαιτείται διαρκής εγρήγορσης και ευαισθησία και όχι επιλεκτικότητα και αποσπασματικότητα στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε το παρελθόν μας».

Η «ανοιχτή πληγή» της δεκαετίας του ’40

Ο πολιτικός επιστήμονας – ιστορικός, Ραϋμόνδος Αλβανός, αναλύει τη σημασία της οπτικής μαρτυρίας και την ανάγκη για νέα εθνική εκστρατεία προς την εκπαίδευση και ενημέρωση των Γερμανών αναφορικά με τη ναζιστική βαρβαρότητα στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με τον κ. Αλβανό, η αντίδραση της κοινής γνώμης «αποδεικνύει πώς η δεκαετία του ’40 “ξυπνά” αισθήματα, διεγείρει διαφωνίες, μας αναστατώνει έως σήμερα. Υπάρχει ακόμη και μας επηρεάζει. Δηλαδή, είναι εντυπωσιακή η κινητικότητα που υπάρχει στη δημόσια σφαίρα έπειτα από την ανάδειξη αυτών των φωτογραφιών». Ακόμη, συνδέει αυτήν την κινητικότητα με τη «διαμάχη για την ιστορία και τις συγκρουόμενες ταυτότητες και μνήμες».

«Αυτό που νιώθω κι εγώ, μαζί με όλους τους Έλληνες, είναι δέος μπροστά στη γενναιότητα αυτών των ανθρώπων, των μελλοθάνατων. Οι φωτογραφίες φαίνεται ότι είναι αυθεντικές».

Παράλληλα, υπογραμμίζει τη σημασία της ανακάλυψης νέων πηγών. «Το γεγονός ότι μέχρι σήμερα ανακύπτουν νέες πηγές για το παρελθόν, δείχνει τη δυναμική και τη ζωντάνια που έχει η επιστήμη της Ιστορίας. Βέβαια, το προηγούμενο τεκμήριο δεν άλλαξε την εικόνα μας. Γνωρίζαμε ότι αυτοί οι άνθρωποι οδηγήθηκαν στο απόσπασμα τραγουδώντας, υπάρχουν μαρτυρίες. Όμως, άλλο να το ακούς κι άλλο να το βλέπεις. Αυτή είναι η δύναμη της εικόνας. Πλέον, φαίνεται πως υπάρχει μία πιστοποίηση».

«Πρέπει η ελληνική κυβέρνηση να σταθεί, να συνειδητοποιήσει πόσο σημαντικές είναι αυτές οι φωτογραφίες για την ελληνική κοινωνία και να τις αποκτήσει ώστε να γίνουν κτήμα όλων των πολιτών. Ίσως και να εκτίθενται κάπου ή να αξιοποιηθούν ερευνητικά. Πάντως, σίγουρα να γίνουν δημόσιο κτήμα, γιατί είναι η κληρονομιά των Ελλήνων και απόδειξη της κτηνωδίας των Γερμανών, της φρικτής πολιτικής του Τρίτου Ράιχ στην Ελλάδα».

Ο Στράτος Δορδανάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης· ειδικεύεται στην πολιτική – διπλωματική και κοινωνική ιστορία, τη μελέτη των πολεμικών συρράξεων και των εμφύλιων συγκρούσεων, με σημεία αναφοράς τους δύο Παγκοσμίους Πολέμους.

Ο Ραϋμόνδος Αλβανός είναι διδάσκων στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών «Δημόσια Ιστορία» του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου και συγγραφέας των βιβλίων «Ο ελληνικός εμφύλιος – Μνήμες σε πόλεμο και σύγχρονες πολιτικές ταυτότητες» και «Σλαβόφωνοι και πρόσφυγες – Κράτος και πολιτικές ταυτότητες στη Μακεδονία του Μεσοπολέμου» των εκδόσεων «Επίκεντρο».

Διαβάστε επίσης